૭. ઇદ્ધિપાદસંયુત્તં

૧. ચાપાલવગ્ગો

૧. અપારસુત્તવણ્ણના

૮૧૩. છન્દં નિસ્સાય પવત્તો સમાધીતિ કત્તુકમ્યતાછન્દં અધિપતિં કત્વા પટિલદ્ધસમાધિ છન્ધસમાધિ. પધાનસઙ્ખારાતિ ચતુકિચ્ચસાધકસ્સ સમ્મપ્પધાનવીરિયસ્સેતં અધિવચનં. તેહીતિ છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારેહિ. ઇદ્ધિયા પાદન્તિ નિપ્ફત્તિપરિયાયેન ઇજ્ઝનટ્ઠેન, ઇજ્ઝન્તિ એતાય સદ્ધા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇમિના વા પરિયાયેન ‘‘ઇદ્ધી’’તિ સઙ્ખાતાનં ઉપચારજ્ઝાનાદિકુસલચિત્તસમ્પયુત્તાનં છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારાનં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન પાદભૂતં, સેસચિત્તચેતસિકરાસિન્તિ અત્થો. સા એવ ચ યથાવુત્તઇદ્ધિ યસ્મા હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા ઉપરિમાય ઉપરિમાય પાદભૂતા, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઇદ્ધિભૂતં વા પાદન્તિ ઇદ્ધિપાદ’’ન્તિ. સેસેસૂતિ વીરિયસમાધિઆદીસુ. તત્થ હિ વીરિયં ચિત્તં વીમંસં અધિપતિં કત્વા પટિલદ્ધસમાધિ વીમંસાસમાધીતિ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ઇદ્ધિપાદસંયુત્તે. એકપરિચ્છેદોવ અત્થનિદ્દેસો.

૫. ઇદ્ધિપદેસસુત્તવણ્ણના

૮૧૭. ઇદ્ધિપદેસન્તિ ઇદ્ધિયા એકદેસં. કો પન સોતિ આહ – ‘‘તયો ચ મગ્ગે તીણિ ચ ફલાની’’તિ.

૬. સમત્તસુત્તવણ્ણના

૮૧૮. સમત્તન્તિ સામઞ્ઞસ્સ સમં અત્તનં ઇજ્ઝનં સમત્તં પરિપુણ્ણં. વિવટ્ટપાદકા એવ ઇદ્ધિપાદા કથિતા ‘‘અપારા પારં ગમનાય સંવત્તન્તી’’તિઆદિવચનતો.

૧૦. ચેતિયસુત્તવણ્ણના

૮૨૨. ઉદેનયક્ખસ્સ ચેતિયટ્ઠાનેતિ ઉદેનસ્સ નામ યક્ખસ્સ દેવાયતનસઙ્ખેપેન ઇટ્ઠકાહિ કતે મહાજનસ્સ ચિત્તીકતટ્ઠાને. કતવિહારોતિ ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ તત્થ કતવિહારો. વુચ્ચતીતિ પુરિમવોહારેન ‘‘ઉદેનચેતિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ગોતમકાદીસુપીતિ ગોતમકચેતિયન્તિ એવમાદીસુપિ. એસેવ નયોતિ ચેતિયટ્ઠાને કતવિહારભાવં અતિદિસતિ. વડ્ઢિતાતિ ભાવનાપારિપૂરિવસેન પરિબ્રૂહિતા. પુનપ્પુનં કતાતિ ભાવનાય બહુલીકરણવસેન અપરાપરં પવત્તિતા આનીતા. યુત્તયાનં વિય કતાતિ યથા યુત્તમાજઞ્ઞયાનં છેકેન સારથિના અધિટ્ઠિતં યથારુચિ પવત્તિમરહતિ, એવં યથારુચિ પવત્તનારહતં ગમિતા. પતિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ અધિટ્ઠાનટ્ઠેન. વત્થુ વિય કતાતિ સબ્બસો ઉપક્કિલેસવિસોધનેન ઇદ્ધિવિસેસાનં પવત્તિટ્ઠાનભાવતો સુવિસોધિતપરિસ્સયવત્થુ વિય કતા. અધિટ્ઠિતાતિ પટિપક્ખદૂરીભાવતો સુભાવિતભાવેન તંતંઅધિટ્ઠાનયોગ્યતાય ઠપિતા. સમન્તતો ચિતાતિ સબ્બભાગેન ભાવનુપચયં ગમિતા. તેનાહ ‘‘સુવડ્ઢિતા’’તિ. સુટ્ઠુ સમારદ્ધાતિ ઇદ્ધિભાવનાય સિખપ્પત્તિયા સમ્મદેવ સંસેવિતા.

અનિયમેનાતિ ‘‘યસ્સ કસ્સચી’’તિ અનિયતવચનેન. નિયમેત્વાતિ ‘‘તથાગતસ્સા’’તિ સરૂપગ્ગહણેન નિયમેત્વા. આયુપ્પમાણન્તિ પરમાયુપ્પમાણં વદતિ. તસ્સેવ ગહણે કારણં બ્રહ્મજાલવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. મહાસીવત્થેરો પન મહાબોધિસત્તાનં ચરિમભવે પટિસન્ધિદાયિનો કમ્મસ્સ અસઙ્ખેય્યાયુકતાસંવત્તનસમત્થતં હદયે ઠપેત્વા બુદ્ધાનં આયુસઙ્ખારસ્સ પરિસ્સયવિક્ખમ્ભનસમત્થતા પાળિયં આગતા એવાતિ ઇમં ભદ્દકપ્પમેવ તિટ્ઠેય્યાતિ અવોચ.

ખણ્ડિચ્ચાદીહિ અભિસુય્યતીતિ એતેન યથા ઇદ્ધિબલેન જરાય ન પટિઘાતો, એવં તેન મરણસ્સપિ ન પટિઘાતોતિ અત્થતો આપન્નમેવાતિ. ‘‘ક્વ સરો ખિત્તો, ક્વચનિ પતિતો’’તિ અઞ્ઞથા વુટ્ઠિતેનપિ થેરવાદેન અટ્ઠકથાવચનમેવ સમત્થિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘સો પન ન રુચ્ચતિ…પે… નિયમિત’’ન્તિ.

