૨. મુદુતરવગ્ગો

૧. પટિલાભસુત્તવણ્ણના

૪૮૧. સમ્મપ્પધાને આરબ્ભાતિ સમ્મપ્પધાને ભાવનાવસેન આરબ્ભ. તેનાહ ‘‘ભાવેન્તો’’તિ. યથા વીરિયિન્દ્રિયનિદ્દેસે ‘‘ચત્તારો સમ્મપ્પધાને આરબ્ભ વીરિયં પટિલભતી’’તિ દેસના આગતા, એવં સતિન્દ્રિયનિદ્દેસે ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાને આરબ્ભ સતિં પટિલભતી’’તિ, તસ્મા ‘‘સતિન્દ્રિયેપિ એસેવ નયો’’તિ વુત્તં. સદ્ધિન્દ્રિયાદિનિદ્દેસેસુ પન ન તથા દેસેતિ.

૨. પઠમસંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૪૮૨. ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખાદિભાવો વિપસ્સનાવસેન વા મગ્ગવસેન વા ફલવસેન વા ગહેતબ્બોતિ વુત્તં ‘‘તતોતિ…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ. નનુ ચેત્થ મુદુભાવો એવ પાળિયં ગહિતોતિ? સચ્ચમેતં, તં પન તિક્ખભાવે અસતિ ન હોતિ તિક્ખાદિભાવોતિ વુત્તં. યતો હિ અયં મુદુ, ઇતો તં તિક્ખન્તિ વત્તબ્બતં લભતિ અપેક્ખાસિદ્ધત્તા તિક્ખમુદુભાવાનં પારાપારં વિય. ઇદાનિ ‘‘તતો’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘સમત્તાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમત્તાનીતિ સમ્પન્નાનિ. ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં. સમત્તાનીતિ વા પરિયત્તાનિ, સમત્તાનીતિ અત્થો. ‘‘તતો મુદુતરાનિ ધમ્માનુસારીમગ્ગસ્સા’’તિ કસ્મા વુત્તં? તતોતિ હિ સોતાપત્તિમગ્ગવિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ અધિપ્પેતાનિયેવ, ‘‘તતો મુદુતરાની’’તિ વુત્તપઠમમગ્ગો ધમ્માનુસારી વા સિયા સદ્ધાનુસારી વાતિ બ્યભિચરતિ? નાયં દોસો, સોતાપત્તિમગ્ગેકદેસવસેનેવ લદ્ધબ્બપઠમમગ્ગાપેક્ખાય વિપસ્સનાય વિભાગસ્સ અધિપ્પેતત્તા. યો હિ સોતાપન્નો હુત્વા ઇરિયાપથં અકોપેત્વા યથાનિસિન્નોવ સકદાગામિમગ્ગં પાપુણાતિ, તસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ સન્ધાય અવિભાગેન વુત્તં – ‘‘તતો મુદુતરાનિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામા’’તિ. યો પન સોતાપન્નો હુત્વા કાલન્તરેન સકદાગામી હોતિ, તસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગત્થાય પવત્તાનિ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ. સો ચે ધમ્માનુસારીગોત્તો, તસ્સ યથાવુત્તવિપસ્સનિન્દ્રિયતો મુદુતરાનીતિ ‘‘તતો મુદુતરાનિ ધમ્માનુસારીમગ્ગસ્સા’’તિ વુત્તં. વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. ધમ્માનુસારીવિપસ્સનિન્દ્રિયતો સદ્ધાનુસારીવિપસ્સનિન્દ્રિયાનં મુદુભાવસ્સ કારણં સયમેવ વક્ખતિ. ધમ્મેન પઞ્ઞાય મગ્ગસોતં અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી, પઞ્ઞુત્તરો અરિયો. સદ્ધાય મગ્ગસોતં અનુસ્સરતીતિ સદ્ધાનુસારી, સદ્ધુત્તરો અરિયો.

એવં વિપસ્સનાવસેન દસ્સેત્વા મગ્ગવસેન દસ્સેતું ‘‘તથા’’તિઆદિ આરદ્ધં. સમ્પયોગતો સભાવતો ચ અરહત્તમગ્ગપરિયાપન્નાનિ અરહત્તમગ્ગિન્દ્રિયાનિ. અરહત્તફલિન્દ્રિયાનીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

ઇદાનિ ફલવસેન દસ્સેતું ‘‘સમત્તાનિ પરિપુણ્ણાની’’તિઆદિ વુત્તં. સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠપુગ્ગલવસેન નાનત્તં જાતં, તસ્મા તે દ્વેપિ ઇધ તતિયવારે ન લબ્ભન્તીતિ અધિપ્પાયો. ધમ્માનુસારીસદ્ધાનુસારીનં નાનત્તં કથં જાતન્તિ આહ ‘‘આગમનેનપિ મગ્ગેનપી’’તિ. તદુભયં દસ્સેન્તો ‘‘સદ્ધાનુસારીપુગ્ગલો’’તિઆદિમાહ. ઉદ્દિસાપેન્તોતિ ઉદ્દેસં ગણ્હન્તો.

