૩. છળિન્દ્રિયવગ્ગો

૨. જીવિતિન્દ્રિયસુત્તવણ્ણના

૪૯૨. ઇત્થિભાવેતિ ઇત્થિતાય. ઇન્દટ્ઠં કરોતિ તથાસત્તજનસામઞ્ઞકારણભાવતો. ઇત્થિયા એવ ઇન્દ્રિયં ઇત્થિન્દ્રિયં. એસ નયો પુરિસિન્દ્રિયે. જીવિતેતિ સહજાતધમ્માનં જીવને પાલને પવત્તને. વટ્ટિન્દ્રિયાનીતિ વટ્ટહેતુભૂતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ. ઇમેસુ હિ ઉપાદિન્નઇન્દ્રિયેસુ સતિ વટ્ટં વત્તતિ પઞ્ઞાયતિ.

૩. અઞ્ઞિન્દ્રિયસુત્તવણ્ણના

૪૯૩. અજાનિતપુબ્બં ધમ્મન્તિ ચતુસચ્ચધમ્મમાહ, તથા તેસંયેવ ઞાતધમ્માનન્તિ. અયં પનેત્થ અત્થો – આજાનાતીતિ અઞ્ઞા, પઠમમગ્ગેન ઞાતમનતિક્કમિત્વા જાનાતીતિ અત્થો. સોતાપન્નાદીનં છઅરિયાનં એતં નામં. અઞ્ઞસ્સ ઇન્દ્રિયાનિ અઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ. અઞ્ઞાતાવીસૂતિ આજાનિતવન્તેસુ. યસ્મા અગ્ગફલધમ્મેસુ ઞાણકિચ્ચં સાતિસયં, તસ્મા તં કિચ્ચં સેસધમ્મેસુપિ સમારોપેત્વા વુત્તં ‘‘અઞ્ઞાતાવીસુ અરહત્તફલધમ્મેસૂ’’તિ. તત્થ તત્થ તેસુ તેસુ મગ્ગફલેસુ. તેન તેનાકારેનાતિ અનઞ્ઞાતજાનનાદિઆકારેન.

૪. એકબીજિસુત્તવણ્ણના

૪૯૪. વિપસ્સનતો નિસ્સક્કન્તિ વિપસ્સનિન્દ્રિયેહિ નિસ્સક્કં. ઇદાનિ તમેવ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘સમત્તાની’’તિઆદિમાહ. તીણિ નિસ્સક્કાનિ એવમિધ પઞ્ચ નિસ્સક્કાનિ નીહરિતબ્બાનિ એકબીજિઆદિવિભાવનતો. તેનાહ ‘‘સકદાગામિમગ્ગસ્સ હી’’તિઆદિ. સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામ તેનત્તભાવેન સકદાગામિમગ્ગં પત્તું ગચ્છન્તસ્સ સોતાપન્નસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ. પઞ્ચપિ તે સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ભેદાયેવાતિ ‘‘સકદાગામિમગ્ગે ઠત્વા નીહરિતબ્બાની’’તિ વુત્તં.

એકબીજીતિ એત્થ ખન્ધબીજં નામ કથિતં. યસ્સ હિ સોતાપન્નસ્સ એકં ખન્ધબીજં અત્થિ, એકં અત્તભાવગ્ગહણં, સો એકબીજિ નામ. તેનાહ – ‘‘સોતાપન્નો હુત્વા’’તિઆદિ. માનુસકં ભવન્તિ ઇદં પનેત્થ દેસનામત્તં, દેવભવં નિબ્બત્તેતીતિપિ વત્તું વટ્ટતિયેવ. ભગવતા ગહિતનામાનેતાનિ. એત્તકઞ્હિ પમાણં ગતો સત્તક્ખત્તુપરમો નામ હોતિ, એત્તકં કોલંકોલો, એત્તકં એકબીજીતિ ભગવતા એતેસં નામં ગહિતં.

દ્વે તયો ભવેતિ દેવમનુસ્સેસુ એવ દ્વે તયો ભવે. સમ્બોધિચતુસચ્ચધમ્મો પરં અયનં નિસ્સયો ગતિ એતસ્સાતિ સમ્બોધિપરાયણો. કુલતો કુલં ગચ્છતીતિ કોલંકોલો. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયતો પટ્ઠાય હિ નીચકુલે ઉપ્પત્તિ નામ નત્થિ, મહાભોગેસુ કુલેસુ એવ નિબ્બત્તતીતિ અત્થો. કેવલોપિ હિ કુલ-સદ્દો મહાભોગકુલમેવ વદતિ. દ્વે વા તીણિ વા કુલાનીતિ દેવમનુસ્સવસેન દ્વે વા તયો વા ભવેતિ અયમ્પિ મિસ્સકભવેન કથિતો. જાતસ્સ કુમારસ્સ વિય અરિયાય જાતિયા જાતસ્સ નામમેતં, યદિદં નિયતોતિ સત્તક્ખત્તુપરમાદિકોતિ ચ સમઞ્ઞાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભગવતા ગહિતનામવસેનેવા’’તિઆદિ.