પરિયુટ્ઠિતચિત્તોતિ યથા કિઞ્ચિ અત્થાનત્થં સલ્લક્ખેતું ન સક્કા, એવં અભિભૂતચિત્તો. સો પન અભિભવો મહતા ઉદકોઘેન અપ્પકસ્સ ઉદકસ્સ અજ્ઝોત્થરણં વિય અહોસીતિ વુત્તં ‘‘અજ્ઝોત્થટચિત્તો’’તિ. અઞ્ઞોતિ થેરતો, અરિયેહિ વા અઞ્ઞો યો કોચિ પરો પુથુજ્જનો. પુથુજ્જનગ્ગહણઞ્ચેત્થ યથા સબ્બેન સબ્બં અપ્પહીનવિપલ્લાસો મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો કિઞ્ચિ અત્થાનત્થં સલ્લક્ખેતું ન સક્કોતિ, એવં થેરો ભગવતા કતં નિમિત્તોભાસં સબ્બસો ન સલ્લક્ખેસીતિ દસ્સનત્થં. તેનાહ ‘‘મારો હી’’તિઆદિ. ચત્તારો વિપલ્લાસાતિ અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો, ચિત્તવિપલ્લાસો, દુક્ખે ‘‘સુખ’’ન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો, ચિત્તવિપલ્લાસોતિ ઇમે ચત્તારો વિપલ્લાસા. તેનાતિ યદિપિ ઇતરે અટ્ઠ વિપલ્લાસા પહીના, યથાવુત્તાનં ચતુન્નં વિપલ્લાસાનં અપ્પહીનભાવેન. અસ્સાતિ થેરસ્સ.

મદ્દતીતિ ફુસનમત્તેન મદ્દન્તો વિય હોતિ, અઞ્ઞથા તેન મદ્દિતે સત્તાનં મરણમેવ સિયા, કિં સક્ખિસ્સતિ ન સક્ખિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. કસ્મા ન સક્ખિસ્સતિ? નનુ એસ અગ્ગસાવકસ્સ મહિદ્ધિકસ્સ મહાનુભાવસ્સ કુચ્છિં પવિટ્ઠોતિ? સચ્ચં પવિટ્ઠો, તઞ્ચ ખો અત્તનો મહાનુભાવસ્સ દસ્સનત્થં, ન વિબાધનાધિપ્પાયેન. વિબાધનાધિપ્પાયેન પન ઇધ ‘‘કિં સક્ખિસ્સતી’’તિ વુત્તં હદયમદ્દનસ્સ અધિકતત્તા. નિમિત્તોભાસન્તિ એત્થ ‘‘તિટ્ઠતુ ભગવા કપ્પ’’ન્તિ સકલકપ્પં અવટ્ઠાનયાચનાય ‘‘યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા’’તિઆદિના અઞ્ઞાપદેસેન અત્તનો ચતુરિદ્ધિપાદભાવનાનુભાવેન કપ્પં અવટ્ઠાનસમત્થતાવસેન સઞ્ઞુપ્પાદનં નિમિત્તં. તથા પન પરિયાયગ્ગહણં મુઞ્ચિત્વા ઉજુકંયેવ અત્તનો અધિપ્પાયવિભાવનં ઓભાસો. જાનન્તોયેવાતિ મારેન પરિયુટ્ઠિતભાવં જાનન્તો એવ. અત્તનો અપરાધહેતુકો સત્તાનં સોકો તનુકો હોતિ, ન બલવાતિ આહ – ‘‘દોસારોપનેન સોકતનુકરણત્થ’’ન્તિ. કિં પન થેરો મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તકાલે પવત્તિં પચ્છા જાનાતીતિ? ન જાનાતિ સભાવેન, બુદ્ધાનુભાવેન પન જાનાતિ.

અનત્થે નિયોજેન્તો ગુણમારણેન મારેતિ, વિરાગવિબન્ધનેન વા જાતિનિમિત્તતાય તત્થ તત્થ જાતં મારેન્તો વિય હોતીતિ ‘‘મારેતીતિ મારો’’તિ વુત્તં. અતિપાપત્તા પાપિમા. કણ્હધમ્મસમન્નાગતો કણ્હો. વિરાગાદિગુણાનં અન્તકરણતો અન્તકો. સત્તાનં અનત્થાવહં પટિપત્તિં ન મુઞ્ચતીતિ નમુચિ. અત્તનો મારપાસેન પમત્તે બન્ધતિ, પમત્તા વા બન્ધૂ એતસ્સાતિ પમત્તબન્ધુ. સત્તમસત્તાહતો પરં સત્ત અહાનિ સન્ધાયાહ ‘‘અટ્ઠમે સત્તાહે’’તિ, ન પન પલ્લઙ્કસત્તાહાદિ વિય નિયતકિચ્ચસ્સ અટ્ઠમસત્તાહસ્સ નામ લબ્ભનતો. સત્તમસત્તાહસ્સ હિ પરતો અજપાલનિગ્રોધમૂલે બ્રહ્મુનો સક્કસ્સ ચ પટિઞ્ઞાતધમ્મદેસનં ભગવન્તં ઞત્વા ‘‘ઇદાનિ સત્તે ધમ્મદેસનાય મમ વિસયં અતિક્કામેસ્સતી’’તિ સઞ્જાતદોમનસ્સો હુત્વા ઠિતો ચિન્તેસિ, ‘‘હન્દાહં દાનિ નં ઉપાયેન પરિનિબ્બાપેસ્સામિ, એવમસ્સ મનોરથો અઞ્ઞથત્તં ગમિસ્સતિ, મમ મનોરથો ઇજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં ઠિતો – ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા’’તિઆદિના પરિનિબ્બાનં યાચિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અટ્ઠમે સત્તાહે’’તિઆદિ. તત્થ અજ્જાતિ આયુસઙ્ખારવોસ્સજ્જનદિવસં સન્ધાયાહ. ભગવા ચસ્સ અતિબન્ધનાધિપ્પાયં જાનન્તોપિ તં અનાવિકત્વા પરિનિબ્બાનસ્સ અકાલભાવમેવ પકાસેન્તો યાચનં પટિક્ખિપિ. તેનાહ ‘‘ન તાવાહ’’ન્તિઆદિ.

