૧. ચાપાલવગ્ગો

૧. અપારસુત્તવણ્ણના

૮૧૩. છન્દં નિસ્સાય પવત્તો સમાધીતિ કત્તુકમ્યતાછન્દં અધિપતિં કત્વા પટિલદ્ધસમાધિ છન્ધસમાધિ. પધાનસઙ્ખારાતિ ચતુકિચ્ચસાધકસ્સ સમ્મપ્પધાનવીરિયસ્સેતં અધિવચનં. તેહીતિ છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારેહિ. ઇદ્ધિયા પાદન્તિ નિપ્ફત્તિપરિયાયેન ઇજ્ઝનટ્ઠેન, ઇજ્ઝન્તિ એતાય સદ્ધા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇમિના વા પરિયાયેન ‘‘ઇદ્ધી’’તિ સઙ્ખાતાનં ઉપચારજ્ઝાનાદિકુસલચિત્તસમ્પયુત્તાનં છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારાનં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન પાદભૂતં, સેસચિત્તચેતસિકરાસિન્તિ અત્થો. સા એવ ચ યથાવુત્તઇદ્ધિ યસ્મા હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા ઉપરિમાય ઉપરિમાય પાદભૂતા, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઇદ્ધિભૂતં વા પાદન્તિ ઇદ્ધિપાદ’’ન્તિ. સેસેસૂતિ વીરિયસમાધિઆદીસુ. તત્થ હિ વીરિયં ચિત્તં વીમંસં અધિપતિં કત્વા પટિલદ્ધસમાધિ વીમંસાસમાધીતિ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ઇદ્ધિપાદસંયુત્તે. એકપરિચ્છેદોવ અત્થનિદ્દેસો.

૫. ઇદ્ધિપદેસસુત્તવણ્ણના

૮૧૭. ઇદ્ધિપદેસન્તિ ઇદ્ધિયા એકદેસં. કો પન સોતિ આહ – ‘‘તયો ચ મગ્ગે તીણિ ચ ફલાની’’તિ.

૬. સમત્તસુત્તવણ્ણના

૮૧૮. સમત્તન્તિ સામઞ્ઞસ્સ સમં અત્તનં ઇજ્ઝનં સમત્તં પરિપુણ્ણં. વિવટ્ટપાદકા એવ ઇદ્ધિપાદા કથિતા ‘‘અપારા પારં ગમનાય સંવત્તન્તી’’તિઆદિવચનતો.

૧૦. ચેતિયસુત્તવણ્ણના

૮૨૨. ઉદેનયક્ખસ્સ ચેતિયટ્ઠાનેતિ ઉદેનસ્સ નામ યક્ખસ્સ દેવાયતનસઙ્ખેપેન ઇટ્ઠકાહિ કતે મહાજનસ્સ ચિત્તીકતટ્ઠાને. કતવિહારોતિ ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ તત્થ કતવિહારો. વુચ્ચતીતિ પુરિમવોહારેન ‘‘ઉદેનચેતિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ગોતમકાદીસુપીતિ ગોતમકચેતિયન્તિ એવમાદીસુપિ. એસેવ નયોતિ ચેતિયટ્ઠાને કતવિહારભાવં અતિદિસતિ. વડ્ઢિતાતિ ભાવનાપારિપૂરિવસેન પરિબ્રૂહિતા. પુનપ્પુનં કતાતિ ભાવનાય બહુલીકરણવસેન અપરાપરં પવત્તિતા આનીતા. યુત્તયાનં વિય કતાતિ યથા યુત્તમાજઞ્ઞયાનં છેકેન સારથિના અધિટ્ઠિતં યથારુચિ પવત્તિમરહતિ, એવં યથારુચિ પવત્તનારહતં ગમિતા. પતિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ અધિટ્ઠાનટ્ઠેન. વત્થુ વિય કતાતિ સબ્બસો ઉપક્કિલેસવિસોધનેન ઇદ્ધિવિસેસાનં પવત્તિટ્ઠાનભાવતો સુવિસોધિતપરિસ્સયવત્થુ વિય કતા. અધિટ્ઠિતાતિ પટિપક્ખદૂરીભાવતો સુભાવિતભાવેન તંતંઅધિટ્ઠાનયોગ્યતાય ઠપિતા. સમન્તતો ચિતાતિ સબ્બભાગેન ભાવનુપચયં ગમિતા. તેનાહ ‘‘સુવડ્ઢિતા’’તિ. સુટ્ઠુ સમારદ્ધાતિ ઇદ્ધિભાવનાય સિખપ્પત્તિયા સમ્મદેવ સંસેવિતા.