યદિ પુબ્બહેતુનિયમતો સોતાપન્નો ચ નિયતોતિ સોતાપત્તિમગ્ગતો ઉદ્ધં તિણ્ણં મગ્ગાનં ઉપનિસ્સયાભાવતો પુબ્બહેતુકિચ્ચં નત્થીતિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયભાવો આપજ્જતિ. યદિ તસ્સપિ પુબ્બહેતુઉપનિસ્સયો સિયા, તાવ નિયમતો સોતાપત્તિમગ્ગુપ્પત્તિતો પુબ્બે એવ નિયમિતો, યાવઞ્ચ અકનિટ્ઠં તસ્સ પુબ્બહેતુ નામ, અહેતુકતા આપન્ના, ઇચ્ચસ્સ અહેતુ અપ્પચ્ચયા નિપ્ફત્તિ પાપુણાતિ. કિઞ્ચ હેતુ ચે? નિયમતો સોતાપન્નો ચ નિયતોતિ પઠમમગ્ગાધિગમેનેવ અનુક્કમેન ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં કિચ્ચાનિ નિપ્ફજ્જન્તિ, એવં સત્તક્ખત્તુપરમતાદિનિયમે સતિ સત્તમભવાદિતો ઉદ્ધં પવત્તતાય દુક્ખસ્સ મૂલભૂતા કિલેસા પઠમમગ્ગેનેવ ખીણાતિ ઉપરિ તયો મગ્ગા અકિચ્ચા સિયું. તેનાહ ‘‘પઠમમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયો કતો નામા’’તિઆદિ.

યદિ ઉપરિ તયો મગ્ગા સત્તક્ખત્તુપરમાદિતં નિયમેન્તિ, તતો ચ અઞ્ઞો સોતાપન્નો નત્થીતિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ અકિચ્ચકતા નિપ્પયોજનતા આપજ્જેય્ય. અથ સક્કાયદિટ્ઠિઆદિપ્પહાનં તસ્સ કિચ્ચં, તેસં તેસં પહાનેન સત્તક્ખત્તુપરમાદિનિયમતાય. ભવિતબ્બં, યાવ ઉપરિમગ્ગા એવ હોન્તીતિ સત્તભવાદિતો ઉદ્ધમપવત્તનતો તેન વિનાનેન સક્કાયદિટ્ઠિઆદિપ્પહાનેન ચ તેન વિના ભવિતબ્બન્તિ આહ – ‘‘પઠમમગ્ગે અનુપ્પન્નેવ ઉપરિ તયો મગ્ગા ઉપ્પન્નાતિ આપજ્જતી’’તિ. તિણ્ણં મગ્ગાનન્તિ ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં. વિપસ્સના નિયમેતીતિ યુજ્જતીતિ વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘સચે હી’’તિઆદિમાહ.

સોતાપન્નો વટ્ટજ્ઝાસયો. તત્રેકચ્ચે પાકટે પઞ્ઞાતે દસ્સેન્તો ‘‘અનાથપિણ્ડિકો’’તિઆદિમાહ. ઇધટ્ઠકવોકિણ્ણસુક્ખવિપસ્સકસ્સાતિ યો ઇમસ્મિં કામભવે ઠિતો મનુસ્સદેવવસેન વોકિણ્ણભવૂપપત્તિકો સુક્ખવિપસ્સકો ચ, તસ્સ વસેન. નામં કથિતન્તિ સત્તક્ખત્તુપરમોતિ નામં કથિતં. કેચિ પન ‘‘કામભવે સત્તક્ખત્તુંયેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન તતો’’તિ વદન્તિ, તં વીમંસિતબ્બં.

સોધેસ્સામીતિ જમ્બુદીપે કેનચિ તેપિટકેન ભિક્ખુના સદ્ધિં પિટકત્તયમેવ મય્હં ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન સોધેય્યામીતિ પરતીરં જમ્બુદીપં ગતો. યો ભિક્ખુ સક્કોતીતિ યોજના. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીસુ એકમુખેન અભિનિવિટ્ઠેનપિ અભિધમ્મપરિયાયેન તીહિ એવ વિમોક્ખેહિ મગ્ગં લભતીતિ અભિનિવેસભેદેન તયો પુગ્ગલા સુઞ્ઞતતો વુટ્ઠિતા, તથા તયો અપ્પણિહિતતો વુટ્ઠિતાતિ છ હોન્તિ, તેવ સદ્ધાધુરપઞ્ઞાધુરવસેન દ્વાદસ સકદાગામિનો. તથા અરહન્તો, તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી એકો ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિ પઞ્ચ, તે અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિભેદેન દસાતિ અવિહાદીસુ ચતૂસુપિ ચત્તાલીસ, અકનિટ્ઠે પન ઉદ્ધંસોતો નત્થીતિ અટ્ઠચત્તાલીસ અનાગામિનો. વિપસ્સના કથિતા સમ્મસનચારસ્સ કથિતત્તા.

૫-૧૦. સુદ્ધકસુત્તાદિવણ્ણના

૪૯૫-૫૦૦. યથા ચક્ખુસ્સ સહજાતતદિન્દ્રિયનિસ્સિતધમ્મેસુ અધિપતેય્યં અનુવત્તનીયત્તા, એવં તંદ્વારિકધમ્મેસુપિ અધિપતેય્યં તેહિ અનુવત્તનીયત્તાતિ વુત્તં – ‘‘અધિપતેય્યસઙ્ખાતેન ઇન્દટ્ઠેના’’તિ. એસ નયો સેસિન્દ્રિયાદીસુપિ. ચતુસચ્ચવસેન કથિતાનિ સભાવાદિવિભાવનસ્સ કથિતત્તા.

છળિન્દ્રિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.