મગ્ગવસેન બ્યત્તાતિ સચ્ચપટિવેધવેય્યત્તિયેન બ્યત્તા. તથેવ વિનીતાતિ મગ્ગવસેન કિલેસાનં સમુચ્છેદવિનયેન વિનીતા. તથા વિસારદાતિ અરિયમગ્ગાધિગમેનેવ સત્થુસાસને વેસારજ્જપ્પત્તિયા વિસારદા, સારજ્જકરાનં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિપાપધમ્માનં વિગમેન વિસારદભાવં પત્તાતિ અત્થો. યસ્સ સુતસ્સ વસેન વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરણં સમ્ભવતિ, તં ઇધ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન ‘‘સુત’’ન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘તેપિટકવસેના’’તિ. તિણ્ણં પિટકાનં સમૂહો તેપિટકં, તીણિ વા પિટકાનિ તિપિટકં, તિપિટકમેવ તેપિટકં, તસ્સ વસેન. તદેવાતિ યં તં તેપિટકં સોતબ્બભાવેન સુતન્તિ વુત્તં, તમેવ. ધમ્મન્તિ પરિયત્તિધમ્મં. ધારેન્તીતિ સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહવસં વિય અવિનસ્સન્તં કત્વા સુપ્પગુણસુપ્પવત્તિભાવેન ધારેન્તિ હદયે ઠપેન્તિ. ઇતિ પરિયત્તિધમ્મવસેન બહુસ્સુતધમ્મધરભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પટિવેધવસેનપિ તં દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. અરિયધમ્મસ્સાતિ મગ્ગફલધમ્મસ્સ, નવવિધસ્સ વા લોકુત્તરધમ્મસ્સ. અનુધમ્મભૂતન્તિ અધિગમાયાનુરૂપં ધમ્મભૂતં. અનુચ્છવિકપટિપદન્તિ તમેવ વિપસ્સનાધમ્મમાહ, છબ્બિધા વિસુદ્ધિયો વા. અનુધમ્મન્તિ નિબ્બાનધમ્મસ્સ અનુધમ્મો, યથાવુત્તપટિપદા, તસ્સાનુરૂપં અભિસલ્લેખિતં અપ્પિચ્છતાદિધમ્મં. ચરણસીલાતિ સમાદાય વત્તનસીલા. અનુમગ્ગફલધમ્મો એતિસ્સાતિ વા અનુધમ્મા, વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના, તસ્સ ચરણસીલા. અત્તનો આચરિયવાદન્તિ અત્તનો આચરિયસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વાદં. સદેવકસ્સ લોકસ્સ આચારસિક્ખાપનેન આચરિયો, ભગવા, તસ્સ વાદો, ચતુસચ્ચદેસના.

આચિક્ખિસ્સન્તીતિ આદિતો કથેસ્સન્તિ, અત્તના ઉગ્ગહિતનિયામેન પરે ઉગ્ગણ્હાપેસ્સન્તીતિ અત્થો. દેસેસ્સન્તીતિ વાચેસ્સન્તિ, પાળિં સમ્મા પબોધેસ્સન્તીતિ અત્થો. પઞ્ઞપેસ્સન્તીતિ પજાનાપેસ્સન્તિ, સઙ્કાસેસ્સન્તીતિ અત્થો. પટ્ઠપેસ્સન્તીતિ પકારેહિ ઠપેસ્સન્તિ, પકાસેસ્સન્તીતિ અત્થો. વિવરિસ્સન્તીતિ વિવટં કરિસ્સન્તિ. વિભજિસ્સન્તીતિ વિભત્તં કરિસ્સન્તિ. ઉત્તાનીકરિસ્સન્તીતિ અનુત્તાનં ગમ્ભીરં ઉત્તાનં પાકટં કરિસ્સન્તિ. સહધમ્મેનાતિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દો કારણપરિયાયો ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૨૦) વિયાતિ આહ ‘‘સહેતુકેન સકારણેન વચનેના’’તિ.

સપ્પાટિહારિયન્તિ સનિસ્સરણં. યથા પરવાદં ભઞ્જિત્વા સકવાદો પતિટ્ઠહતિ, એવં હેતુદાહરણેહિ યથાધિગતમત્થં સમ્પાદેત્વા ધમ્મં કથેસ્સન્તિ. તેનાહ ‘‘નિય્યાનિકં કત્વા ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’’તિ, નવવિધં લોકુત્તરં ધમ્મં પબોધેસ્સન્તીતિ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘પઞ્ઞપેસ્સન્તી’’તિઆદીહિ છહિ પદેહિ છ અત્થપદાનિ દસ્સિતાનિ, આદિતો પન દ્વીહિ પદેહિ છ બ્યઞ્જનપદાનિ. એત્તાવતા તેપિટકં બુદ્ધવચનં સંવણ્ણનાનયેન સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતં હોતિ. વુત્તઞ્હેતં નેત્તિયં (નેત્તિ. સઙ્ગહવાર) ‘‘દ્વાદસ પદાનિ સુત્તં, તં સબ્બં બ્યઞ્જનઞ્ચ અત્થો ચા’’તિ.

સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતન્તિ અધિસીલસિક્ખાદિસિક્ખત્તયસઙ્ગહં. સકલં સાસનબ્રહ્મચરિયન્તિ અનવસેસં સત્થુસાસનભૂતં સેટ્ઠચરિયં. સમિદ્ધન્તિ સમ્મદેવ વડ્ઢિતં. ઝાનસ્સાદવસેનાતિ તેહિ તેહિ ભિક્ખૂહિ સમધિગતઝાનસુખવસેન. વુડ્ઢિપ્પત્તન્તિ ઉળારપણીતભાવૂપગમનેન સબ્બસો પરિવુડ્ઢિમુપગતં. સબ્બપાલિફુલ્લં વિય અભિઞ્ઞાસમ્પદાહિ સાસનાભિવુડ્ઢિયા મત્થકપ્પત્તિતો. પતિટ્ઠિતવસેનાતિ પતિટ્ઠાનવસેન, પતિટ્ઠપ્પત્તિયાતિ અત્થો. પટિવેધવસેન બહુનો જનસ્સ હિતં બાહુજઞ્ઞં. તેનાહ ‘‘મહાજનાભિસમયવસેના’’તિ. પુથુ પુથુલં ભૂતં જાતં, પુથુત્તં ભૂતં પત્તન્તિ વા પુથુભૂતં. તેનાહ ‘‘સબ્બાકારેન પુથુલભાવપ્પત્ત’’ન્તિ. સુટ્ઠુ પકાસિતન્તિ સમ્મદેવ આદિકલ્યાણાદિભાવેન પવેદિતં.

સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વાતિ અયં કાયાદિવિભાગો અત્તભાવસઞ્ઞિતો દુક્ખભારો મયા એત્તકં કાલં વહિતો, ઇદાનિ પન ન વહિતબ્બો, એતસ્સ અવહનત્થં ચિરતરં કાલં અરિયમગ્ગસમ્ભારો સમ્ભતો, સ્વાયં અરિયમગ્ગો પટિવિદ્ધો, યતો ઇમે કાયાદયો અસુભાદિતો સભાવાદિતો સમ્મદેવ પરિઞ્ઞાતાતિ ચતુબ્બિધમ્પિ સતિં યથાતથં વિસયે સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતં કત્વા. ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વાતિ યસ્મા ઇમસ્સ અત્તભાવસઞ્ઞિતસ્સ દુક્ખભારસ્સ વહને પયોજનભૂતં અત્તહિતં બોધિમૂલે એવ પરિસમાપિતં, પરહિતં પન બુદ્ધવેનેય્યવિનયનં પરિસમાપિતં મત્થકપ્પત્તં, તં દાનિ માસત્તયેનેવ પરિસમાપનં પાપુણિસ્સતિ, તસ્મા આહ ‘‘વિસાખપુણ્ણમાયં પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ, એવં બુદ્ધઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા સચ્ચભાગેન વિનિચ્છયં કત્વા. આયુસઙ્ખારં વિસ્સજીતિ આયુનો જીવિતસ્સ અભિસઙ્ખરણં ફલસમાપત્તિધમ્મં ન સમાપજ્જિસ્સામીતિ વિસ્સજિ, તં વિસ્સજ્જનેનેવ તેન અભિસઙ્ખરીયમાનં જીવિતસઙ્ખારં ન પવત્તયિસ્સામીતિ વિસ્સજિ. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ.

ઠાનમહન્તતાયપિ પવત્તિઆકારમહન્તતાયપિ મહન્તો પથવીકમ્પો. તત્થ ઠાનમહન્તતાય ભૂમિચાલસ્સ મહન્તતં દસ્સેતું ‘‘તદા…પે… અકમ્પિત્થા’’તિ વુત્તં, સા પન જાતિખેત્તભૂતા દસસહસ્સી લોકધાતુ એવ, ન યા કાચિ. યા મહાભિનીહારમહાજાતિઆદીસુપિ અકમ્પિત્થ, તદાપિ તત્તકાય એવ કમ્પને કિં કારણં? જાતિખેત્તભાવેન તસ્સેવ આદિતો પરિગ્ગહસ્સ કતત્તા, પરિગ્ગહણઞ્ચસ્સ ધમ્મતાવસેન વેદિતબ્બં. તથા હિ પુરિમબુદ્ધાનમ્પિ તત્તકમેવ જાતિખેત્તં અહોસિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘દસસહસ્સી લોકધાતુ નિસ્સદ્દા હોતિ નિરાકુલા…પે… મહાસમુદ્દો આભુજતિ, દસસહસ્સી પકમ્પતી’’તિ ચ આદિ. ઉદકપરિયન્તં કત્વા છપ્પકારપ્પવેધનેન. અવીતરાગે ભિંસેતીતિ ભિંસનો, સો એવ ભિંસનકોતિ આહ ‘‘ભયજનકો’’તિ. દેવભેરિયોતિ દેવદુન્દુભિસદ્દસ્સ પરિયાયવચનમત્તં, ન ચેત્થ કાચિ ભેરી દેવદુન્દુભીતિ અધિપ્પેતા, અથ ખો ઉપ્પાતભાવેન લબ્ભમાનો આકાસતો નિગ્ઘોસસદ્દો. તેનાહ ‘‘દેવો’’તિઆદિ. દેવોતિ મેઘો. તસ્સ હિ તદા અચ્છભાવેન આકાસસ્સ વસ્સાભાવેન સુક્ખગજ્જિતસઞ્ઞિતે સદ્દે નિચ્છરન્તે દેવદુન્દુભિસમઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘દેવો સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જી’’તિ.

પીતિવેગવિસ્સટ્ઠન્તિ ‘‘એવં ચિરતરકાલં વહિતો અયં અત્તભાવસઞ્ઞિતો દુક્ખભારો, દાનિ ન ચિરસ્સેવ નિક્ખિપિસ્સામી’’તિ સઞ્જાતસોમનસ્સો ભગવા સભાવેનેવ પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેતિ, એવં ઉદાનેન્તેન અયમ્પિ અત્થો સાધિતો હોતીતિ દસ્સનત્થં અટ્ઠકથાયં ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં.

