૪. ઇન્દ્રિયસંયુત્તં

૧. સુદ્ધિકવગ્ગો

૧. સુદ્ધિકસુત્તવણ્ણના

૪૭૧. ચતુભૂમક …પે… લબ્ભન્તિ કુસલાબ્યાકતભાવતો તેસં તિણ્ણં ઇન્દ્રિયાનં. વીરિયિન્દ્રિયસમાધિન્દ્રિયાનિ…પે… સબ્બત્થ લબ્ભન્તિ કુસલત્તિકસાધારણત્તા. ચતુભૂમક …પે… વસેનાતિ ચતુભૂમકધમ્મપરિચ્છેદવસેન ચેવ કુસલાદીહિ સબ્બસઙ્ગાહકધમ્મપરિચ્છેદવસેન ચ વુત્તન્તિ અત્થો.

દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૪૭૭. દુક્ખસચ્ચવસેનાતિ દુક્ખસચ્ચભાવેન ન પજાનન્તિ. તઞ્હિ પરિઞ્ઞેય્યતાય દુક્ખસચ્ચસઙ્ગહં. સમુદયસચ્ચવસેનાતિ તણ્હાવિજ્જાદિં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયસચ્ચભાવેન ન પજાનન્તિ. નિરોધન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અનુપાદાય નિરોધનિમિત્તં નિબ્બાનં. પટિપદન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં અરિયમગ્ગં. સેસેસૂતિ વીરિયિન્દ્રિયાદીસુ.

સુક્કપક્ખેતિ ‘‘સદ્ધિન્દ્રિયં પજાનન્તી’’તિઆદિનયપ્પવત્તે અનવજ્જપક્ખે. અધિમોક્ખવસેન આવજ્જનસમુદયાતિ ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તપુબ્બભાગભૂતસદ્ધાધિમોક્ખવસેન આવજ્જનુપ્પત્તિયા. તસ્મા પઠમુપ્પન્ના સદ્ધા એવ હેત્થ ‘‘આવજ્જન’’ન્તિ વુત્તા, ન મનોદ્વારાવજ્જનં. એસ નયો સેસેસુપિ. તસ્મા પઠમુપ્પન્ના આવજ્જના પગ્ગહુપ્પત્તિટ્ઠાનાનં તિક્ખાનં વીરિયિન્દ્રિયાદીનં પઠમુપ્પત્તિયા આવજ્જનપરિયાયેન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. દુબ્બલા હિ પઠમુપ્પન્ના પગ્ગહાભાવતો વીરિયિન્દ્રિયાદીનં સમુદયોતિ બલવભાવપ્પત્તવીરિયિન્દ્રિયાદિકસ્સ આવજ્જનટ્ઠાનિયાનિ હોન્તીતિ તેસં સમુદયોતિ વુત્તા, પુબ્બે અધિમુચ્ચનાદિવસેન પવત્તસ્સ આવજ્જનસ્સ સમુદયાતિ અત્થો. પુન છન્દવસેનાતિ કત્તુકામતાકુસલચ્છન્દવસેન સદ્ધાદીનં ઉપ્પાદેતુકામતાકારપ્પવત્તસ્સ છન્દસ્સ વસેન. મનસિકારવસેન આવજ્જનસમુદયાતિ સદ્ધિન્દ્રિયાદિવસેન પવત્તસ્સ દુબ્બલસ્સ તસ્સ નિબ્બત્તકયોનિસોમનસિકારવસેન આવજ્જનસ્સ ઉપ્પત્તિયા. એવમ્પીતિ ‘‘અધિમોક્ખવસેના’’તિઆદિના વુત્તાકારેનપિ. છસુ સુત્તેસૂતિ દુતિયતો પટ્ઠાય છસુ સુત્તેસુ. ચતુસચ્ચમેવ કથિતં. અસ્સાદગ્ગહણેન હિ સમુદયસચ્ચં, આદીનવગ્ગહણેન દુક્ખસચ્ચં, નિસ્સરણગ્ગહણેન નિરોધમગ્ગસચ્ચાનિ ગહિતાનીતિ. પઠમસુત્તે પન ઇન્દ્રિયાનં સરૂપદસ્સનમેવાતિ.

૮. દબ્બસુત્તવણ્ણના

૪૭૮. સોતો આપજ્જીયતિ એતેનાતિ સોતાપત્તિ, અનાગતં પતિ પઠમમગ્ગો. સોતોતિ અરિયમગ્ગસોતો દટ્ઠબ્બો. આપજ્જીયતીતિઆદિતો પટિપજ્જીયતિ. પઠમમગ્ગપટિલાભનિમિત્તાનિ સોતાપન્નસ્સ અઙ્ગાનિ ઇધ ‘‘સોતાપત્તિયઙ્ગાની’’તિ વુત્તાનિ. તાનિ પન તીસુ ઠાનેસુ સદ્ધા અરિયકન્તસીલઞ્ચાતિ વેદિતબ્બાનિ. સવિસયેતિ સકવિસયે. જેટ્ઠકભાવદસ્સનત્થન્તિ પધાનભાવદસ્સનત્થં. યત્થ સદ્ધાદિઇન્દ્રિયાનં સાતિસયકિચ્ચં, તેસં કિચ્ચાતિરેકતં દસ્સેતુન્તિ અત્થો. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાહિ વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. પત્વાતિ અત્તનો કિચ્ચાતિરેકટ્ઠાનં પટિલભિત્વા. પુબ્બઙ્ગમન્તિ સદ્દહનકિચ્ચેસુ પુરેચારં ધોરય્હં. સેસાનિ વીરિયિન્દ્રિયાદીનિ. તદન્વયાનીતિ તદનુગતાનિ તસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયાદિકસ્સ પક્ખિકાનિ. એસ નયો સેસેસુપિ. ઝાનવિમોક્ખેતિ ઝાનસઙ્ખાતે વિમોક્ખે સમાધિપધાનતાય ઝાનાનં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ પત્વા’’તિ ઇદઞ્ચ વચનં સમત્થિતં હોતિ. સદ્ધૂપનિસઞ્હિ સીલન્તિ. અરિયસચ્ચાનિ પત્વાતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ અભિસમેતબ્બાનિ પાપુણિત્વા.