અનિયમેનાતિ ‘‘યસ્સ કસ્સચી’’તિ અનિયતવચનેન. નિયમેત્વાતિ ‘‘તથાગતસ્સા’’તિ સરૂપગ્ગહણેન નિયમેત્વા. આયુપ્પમાણન્તિ પરમાયુપ્પમાણં વદતિ. તસ્સેવ ગહણે કારણં બ્રહ્મજાલવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. મહાસીવત્થેરો પન મહાબોધિસત્તાનં ચરિમભવે પટિસન્ધિદાયિનો કમ્મસ્સ અસઙ્ખેય્યાયુકતાસંવત્તનસમત્થતં હદયે ઠપેત્વા બુદ્ધાનં આયુસઙ્ખારસ્સ પરિસ્સયવિક્ખમ્ભનસમત્થતા પાળિયં આગતા એવાતિ ઇમં ભદ્દકપ્પમેવ તિટ્ઠેય્યાતિ અવોચ.

ખણ્ડિચ્ચાદીહિ અભિસુય્યતીતિ એતેન યથા ઇદ્ધિબલેન જરાય ન પટિઘાતો, એવં તેન મરણસ્સપિ ન પટિઘાતોતિ અત્થતો આપન્નમેવાતિ. ‘‘ક્વ સરો ખિત્તો, ક્વચનિ પતિતો’’તિ અઞ્ઞથા વુટ્ઠિતેનપિ થેરવાદેન અટ્ઠકથાવચનમેવ સમત્થિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘સો પન ન રુચ્ચતિ…પે… નિયમિત’’ન્તિ.

પરિયુટ્ઠિતચિત્તોતિ યથા કિઞ્ચિ અત્થાનત્થં સલ્લક્ખેતું ન સક્કા, એવં અભિભૂતચિત્તો. સો પન અભિભવો મહતા ઉદકોઘેન અપ્પકસ્સ ઉદકસ્સ અજ્ઝોત્થરણં વિય અહોસીતિ વુત્તં ‘‘અજ્ઝોત્થટચિત્તો’’તિ. અઞ્ઞોતિ થેરતો, અરિયેહિ વા અઞ્ઞો યો કોચિ પરો પુથુજ્જનો. પુથુજ્જનગ્ગહણઞ્ચેત્થ યથા સબ્બેન સબ્બં અપ્પહીનવિપલ્લાસો મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો કિઞ્ચિ અત્થાનત્થં સલ્લક્ખેતું ન સક્કોતિ, એવં થેરો ભગવતા કતં નિમિત્તોભાસં સબ્બસો ન સલ્લક્ખેસીતિ દસ્સનત્થં. તેનાહ ‘‘મારો હી’’તિઆદિ. ચત્તારો વિપલ્લાસાતિ અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો, ચિત્તવિપલ્લાસો, દુક્ખે ‘‘સુખ’’ન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો, ચિત્તવિપલ્લાસોતિ ઇમે ચત્તારો વિપલ્લાસા. તેનાતિ યદિપિ ઇતરે અટ્ઠ વિપલ્લાસા પહીના, યથાવુત્તાનં ચતુન્નં વિપલ્લાસાનં અપ્પહીનભાવેન. અસ્સાતિ થેરસ્સ.