તુલીયતીતિ તુલન્તિ તુલ-સદ્દો કમ્મસાધનોતિ દસ્સેતું ‘‘તુલિત’’ન્તિ વુત્તં. અપ્પાનુભાવતાય પરિચ્છિન્નં. તથા હિ તં પટિપક્ખેન પરિતો ખણ્ડિતભાવેન પરિત્તન્તિ વુચ્ચતિ. પટિપક્ખવિક્ખમ્ભનતો દીઘસન્તાનતાય વિપુલફલતાય ચ ન તુલં ન પરિચ્છિન્નં. યેહિ કારણેહિ પુબ્બે અવિસેસતો ‘‘મહગ્ગતં અતુલ’’ન્તિ વુત્તં, તાનિ કારણાનિ રૂપાવચરતો આરુપ્પસ્સ સાતિસયં વિજ્જન્તીતિ અરૂપાવચરં અતુલન્તિ વુત્તં, ઇતરઞ્ચ તુલન્તિ. અપ્પવિપાકન્તિ તીસુપિ કમ્મેસુ યં અપ્પવિપાકં હીનં, તં તુલં. બહુવિપાકન્તિ યં મહાવિપાકં પણીતં, તં અતુલં. યં પનેત્થ મજ્ઝિમં, તં હીનં ઉક્કટ્ઠન્તિ દ્વિધા ભિન્દિત્વા દ્વીસુ ભાગેસુ પક્ખિપિતબ્બં. હીનત્તિકવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ અપ્પબહુવિપાકતં નિદ્ધારેત્વા તસ્સ વસેન તુલાતુલભાવો વેદિતબ્બો. સમ્ભવતિ એતસ્માતિ સમ્ભવોતિ આહ ‘‘સમ્ભવ^ હેતુભૂત’’ન્તિ. નિયકજ્ઝત્તરતોતિ સસન્તાનધમ્મેસુ વિપસ્સનાવસેન ગોચરાસેવનાય ચ રતો. સવિપાકં સમાનં પવત્તિવિપાકમત્તદાયિકમ્મં સવિપાકટ્ઠેન સમ્ભવં, ન ચ તં કામાદિ^ ભવાભિસઙ્ખારકન્તિ તતો વિસેસનત્થં સમ્ભવન્તિ વત્વા ‘‘ભવસઙ્ખાર’’ન્તિ વુત્તં. ઓસ્સજીતિ અરિયમગ્ગેન અવસ્સજિ. કવચં વિય અત્તભાવં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતં અત્તનિ સમ્ભૂતત્તા અત્તસમ્ભવં કિલેસઞ્ચ અભિન્દીતિ કિલેસભેદસહભાવિકમ્મોસ્સજ્જનં દસ્સેન્તો તદુભયસ્સ કારણમાહ ‘‘અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો’’તિ.

પઠમવિકપ્પે અવસજ્જનમેવ વુત્તં. એત્થ અવસજ્જનાકારોતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તીરેન્તોતિ ‘‘ઉપ્પાદો ભયં, અનુપ્પાદો ખેમ’’ન્તિઆદિના વીમંસન્તો. તુલેન્તો તીરેન્તોતિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદિં વત્વા ભવસઙ્ખારસ્સ અવસજ્જનાકારં સરૂપતો દસ્સેતિ. એવન્તિઆદિના પન ઉદાનગાથાવણ્ણનાયં આદિતો વુત્તમત્થં નિગમનવસેન દસ્સેતિ. અભીતભાવઞાપનત્થઞ્ચાતિ અયમ્પિ અત્થો સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

ચાપાલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પાસાદકમ્પનવગ્ગો

૧-૨. પુબ્બસુત્તાદિવણ્ણના

૮૨૩-૮૨૪. પરતો ઇમસ્મિં પાસાદકમ્પનવગ્ગે દસમસુત્તે આવિ ભવિસ્સન્તિ. છઅભિઞ્ઞાપાદકાતિ છન્નં અભિઞ્ઞાનં પાદકભૂતા પધાનભૂતા. યથા પઠમસુત્તે, તથા દુતિયતતિયસુત્તેસુપિ ચ છઅભિઞ્ઞાપાદકા ઇદ્ધિપાદા કથિતાતિ અત્થો.

૩. છન્દસમાધિસુત્તવણ્ણના

૮૨૫. યો સમાધિસ્સ નિસ્સયભૂતો છન્દો, સો ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘છન્દન્તિ કત્તુકમ્યતાછન્દ’’ન્તિ. તસ્સ ચ અધિપતેય્યટ્ઠો નિસ્સયટ્ઠો, ન વિના તં છન્દં નિસ્સાયાતિ આહ – ‘‘નિસ્સાયાતિ નિસ્સયં કત્વા, અધિપતિં કત્વાતિ અત્થો’’તિ. પધાનભૂતાતિ સેટ્ઠભૂતા, સેટ્ઠભાવો ચ એકસ્સપિ ચતુકિચ્ચસાધનવસેન પવત્તિયા, તતો એવ બહુવચનનિદ્દેસો, પધાનસઙ્ખારટ્ઠેન પધાનસઙ્ખરણતો. ‘‘છન્દં ચે નિસ્સાય…પે… અયં વુચ્ચતિ છન્દસમાધી’’તિ ઇમાય પાળિયા છન્દાધિપતિ સમાધિ છન્દસમાધીતિ અધિપતિસદ્દલોપં કત્વા સમાસો વુત્તોતિ વિઞ્ઞાયતિ, અધિપતિસદ્દત્થદસ્સનવસેન વા છન્દહેતુકો, છન્દાધિકો વા સમાધિ છન્દસમાધિ. તેન ‘‘છન્દસમાધિના ચેવ પધાનસઙ્ખારેહિ પધાનભૂતસઙ્ખારેહિ ચ સમન્નાગતા’’તિ વક્ખતિ, તં આનેત્વા સમ્બન્ધો. પધાનભૂતાતિ વીરિયભૂતા. કેચિ વદન્તિ – ‘‘સઙ્ખતસઙ્ખારાદિનિવત્તનત્થં પધાનગ્ગહણ’’ન્તિ. અથ વા તં તં વિસેસં સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારો, સબ્બમ્પિ વીરિયં. તત્થ ચતુકિચ્ચસાધકતો તદઞ્ઞસ્સ નિવત્તનત્થં પધાનગ્ગહણન્તિ. યથા છન્દો છન્દસમાધિના ચેવ પધાનસઙ્ખારેહિ ચ સમન્નાગતો, એવં છન્દસમાધિ છન્દેન ચેવ પધાનસઙ્ખારેહિ ચ સમન્નાગતો. પધાનસઙ્ખારાપિ છન્દેન ચેવ છન્દસમાધિના ચ સમન્નાગતાતિ તીસુપિ પદેસુ સમન્નાગતસદ્દો યોજેતબ્બો. તસ્માતિ યસ્મા તયોપિ છન્દાદયો એકચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્ના, તસ્મા સબ્બે તે ધમ્મા એકતો કત્વા ‘‘અયં વુચ્ચતિ…પે… ઇદ્ધિપાદો’’તિ વુત્તન્તિ. એવં છન્દાદીનંયેવ ચેત્થ ઇદ્ધિપાદભાવો વુત્તો, વિભઙ્ગે પન તેસં ઇદ્ધિભાવો સમ્પયુત્તાનં ઇદ્ધિપાદભાવો વુત્તોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇદ્ધિપાદવિભઙ્ગે પના’’તિઆદિમાહ.