મગ્ગો તિક્ખો હોતિ ઉપનિસ્સયિન્દ્રિયાનં તિક્ખવિસદભાવતો. તેનાહ ‘‘સૂરં ઞાણં વહતી’’તિ. અસઙ્ખારેનાતિ સરસેનેવ. અપ્પયોગેનાતિ તસ્સેવ વેવચનં. ધમ્માનુસારીપુગ્ગલો હિ આગમનમ્હિ કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો અપ્પદુક્ખેન અપ્પકસિરેન અકિલમન્તોવ વિક્ખમ્ભેતું સક્કોતિ. સદ્ધાનુસારીપુગ્ગલો પન દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો હુત્વા વિક્ખમ્ભેતું સક્કોતિ, તસ્મા ધમ્માનુસારિસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગક્ખણે કિલેસચ્છેદકઞાણં અદન્ધં તિખિણં હુત્વા વહતિ, યથા નામ તિખિણેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં મટ્ઠં હોતિ, અસિ ખિપ્પં વહતિ, સદ્દો ન સુય્યતિ, બલવવાયામકિચ્ચં ન હોતિ, એવરૂપા ધમ્માનુસારિનો પુબ્બભાગભાવના હોતિ, સદ્ધાનુસારિનો પન પુબ્બભાગક્ખણે કિલેસચ્છેદકઞાણં દન્ધં ન તિખિણં અસૂરં હુત્વા વહતિ, યથા નામ નાતિતિખિણેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં ન મટ્ઠં હોતિ, અસિ સીઘં ન વહતિ, સદ્દો સુય્યતિ, બલવવાયામકિચ્ચં ઇચ્છિતબ્બં હોતિ, એવરૂપા સદ્ધાનુસારિનો પુબ્બભાગભાવના હોતિ. એવં સન્તેપિ કિલેસક્ખયે નાનત્તં નત્થિ. તેનાહ ‘‘કિલેસક્ખયે પના’’તિઆદિ. અવસેસા ચ કિલેસા ખીયન્તિ સંયોજનક્ખયાય યોગત્તા.

૩. દુતિયસંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૪૮૩. તતોતિ ફલતો ફલવેમત્તતાય ચરિયમાનત્તા. ઇન્દ્રિયવેમત્તતા સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં નાનત્તેન. ફલનાનત્તન્તિ અરહત્તફલાદિનાનત્તં. પુગ્ગલનાનત્તન્તિ અનાગામિઆદિપુગ્ગલનાનત્તં.

૪. તતિયસંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૪૮૪. સીલક્ખન્ધાદીહિ સદ્ધિન્દ્રિયાદીહિ ચ પરિતો પૂરણેન પરિપૂરં અરહત્તમગ્ગં કરોન્તો નિપ્ફત્તિતો અરહત્તફલં આરાધેતિ નિપ્ફાદેતિ. તયો પદેસમગ્ગેતિ સીલક્ખન્ધાદીનં અપારિપૂરિયા એકદેસભૂતે તયો હેટ્ઠિમમગ્ગે. પદેસં હેટ્ઠિમફલત્તયં. ચતૂસૂતિ ઇમસ્મિં વગ્ગે પઠમાદીસુ ચતૂસુ સુત્તેસુ. કામઞ્ચેત્થ તતિયે ‘‘તતોતિ ફલવસેન નિસ્સક્ક’’ન્તિ વુત્તં, ચતુત્થે ‘‘પરિપૂરં પરિપૂરકારી આરાધેતિ, પદેસં પદેસકારી’’તિ, ‘‘ચતૂસુપિ સુત્તેસુ મિસ્સકાનેવ ઇન્દ્રિયાનિ કથિતાની’’તિ પન વચનતો વિપસ્સનાવસેનપિ યોજના લબ્ભતેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