મદ્દતીતિ ફુસનમત્તેન મદ્દન્તો વિય હોતિ, અઞ્ઞથા તેન મદ્દિતે સત્તાનં મરણમેવ સિયા, કિં સક્ખિસ્સતિ ન સક્ખિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. કસ્મા ન સક્ખિસ્સતિ? નનુ એસ અગ્ગસાવકસ્સ મહિદ્ધિકસ્સ મહાનુભાવસ્સ કુચ્છિં પવિટ્ઠોતિ? સચ્ચં પવિટ્ઠો, તઞ્ચ ખો અત્તનો મહાનુભાવસ્સ દસ્સનત્થં, ન વિબાધનાધિપ્પાયેન. વિબાધનાધિપ્પાયેન પન ઇધ ‘‘કિં સક્ખિસ્સતી’’તિ વુત્તં હદયમદ્દનસ્સ અધિકતત્તા. નિમિત્તોભાસન્તિ એત્થ ‘‘તિટ્ઠતુ ભગવા કપ્પ’’ન્તિ સકલકપ્પં અવટ્ઠાનયાચનાય ‘‘યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા’’તિઆદિના અઞ્ઞાપદેસેન અત્તનો ચતુરિદ્ધિપાદભાવનાનુભાવેન કપ્પં અવટ્ઠાનસમત્થતાવસેન સઞ્ઞુપ્પાદનં નિમિત્તં. તથા પન પરિયાયગ્ગહણં મુઞ્ચિત્વા ઉજુકંયેવ અત્તનો અધિપ્પાયવિભાવનં ઓભાસો. જાનન્તોયેવાતિ મારેન પરિયુટ્ઠિતભાવં જાનન્તો એવ. અત્તનો અપરાધહેતુકો સત્તાનં સોકો તનુકો હોતિ, ન બલવાતિ આહ – ‘‘દોસારોપનેન સોકતનુકરણત્થ’’ન્તિ. કિં પન થેરો મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તકાલે પવત્તિં પચ્છા જાનાતીતિ? ન જાનાતિ સભાવેન, બુદ્ધાનુભાવેન પન જાનાતિ.

અનત્થે નિયોજેન્તો ગુણમારણેન મારેતિ, વિરાગવિબન્ધનેન વા જાતિનિમિત્તતાય તત્થ તત્થ જાતં મારેન્તો વિય હોતીતિ ‘‘મારેતીતિ મારો’’તિ વુત્તં. અતિપાપત્તા પાપિમા. કણ્હધમ્મસમન્નાગતો કણ્હો. વિરાગાદિગુણાનં અન્તકરણતો અન્તકો. સત્તાનં અનત્થાવહં પટિપત્તિં ન મુઞ્ચતીતિ નમુચિ. અત્તનો મારપાસેન પમત્તે બન્ધતિ, પમત્તા વા બન્ધૂ એતસ્સાતિ પમત્તબન્ધુ. સત્તમસત્તાહતો પરં સત્ત અહાનિ સન્ધાયાહ ‘‘અટ્ઠમે સત્તાહે’’તિ, ન પન પલ્લઙ્કસત્તાહાદિ વિય નિયતકિચ્ચસ્સ અટ્ઠમસત્તાહસ્સ નામ લબ્ભનતો. સત્તમસત્તાહસ્સ હિ પરતો અજપાલનિગ્રોધમૂલે બ્રહ્મુનો સક્કસ્સ ચ પટિઞ્ઞાતધમ્મદેસનં ભગવન્તં ઞત્વા ‘‘ઇદાનિ સત્તે ધમ્મદેસનાય મમ વિસયં અતિક્કામેસ્સતી’’તિ સઞ્જાતદોમનસ્સો હુત્વા ઠિતો ચિન્તેસિ, ‘‘હન્દાહં દાનિ નં ઉપાયેન પરિનિબ્બાપેસ્સામિ, એવમસ્સ મનોરથો અઞ્ઞથત્તં ગમિસ્સતિ, મમ મનોરથો ઇજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં ઠિતો – ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા’’તિઆદિના પરિનિબ્બાનં યાચિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અટ્ઠમે સત્તાહે’’તિઆદિ. તત્થ અજ્જાતિ આયુસઙ્ખારવોસ્સજ્જનદિવસં સન્ધાયાહ. ભગવા ચસ્સ અતિબન્ધનાધિપ્પાયં જાનન્તોપિ તં અનાવિકત્વા પરિનિબ્બાનસ્સ અકાલભાવમેવ પકાસેન્તો યાચનં પટિક્ખિપિ. તેનાહ ‘‘ન તાવાહ’’ન્તિઆદિ.