ઇદાનિ નેસં ઇદ્ધિપાદતાપિ સમ્ભવતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ છન્દઞ્હિ ભાવયતો પધાનં કત્વા ભાવેન્તસ્સ તથા પવત્તપુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન ઇજ્ઝમાનો છન્દો ઇદ્ધિ નામ, તસ્સ નિસ્સયભૂતા પધાનસઙ્ખારા ઇદ્ધિપાદો નામ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. તથા ભાવયન્તસ્સ મુખ્યતામત્તં સન્ધાય વુત્તં, ઇજ્ઝનત્થો પન સબ્બેસં સમાનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સમ્પયુત્ત…પે… ઇજ્ઝન્તિયેવા’’તિ આહ.

ઇદ્ધિપાદે અસઙ્કરતો દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ છન્દાદયોતિ છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારા. સેસિદ્ધિપાદેસૂતિ વીરિયિદ્ધિપાદાદીસુ. તત્થ વીરિયસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતોતિ દ્વિક્ખત્તું વીરિયં આગતં, તત્થ પુરિમં સમાધિવિસેસં, વીરિયાધિપતિસમાધિ એવ વીરિયસમાધીતિ દુતિયં સમન્નાગમઙ્ગદસ્સનં. દ્વેયેવ હિ સબ્બત્થ સમન્નાગમઙ્ગાનિ સમાધિ પધાનસઙ્ખારો ચ, છન્દાદયો સમાધિવિસેસનાનિ, પધાનસઙ્ખારો પન પધાનવચનેનેવ વિસેસિતો, ન છન્દાદીહીતિ ન ઇધ વીરિયાધિપતિતા પધાનસઙ્ખારસ્સ વુત્તા હોતિ. વીરિયઞ્ચ સમાધિં વિસેસેત્વા ઠિતમેવ સમન્નાગમઙ્ગવસેન પધાનસઙ્ખારવચનેન વુત્તન્તિ નાપિ દ્વીહિ વીરિયેહિ સમન્નાગમો વુત્તો હોતિ. યસ્મા પન છન્દાદીહિ વિસિટ્ઠો સમાધિ, તથાપિ વિસિટ્ઠેનેવ ચ તેન સમ્પયુત્તો પધાનસઙ્ખારો સેસધમ્મા ચ, તસ્મા સમાધિવિસેસનાનં વસેન ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા વુત્તા, વિસેસનભાવો ચ છન્દાદીનં તંતંઅવસ્સયદસ્સનવસેન હોતીતિ ‘‘છન્દસમાધિ…પે… ઇદ્ધિપાદો’’તિ એત્થ નિસ્સયત્થેપિ પાદ-સદ્દે ઉપાદાયટ્ઠેન છન્દાદીનં ઇદ્ધિપાદતા વુત્તા હોતિ, તેનેવ અભિધમ્મે ઉત્તરચૂળભાજનિયે ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા છન્દિદ્ધિપાદો’’તિઆદિના (વિભ. ૪૫૭) છન્દાદીનંયેવ ઇદ્ધિપાદતા વુત્તા, પઞ્હપુચ્છકે ચ – ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ઇધ ભિક્ખુ છન્દસમાધી’’તિઆદિનાવ (વિભ. ૪૩૧) ઉદ્દેસં કત્વાપિ પુન છન્દાદીનંયેવ કુસલાદિભાવો વિભત્તો. ઉપાયિદ્ધિપાદદસ્સનત્થમેવ હિ નિસ્સયિદ્ધિપાદદસ્સનં કતં, અઞ્ઞથા ચતુબ્બિધતા ન હોતીતિ અયમેત્થ પાળિવસેન અત્થવિનિચ્છયો. તત્થ ઉપાયિદ્ધિપાદદસ્સનત્થમેવાતિ છન્દાદિકે ધુરે જેટ્ઠકે પુબ્બઙ્ગમે કત્વા નિબ્બત્તિતસમાધિ છન્દાધિપતિસમાધીતિ છન્દાદીનં ઇદ્ધિયા અધિગમૂપાયદસ્સનં ઉપાયિદ્ધિપાદદસ્સનં, તદત્થમેવ ‘‘તથાભૂતસ્સ વેદનાક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ તત્થ તત્થ પાળિયં નિસ્સયિદ્ધિપાદદસ્સનં કતં છન્દાદિવિસિટ્ઠાનંયેવ વેદનાક્ખન્ધાદીનં અધિપ્પેતત્તા. એવઞ્ચેતં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા કેવલં ઇદ્ધિસમ્પયુત્તાનંયેવ ખન્ધાનં વસેન ઇદ્ધિપાદભાવે ગય્હમાને તેસં ચતુબ્બિધતા ન હોતિ વિસેસકારણભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

કેચીતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો. અનિબ્બત્તોતિ હેતુપચ્ચયેહિ ન નિબ્બત્તો, ન સભાવધમ્મો, પઞ્ઞત્તિમત્તન્તિ અધિપ્પાયો. વાદમદ્દનત્થાય હોતિ, અભિધમ્મે ચ આગતો ઉત્તરચૂળવારોતિ યોજના. ચત્તારો ઇદ્ધિપાદાતિઆદિ ઉત્તરચૂળવારદસ્સનં. ઇમે પન ઉત્તરચૂળવારે આગતા ઇદ્ધિપાદા.