૫-૭. પઠમવિત્થારસુત્તાદિવણ્ણના

૪૮૫-૪૮૭. વિપસ્સનાવસેન નિસ્સક્કં વેદિતબ્બં, ન મગ્ગફલવસેન, ઇમસ્મિં સુત્તે સબ્બસોવ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનં એવ અધિપ્પેતત્તા. ઇદાનિ તમત્થં પાકટં કાતું ‘‘પરિપુણ્ણાનિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. અવિહાદીસુ પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસેસુ તત્થ તત્થ આયુવેમજ્ઝં અનતિક્કમિત્વા અન્તરા કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયનતો અન્તરાપરિનિબ્બાયી, અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન સરસતોવ પરિનિબ્બાયનતો અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, તબ્બિપરિયાયતો સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, ઉદ્ધં વાહિભાવેન ઉદ્ધમસ્સ તણ્હાસોતં વટ્ટસોતં વાતિ ઉદ્ધંસોતો, ઉદ્ધં વા ગન્ત્વા પટિલભિતબ્બતો ઉદ્ધમસ્સ મગ્ગસોતન્તિ ઉદ્ધંસોતો, અકનિટ્ઠભવં ગચ્છતીતિ અકનિટ્ઠગામીતિ એવમેત્થ સદ્દત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઇમસ્મિં પન ઠાનેતિ ‘‘વિપસ્સનાવસેન નિસ્સક્ક’’ન્તિ વુત્તટ્ઠાને. અરહત્તમગ્ગેયેવ ઠત્વાતિ ઇમસ્મિંયેવ ભવે અરહત્તમગ્ગેયેવ, ન વિપસ્સનાય ચ ઠત્વા. પઞ્ચ નિસ્સક્કાનિ નીહરિતબ્બાનીતિ ‘‘તતો મુદુતરેહિ અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતી’’તિઆદીનિ પઞ્ચ નિસ્સક્કાનિ નિદ્ધારેત્વા કથેતબ્બાનિ. ઇદાનિ તમત્થં વિવરન્તો ‘‘અરહત્તમગ્ગસ્સ હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અવિહાદીસુ ઉપ્પજ્જિત્વા ઉપ્પન્નસમનન્તરાય પરિનિબ્બાયનતો પઠમઅન્તરાપરિનિબ્બાયી. તત્થ આયુપ્પમાણવેમજ્ઝં અપ્પત્વાવ પરિનિબ્બાયનતો દુતિયઅન્તરાપરિનિબ્બાયી, આયુવેમજ્ઝં પત્વા પરિનિબ્બાયનતો તતો પરં તતિયઅન્તરાપરિનિબ્બાયી વેદિતબ્બો. ‘‘પઞ્ચ નિસ્સક્કાની’’તિ કસ્મા વુત્તં? નનુ અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીતિ વત્તબ્બન્તિ? ન વત્તબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનોપિ એતેવ પઞ્ચ જના’’તિ.

તીણિ નિસ્સક્કાનીતિ ‘‘તતો મુદુતરેહિ સોતાપન્નો હોતી’’તિઆદીનિ તીણિ નિસ્સક્કપદાનિ. ઇધ સકદાગામી ન ગહિતો, સો અનાગામિમગ્ગે ઠત્વા નીહરિતબ્બો, અનાગામિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયેહિ મુદુતરેહિ સકદાગામી હોતિ. સકદા…પે… મુદુતરાનીતિ ઇદં સકદાગામિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયેહિ એકબીજિસઙ્ખાતસોતાપન્નવિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ મુદુતરાનિ હોન્તીતિ તીણિ કત્વા વુત્તં. ધમ્માનુસારીતિઆદિદ્વયં કોલંકોલાદિદ્વયેન ગહિતં હોતીતિ. સકદાગામિમગ્ગસ્સ હીતિઆદિ વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ વિવરણં. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. છટ્ઠસત્તમાનિ વુત્તનયાનેવાતિ છટ્ઠસત્તમાનિ સુત્તાનિ દુતિયતતિયેસુ વુત્તનયાનેવ. તત્થ પન મિસ્સકાનિ ઇન્દ્રિયાનિ કથિતાનિ, ઇધ પુબ્બભાગવિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ કથિતાનીતિ અયમેવ વિસેસો.

૮. પટિપન્નસુત્તવણ્ણના

૪૮૮. તન્તિ મગ્ગફલવસેન નિસ્સક્કં. પાળિયં વુત્તમેવ ‘‘અરહત્તફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો હોતી’’તિઆદિના. અટ્ઠહીતિ ચતૂહિ ફલેહિ ચતૂહિ ચ મગ્ગેહીતિ અટ્ઠહિ. બહિભૂતો ન અન્તોભાવો. લોકુત્તરાનેવ ઇન્દ્રિયાનિ કથિતાનિ મગ્ગફલચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નત્તા.

૯-૧૦. સમ્પન્નસુત્તાદિવણ્ણના

૪૮૯-૪૯૦. ઇન્દ્રિયસમ્પન્નોતિ એત્થ સમ્પન્નસદ્દો પરિપૂરિઅત્થોતિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણિન્દ્રિયો’’તિ. મિસ્સકાનિ ઇન્દ્રિયાનિ કથિતાનિ સામઞ્ઞતોવ દેસિતત્તા.

મુદુતરવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.