મગ્ગવસેન બ્યત્તાતિ સચ્ચપટિવેધવેય્યત્તિયેન બ્યત્તા. તથેવ વિનીતાતિ મગ્ગવસેન કિલેસાનં સમુચ્છેદવિનયેન વિનીતા. તથા વિસારદાતિ અરિયમગ્ગાધિગમેનેવ સત્થુસાસને વેસારજ્જપ્પત્તિયા વિસારદા, સારજ્જકરાનં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિપાપધમ્માનં વિગમેન વિસારદભાવં પત્તાતિ અત્થો. યસ્સ સુતસ્સ વસેન વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરણં સમ્ભવતિ, તં ઇધ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન ‘‘સુત’’ન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘તેપિટકવસેના’’તિ. તિણ્ણં પિટકાનં સમૂહો તેપિટકં, તીણિ વા પિટકાનિ તિપિટકં, તિપિટકમેવ તેપિટકં, તસ્સ વસેન. તદેવાતિ યં તં તેપિટકં સોતબ્બભાવેન સુતન્તિ વુત્તં, તમેવ. ધમ્મન્તિ પરિયત્તિધમ્મં. ધારેન્તીતિ સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહવસં વિય અવિનસ્સન્તં કત્વા સુપ્પગુણસુપ્પવત્તિભાવેન ધારેન્તિ હદયે ઠપેન્તિ. ઇતિ પરિયત્તિધમ્મવસેન બહુસ્સુતધમ્મધરભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પટિવેધવસેનપિ તં દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. અરિયધમ્મસ્સાતિ મગ્ગફલધમ્મસ્સ, નવવિધસ્સ વા લોકુત્તરધમ્મસ્સ. અનુધમ્મભૂતન્તિ અધિગમાયાનુરૂપં ધમ્મભૂતં. અનુચ્છવિકપટિપદન્તિ તમેવ વિપસ્સનાધમ્મમાહ, છબ્બિધા વિસુદ્ધિયો વા. અનુધમ્મન્તિ નિબ્બાનધમ્મસ્સ અનુધમ્મો, યથાવુત્તપટિપદા, તસ્સાનુરૂપં અભિસલ્લેખિતં અપ્પિચ્છતાદિધમ્મં. ચરણસીલાતિ સમાદાય વત્તનસીલા. અનુમગ્ગફલધમ્મો એતિસ્સાતિ વા અનુધમ્મા, વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના, તસ્સ ચરણસીલા. અત્તનો આચરિયવાદન્તિ અત્તનો આચરિયસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વાદં. સદેવકસ્સ લોકસ્સ આચારસિક્ખાપનેન આચરિયો, ભગવા, તસ્સ વાદો, ચતુસચ્ચદેસના.