રટ્ઠપાલત્થેરો છન્દે સતિ કથં નાનુજાનિસ્સન્તીતિ સત્તાહાનિ ભત્તાનિ અભુઞ્જિત્વા માતાપિતરો અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિત્વા છન્દમેવ નિસ્સાય અરહત્તં પાપુણીતિ આહ – ‘‘રટ્ઠપાલત્થેરો છન્દં ધુરં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસી’’તિ. સોણત્થેરોતિ સુખુમાલસોણત્થેરો. સો હિ આયસ્મા અત્તનો સુખુમાલભાવં અચિન્તેત્વા અતિવેલં ચઙ્કમનેન પાદેસુ ઉટ્ઠિતેસુપિ ઉસ્સાહં અવિસ્સજ્જેન્તો વીરિયં ધુરં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસિ. સમ્ભુતત્થેરો ‘‘ચિત્તવતો ચે અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો ઇજ્ઝેય્ય, મય્હં ઇજ્ઝેય્યાતિ ચિત્તં ધુરં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસિ. મોઘરાજા ‘‘પઞ્ઞવતો ચે મગ્ગભાવના ઇજ્ઝેય્ય, મય્હં ઇજ્ઝેય્યા’’તિ પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં પઞ્ઞાધુરં પઞ્ઞાજેટ્ઠકં કત્વા અરહત્તં પાપુણીતિ આહ ‘‘મોઘરાજા વીમંસં ધુરં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસી’’તિ. ઇદાનિ નેસં અરિયાનં ઉપટ્ઠાનુસ્સાહમન્તજાતિસમ્પદં નિસ્સાય રઞ્ઞો સન્તિકે લદ્ધવિસેસે અમચ્ચપુત્તે નિદસ્સનભાવેન દસ્સેતું ‘‘તત્થ યથા’’તિઆદિમાહ. એત્થ ચ પુનપ્પુનં છન્દુપ્પાદનં તોસનં વિય હોતીતિ છન્દસ્સ ઉપટ્ઠાનસદિસતા વુત્તા, થામભાવતો ચ વીરિયસ્સ સૂરત્તસદિસતા, ચિન્તનપ્પધાનત્તા ચિત્તસ્સ મન્તસંવિધાનસદિસતા, યોનિસોમનસિકાર-સમ્ભૂતેસુ કુસલધમ્મેસુ પઞ્ઞા સેટ્ઠાતિ વીમંસાય જાતિસમ્પત્તિસદિસતા વુત્તા.

૪. મોગ્ગલ્લાનસુત્તવણ્ણના

૮૨૬. ઉદ્ધચ્ચપકતિકાતિ વિક્ખિત્તસભાવા, વિબ્ભન્તચિત્તાતિ અત્થો. અનવટ્ઠિતતાય વિપ્ફન્દિતચિત્તતાય વિપ્ફન્દમાનચિત્તા. તુચ્છતાય નળો વિયાતિ નળો, માનો, ઉગ્ગતો નળો એતેસન્તિ ઉન્નળાતિ આહ – ‘‘ઉન્નળાતિ…પે… વુત્તં હોતી’’તિ. ચપલાતિ ચાપલ્યતા નામ લોલભાવો. મુરાતિ ખરવચના, ફરુસવચનાતિ અત્થો. વિકિણ્ણવાચા નામ સમ્ફપ્પલાપિનોતિ વુત્તં ‘‘અસંયતવચના’’તિઆદિ. પટિપત્તિધમ્મે પમુટ્ઠા વિનટ્ઠા પટિવિનટ્ઠા સતિ એતેસન્તિ મુટ્ઠસતીતિ આહ – ‘‘નટ્ઠસ્સતિનો’’તિ. ઉબ્ભન્તચિત્તાતિ સમાધિનો અભાવેન ઉદ્ધચ્ચેનેવ ઉપરૂપરિ ભન્તચિત્તા. પાકતિન્દ્રિયા અભાવિતકાયતાય ગામદારકા વિય પકતિભૂતઇન્દ્રિયા. નેમો વુચ્ચતિ ભૂમિયા બદ્ધભાવનિમિત્તપદેસો, ગમ્ભીરો નેમો એતસ્સાતિ ગમ્ભીરનેમો. સુટ્ઠુ નિખાતોતિઆદિ તસ્સ પાદસ્સ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવદસ્સનં.

૫. ઉણ્ણાભબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૮૨૭. પહાનત્થન્તિ અનુપ્પાદપહાનત્થં.

૯. ઇદ્ધાદિદેસનાસુત્તવણ્ણના

૮૩૧. અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનં અધિપ્પેતં ‘‘ઇદ્ધિલાભાય પવત્તતી’’તિ વચનતો.

૧૦. વિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૮૩૨. છન્દં ઉપ્પાદેત્વાતિ ભાવનાછન્દં ઉપ્પાદેત્વા. લીનાકારોતિ ભાવનાચિત્તસ્સ લયાપત્તિ. કોસજ્જેન વોકિણ્ણાપજ્જનં વુત્તં.

એવં પસાદાભાવેન ચિત્તસ્સ વિક્ખેપાપત્તિ, તત્થ પસાદુપ્પાદનેન યં સમ્પહંસનં ઇચ્છિતબ્બં, તસ્સ ઉપ્પાદનાકારં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સો બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણે આવજ્જેત્વા’’તિઆદિ. વત્થુકામે આરબ્ભ વિક્ખિત્તો પુનપ્પુનં વિક્ખિત્તો હોતિયેવાતિ વુત્તં ‘‘અનુવિક્ખિત્તો’’તિ. ઉપ્પથં પટિપન્નસ્સ ચિત્તસ્સ દણ્ડનટ્ઠેન નિગ્ગણ્હનટ્ઠેન સુત્તાનિ એવ દણ્ડોતિ સુત્તદણ્ડો, તેન સુત્તદણ્ડેન ચિત્તં તજ્જેત્વા. પઞ્ચકામગુણે આરબ્ભ પવત્તો ચિત્તવિક્ખેપો પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જતેવાતિ વુત્તં ‘‘અનુવિક્ખિત્તો અનુવિસટો’’તિ.

પુરેપચ્છાભાવો કમ્મટ્ઠાનસ્સ મનસિકારવસેન ઉગ્ગહવસેન વાતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અતિલીનાદીસુ ચતૂસુ ઠાનેસૂતિ અતિલીનાતિપગ્ગહિતસંખિત્તઅનુવિક્ખિત્તસઞ્ઞિતેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ. તત્થ ભાવનં અનજ્ઝોગાહેત્વાવ સઙ્કોચો અતિલીનતા, અજ્ઝોગાહેત્વા અન્તો સઙ્કોચો સંખિત્તતા, અન્તોસઙ્ખેપો અતિપગ્ગહિતતા, અચ્ચારદ્ધવીરિયતા અનુવિક્ખિત્તતા. બહિદ્ધા વિસમવિતક્કાનુભાવનં આપજ્જન્તો દ્વત્તિંસાકારવસેન અટ્ઠિકસઞ્ઞાવસેન વા ગહેતબ્બન્તિ આહ – ‘‘સરીરવસેન વેદિતબ્બ’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘ઉદ્ધં પાદતલા’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦).

અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતો આકિરીયન્તિ પકારતો ઠપીયન્તીતિ આકારા, ભાગાતિ આહ – ‘‘યેહિ આકારેહીતિ યેહિ કોટ્ઠાસેહી’’તિ. લિઙ્ગીયતિ સલ્લક્ખીયતીતિ લિઙ્ગં, સણ્ઠાનં. નિમીયતિ નિદ્ધારેત્વા પરિચ્છિન્દીયતીતિ નિમિત્તં, ઉપટ્ઠાનં. યો ભિક્ખૂતિઆદિ આલોકસઞ્ઞં યો ઉગ્ગણ્હાતિ, તં દસ્સનં. અઙ્ગણેતિ વિવટઙ્ગણે. આલોકસઞ્ઞં મનસિકરોતિ રત્તિયં. વીરિયાદીસુપીતિ યથા ‘‘ઇધ ભિક્ખુ છન્દં ઉપ્પાદેત્વા’’તિ છન્દે વિત્થારનયો વુત્તો, વીરિયાદીસુપિ એસો એવ વિત્થારનયો યોજેતબ્બો.

પાસાદકમ્પનવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અયોગુળવગ્ગો

૨. અયોગુળસુત્તવણ્ણના

૮૩૪. ઇમિના ચતુમહાભૂતમયેનાતિ ઇમિના સબ્બલોકપચ્ચક્ખેન ચતૂહિ મહાભૂતેહિ નિબ્બત્તેન ચતુમહાભૂતમયેન. મનોમયો પન નિમ્મિતકાયો ભગવતો રુચિવસેન પરેસં પચ્ચક્ખો હોતિ. ઓમાતીતિ અવમાતિ. અવ-પુબ્બો હિ મા-સદ્દો સત્તિઅત્થોપિ હોતીતિ ‘‘પહોતિ સક્કોતી’’તિ અત્થો વુત્તો. અસમ્ભિન્નપદન્તિ અસાધારણપદં અઞ્ઞત્થ અનાગતત્તા. કાયસ્સ ચિત્તે સમોદહનં આરોપનં તન્નિસ્સિતતાકરણઞ્ચ અત્થતો ચિત્તગતિયા પવત્તનમેવાતિ આહ ‘‘ચિત્તગતિયા પેસેતી’’તિ.

તત્થ ચિત્તગતિગમનં નામ ચિત્તવસેન કાયસ્સ પરિણામનેન ‘‘અયં કાયો ઇમં ચિત્તં વિય હોતૂ’’તિ કાયસ્સ ચિત્તેન સમાનગતિકતાઠપનં. કથં પન કાયો દન્ધપવત્તિકો લહુપવત્તિના ચિત્તેન સમાનગતિકો હોતીતિ? ન સબ્બથા સમાનગતિકો. યથેવ હિ કાયવસેન ચિત્તપરિણામને ચિત્તં સબ્બથા કાયેન સમાનગતિકં ન હોતિ. ન હિ કદાચિ તં સભાવસિદ્ધેન અત્તનો ખણેન અવત્તિત્વા દન્ધવુત્તિકસ્સ રૂપધમ્મસ્સ વસેન પવત્તિતું સક્કોતિ, ‘‘ઇદં ચિત્તં અયં કાયો વિય હોતૂ’’તિ પન અધિટ્ઠાનેન દન્ધગતિકસ્સ કાયસ્સ અનુવત્તનતો યાવ ઇચ્છિતટ્ઠાનપ્પત્તિ, તાવ કાયગતિઅનુલોમેનેવ હુત્વા સન્તાનવસેન પવત્તમાનં ચિત્તં કાયગતિયા પરિણામિતં નામ હોતિ. એવં ‘‘અયં કાયો ઇદં ચિત્તં વિય હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાનેન પગેવ સુખલહુસઞ્ઞાય સમ્પાદિતત્તા અભાવિતિદ્ધિપાદાનં વિય દન્ધં અવત્તિત્વા યથા લહુકં કતિપયચિત્તવારેનેવ ઇચ્છિતટ્ઠાનપ્પત્તિ હોતિ, એવં પવત્તમાનો કાયો ચિત્તગતિયા પરિણામિતો નામ હોતિ, ન એકચિત્તક્ખણેનેવ ઇચ્છિતટ્ઠાનપ્પત્તિયા, એવઞ્ચ કત્વા બાહાસમિઞ્જનપસારણૂપમાપિ ઉપચારેન વિના સુટ્ઠુતરં યુત્તા હોતીતિ. અઞ્ઞથા ધમ્મતાવિલોમતા સિયા, નાપિ ધમ્માનં લક્ખણઞ્ઞથત્તં ઇદ્ધિબલેન કાતું સક્કા, ભાવઞ્ઞથત્તમેવ પન કાતું સક્કાતિ.

૩-૧૦. ભિક્ખુસુત્તાદિવણ્ણના

૮૩૫-૮૪૨. ‘‘દ્વિન્નં ફલાન’’ન્તિ આગતસુત્તં સન્ધાય ‘‘દ્વે ફલાનિ આદિં કત્વા’’તિ વુત્તં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અયોગુળવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇદ્ધિપાદસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.