આચિક્ખિસ્સન્તીતિ આદિતો કથેસ્સન્તિ, અત્તના ઉગ્ગહિતનિયામેન પરે ઉગ્ગણ્હાપેસ્સન્તીતિ અત્થો. દેસેસ્સન્તીતિ વાચેસ્સન્તિ, પાળિં સમ્મા પબોધેસ્સન્તીતિ અત્થો. પઞ્ઞપેસ્સન્તીતિ પજાનાપેસ્સન્તિ, સઙ્કાસેસ્સન્તીતિ અત્થો. પટ્ઠપેસ્સન્તીતિ પકારેહિ ઠપેસ્સન્તિ, પકાસેસ્સન્તીતિ અત્થો. વિવરિસ્સન્તીતિ વિવટં કરિસ્સન્તિ. વિભજિસ્સન્તીતિ વિભત્તં કરિસ્સન્તિ. ઉત્તાનીકરિસ્સન્તીતિ અનુત્તાનં ગમ્ભીરં ઉત્તાનં પાકટં કરિસ્સન્તિ. સહધમ્મેનાતિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દો કારણપરિયાયો ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૨૦) વિયાતિ આહ ‘‘સહેતુકેન સકારણેન વચનેના’’તિ.

સપ્પાટિહારિયન્તિ સનિસ્સરણં. યથા પરવાદં ભઞ્જિત્વા સકવાદો પતિટ્ઠહતિ, એવં હેતુદાહરણેહિ યથાધિગતમત્થં સમ્પાદેત્વા ધમ્મં કથેસ્સન્તિ. તેનાહ ‘‘નિય્યાનિકં કત્વા ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’’તિ, નવવિધં લોકુત્તરં ધમ્મં પબોધેસ્સન્તીતિ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘પઞ્ઞપેસ્સન્તી’’તિઆદીહિ છહિ પદેહિ છ અત્થપદાનિ દસ્સિતાનિ, આદિતો પન દ્વીહિ પદેહિ છ બ્યઞ્જનપદાનિ. એત્તાવતા તેપિટકં બુદ્ધવચનં સંવણ્ણનાનયેન સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતં હોતિ. વુત્તઞ્હેતં નેત્તિયં (નેત્તિ. સઙ્ગહવાર) ‘‘દ્વાદસ પદાનિ સુત્તં, તં સબ્બં બ્યઞ્જનઞ્ચ અત્થો ચા’’તિ.

સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતન્તિ અધિસીલસિક્ખાદિસિક્ખત્તયસઙ્ગહં. સકલં સાસનબ્રહ્મચરિયન્તિ અનવસેસં સત્થુસાસનભૂતં સેટ્ઠચરિયં. સમિદ્ધન્તિ સમ્મદેવ વડ્ઢિતં. ઝાનસ્સાદવસેનાતિ તેહિ તેહિ ભિક્ખૂહિ સમધિગતઝાનસુખવસેન. વુડ્ઢિપ્પત્તન્તિ ઉળારપણીતભાવૂપગમનેન સબ્બસો પરિવુડ્ઢિમુપગતં. સબ્બપાલિફુલ્લં વિય અભિઞ્ઞાસમ્પદાહિ સાસનાભિવુડ્ઢિયા મત્થકપ્પત્તિતો. પતિટ્ઠિતવસેનાતિ પતિટ્ઠાનવસેન, પતિટ્ઠપ્પત્તિયાતિ અત્થો. પટિવેધવસેન બહુનો જનસ્સ હિતં બાહુજઞ્ઞં. તેનાહ ‘‘મહાજનાભિસમયવસેના’’તિ. પુથુ પુથુલં ભૂતં જાતં, પુથુત્તં ભૂતં પત્તન્તિ વા પુથુભૂતં. તેનાહ ‘‘સબ્બાકારેન પુથુલભાવપ્પત્ત’’ન્તિ. સુટ્ઠુ પકાસિતન્તિ સમ્મદેવ આદિકલ્યાણાદિભાવેન પવેદિતં.

સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વાતિ અયં કાયાદિવિભાગો અત્તભાવસઞ્ઞિતો દુક્ખભારો મયા એત્તકં કાલં વહિતો, ઇદાનિ પન ન વહિતબ્બો, એતસ્સ અવહનત્થં ચિરતરં કાલં અરિયમગ્ગસમ્ભારો સમ્ભતો, સ્વાયં અરિયમગ્ગો પટિવિદ્ધો, યતો ઇમે કાયાદયો અસુભાદિતો સભાવાદિતો સમ્મદેવ પરિઞ્ઞાતાતિ ચતુબ્બિધમ્પિ સતિં યથાતથં વિસયે સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતં કત્વા. ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વાતિ યસ્મા ઇમસ્સ અત્તભાવસઞ્ઞિતસ્સ દુક્ખભારસ્સ વહને પયોજનભૂતં અત્તહિતં બોધિમૂલે એવ પરિસમાપિતં, પરહિતં પન બુદ્ધવેનેય્યવિનયનં પરિસમાપિતં મત્થકપ્પત્તં, તં દાનિ માસત્તયેનેવ પરિસમાપનં પાપુણિસ્સતિ, તસ્મા આહ ‘‘વિસાખપુણ્ણમાયં પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ, એવં બુદ્ધઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા સચ્ચભાગેન વિનિચ્છયં કત્વા. આયુસઙ્ખારં વિસ્સજીતિ આયુનો જીવિતસ્સ અભિસઙ્ખરણં ફલસમાપત્તિધમ્મં ન સમાપજ્જિસ્સામીતિ વિસ્સજિ, તં વિસ્સજ્જનેનેવ તેન અભિસઙ્ખરીયમાનં જીવિતસઙ્ખારં ન પવત્તયિસ્સામીતિ વિસ્સજિ. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ.

ઠાનમહન્તતાયપિ પવત્તિઆકારમહન્તતાયપિ મહન્તો પથવીકમ્પો. તત્થ ઠાનમહન્તતાય ભૂમિચાલસ્સ મહન્તતં દસ્સેતું ‘‘તદા…પે… અકમ્પિત્થા’’તિ વુત્તં, સા પન જાતિખેત્તભૂતા દસસહસ્સી લોકધાતુ એવ, ન યા કાચિ. યા મહાભિનીહારમહાજાતિઆદીસુપિ અકમ્પિત્થ, તદાપિ તત્તકાય એવ કમ્પને કિં કારણં? જાતિખેત્તભાવેન તસ્સેવ આદિતો પરિગ્ગહસ્સ કતત્તા, પરિગ્ગહણઞ્ચસ્સ ધમ્મતાવસેન વેદિતબ્બં. તથા હિ પુરિમબુદ્ધાનમ્પિ તત્તકમેવ જાતિખેત્તં અહોસિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘દસસહસ્સી લોકધાતુ નિસ્સદ્દા હોતિ નિરાકુલા…પે… મહાસમુદ્દો આભુજતિ, દસસહસ્સી પકમ્પતી’’તિ ચ આદિ. ઉદકપરિયન્તં કત્વા છપ્પકારપ્પવેધનેન. અવીતરાગે ભિંસેતીતિ ભિંસનો, સો એવ ભિંસનકોતિ આહ ‘‘ભયજનકો’’તિ. દેવભેરિયોતિ દેવદુન્દુભિસદ્દસ્સ પરિયાયવચનમત્તં, ન ચેત્થ કાચિ ભેરી દેવદુન્દુભીતિ અધિપ્પેતા, અથ ખો ઉપ્પાતભાવેન લબ્ભમાનો આકાસતો નિગ્ઘોસસદ્દો. તેનાહ ‘‘દેવો’’તિઆદિ. દેવોતિ મેઘો. તસ્સ હિ તદા અચ્છભાવેન આકાસસ્સ વસ્સાભાવેન સુક્ખગજ્જિતસઞ્ઞિતે સદ્દે નિચ્છરન્તે દેવદુન્દુભિસમઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘દેવો સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જી’’તિ.

પીતિવેગવિસ્સટ્ઠન્તિ ‘‘એવં ચિરતરકાલં વહિતો અયં અત્તભાવસઞ્ઞિતો દુક્ખભારો, દાનિ ન ચિરસ્સેવ નિક્ખિપિસ્સામી’’તિ સઞ્જાતસોમનસ્સો ભગવા સભાવેનેવ પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેતિ, એવં ઉદાનેન્તેન અયમ્પિ અત્થો સાધિતો હોતીતિ દસ્સનત્થં અટ્ઠકથાયં ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં.

તુલીયતીતિ તુલન્તિ તુલ-સદ્દો કમ્મસાધનોતિ દસ્સેતું ‘‘તુલિત’’ન્તિ વુત્તં. અપ્પાનુભાવતાય પરિચ્છિન્નં. તથા હિ તં પટિપક્ખેન પરિતો ખણ્ડિતભાવેન પરિત્તન્તિ વુચ્ચતિ. પટિપક્ખવિક્ખમ્ભનતો દીઘસન્તાનતાય વિપુલફલતાય ચ ન તુલં ન પરિચ્છિન્નં. યેહિ કારણેહિ પુબ્બે અવિસેસતો ‘‘મહગ્ગતં અતુલ’’ન્તિ વુત્તં, તાનિ કારણાનિ રૂપાવચરતો આરુપ્પસ્સ સાતિસયં વિજ્જન્તીતિ અરૂપાવચરં અતુલન્તિ વુત્તં, ઇતરઞ્ચ તુલન્તિ. અપ્પવિપાકન્તિ તીસુપિ કમ્મેસુ યં અપ્પવિપાકં હીનં, તં તુલં. બહુવિપાકન્તિ યં મહાવિપાકં પણીતં, તં અતુલં. યં પનેત્થ મજ્ઝિમં, તં હીનં ઉક્કટ્ઠન્તિ દ્વિધા ભિન્દિત્વા દ્વીસુ ભાગેસુ પક્ખિપિતબ્બં. હીનત્તિકવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ અપ્પબહુવિપાકતં નિદ્ધારેત્વા તસ્સ વસેન તુલાતુલભાવો વેદિતબ્બો. સમ્ભવતિ એતસ્માતિ સમ્ભવોતિ આહ ‘‘સમ્ભવ^ હેતુભૂત’’ન્તિ. નિયકજ્ઝત્તરતોતિ સસન્તાનધમ્મેસુ વિપસ્સનાવસેન ગોચરાસેવનાય ચ રતો. સવિપાકં સમાનં પવત્તિવિપાકમત્તદાયિકમ્મં સવિપાકટ્ઠેન સમ્ભવં, ન ચ તં કામાદિ^ ભવાભિસઙ્ખારકન્તિ તતો વિસેસનત્થં સમ્ભવન્તિ વત્વા ‘‘ભવસઙ્ખાર’’ન્તિ વુત્તં. ઓસ્સજીતિ અરિયમગ્ગેન અવસ્સજિ. કવચં વિય અત્તભાવં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતં અત્તનિ સમ્ભૂતત્તા અત્તસમ્ભવં કિલેસઞ્ચ અભિન્દીતિ કિલેસભેદસહભાવિકમ્મોસ્સજ્જનં દસ્સેન્તો તદુભયસ્સ કારણમાહ ‘‘અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો’’તિ.

પઠમવિકપ્પે અવસજ્જનમેવ વુત્તં. એત્થ અવસજ્જનાકારોતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તીરેન્તોતિ ‘‘ઉપ્પાદો ભયં, અનુપ્પાદો ખેમ’’ન્તિઆદિના વીમંસન્તો. તુલેન્તો તીરેન્તોતિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદિં વત્વા ભવસઙ્ખારસ્સ અવસજ્જનાકારં સરૂપતો દસ્સેતિ. એવન્તિઆદિના પન ઉદાનગાથાવણ્ણનાયં આદિતો વુત્તમત્થં નિગમનવસેન દસ્સેતિ. અભીતભાવઞાપનત્થઞ્ચાતિ અયમ્પિ અત્થો સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

ચાપાલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.