૯-૧૦. પઠમવિભઙ્ગસુત્તાદિવણ્ણના

૪૭૯-૪૮૦. નેપક્કં વુચ્ચતિ પઞ્ઞાતિ આહ – ‘‘પઞ્ઞાયેતં નામ’’ન્તિ. નિપાયતિ સંકિલેસધમ્મે વિસોસેતિ નિક્ખામેતીતિ નિપકો, થિરતિક્ખસતિપુગ્ગલો, તસ્સ ભાવો નેપક્કન્તિ સતિયાપિ નેપક્કભાવો યુજ્જતેવ. એવઞ્હિ ‘‘સતિનેપક્કેના’’તિ ઇદં વચનં સમત્થિતં હોતિ, સતિયા ચ નેપક્કેનાતિ એવં વુચ્ચમાનેન સતિનિદ્દેસો નામ કતો હોતિયેવ. અસુકં નામ સુત્તં વા કમ્મટ્ઠાનં વા મે ભાસિતન્તિ. વોસ્સજ્જીયતિ સઙ્ખારગતં એતસ્મિં અધિગતેતિ વોસ્સગ્ગો, નિબ્બાનં. તં આરમ્મણં કરિત્વાતિ આહ – ‘‘નિબ્બાનારમ્મણં કત્વા’’તિ. ગચ્છન્તિયાતિ સઙ્ખારાનં ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ ઉદયબ્બયં ગચ્છન્તિયા બુજ્ઝન્તિયા. તેનાહ ‘‘ઉદયબ્બયપરિગ્ગાહિકાયા’’તિ. સદ્ધાસતિપઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ પુબ્બભાગાનિ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં, ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા, ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાયા’’તિ ચ વુત્તત્તા. ‘‘આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ, સો અનુપ્પન્નાન’’ન્તિઆદિના ચ વુત્તત્તા વીરિયિન્દ્રિયં મિસ્સકં. ‘‘વોસ્સગ્ગારમ્મણં કરિત્વા’’તિ વુત્તત્તા સમાધિન્દ્રિયં નિબ્બત્તિતલોકુત્તરમેવ. અયમેવાતિ ય્વાયં નવમે વુત્તો. અયમેવ પુબ્બભાગમિસ્સકલોકુત્તરત્તધમ્મપરિચ્છેદો.

સુદ્ધિકવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. મુદુતરવગ્ગો

૧. પટિલાભસુત્તવણ્ણના

૪૮૧. સમ્મપ્પધાને આરબ્ભાતિ સમ્મપ્પધાને ભાવનાવસેન આરબ્ભ. તેનાહ ‘‘ભાવેન્તો’’તિ. યથા વીરિયિન્દ્રિયનિદ્દેસે ‘‘ચત્તારો સમ્મપ્પધાને આરબ્ભ વીરિયં પટિલભતી’’તિ દેસના આગતા, એવં સતિન્દ્રિયનિદ્દેસે ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાને આરબ્ભ સતિં પટિલભતી’’તિ, તસ્મા ‘‘સતિન્દ્રિયેપિ એસેવ નયો’’તિ વુત્તં. સદ્ધિન્દ્રિયાદિનિદ્દેસેસુ પન ન તથા દેસેતિ.

૨. પઠમસંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૪૮૨. ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખાદિભાવો વિપસ્સનાવસેન વા મગ્ગવસેન વા ફલવસેન વા ગહેતબ્બોતિ વુત્તં ‘‘તતોતિ…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ. નનુ ચેત્થ મુદુભાવો એવ પાળિયં ગહિતોતિ? સચ્ચમેતં, તં પન તિક્ખભાવે અસતિ ન હોતિ તિક્ખાદિભાવોતિ વુત્તં. યતો હિ અયં મુદુ, ઇતો તં તિક્ખન્તિ વત્તબ્બતં લભતિ અપેક્ખાસિદ્ધત્તા તિક્ખમુદુભાવાનં પારાપારં વિય. ઇદાનિ ‘‘તતો’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘સમત્તાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમત્તાનીતિ સમ્પન્નાનિ. ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં. સમત્તાનીતિ વા પરિયત્તાનિ, સમત્તાનીતિ અત્થો. ‘‘તતો મુદુતરાનિ ધમ્માનુસારીમગ્ગસ્સા’’તિ કસ્મા વુત્તં? તતોતિ હિ સોતાપત્તિમગ્ગવિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ અધિપ્પેતાનિયેવ, ‘‘તતો મુદુતરાની’’તિ વુત્તપઠમમગ્ગો ધમ્માનુસારી વા સિયા સદ્ધાનુસારી વાતિ બ્યભિચરતિ? નાયં દોસો, સોતાપત્તિમગ્ગેકદેસવસેનેવ લદ્ધબ્બપઠમમગ્ગાપેક્ખાય વિપસ્સનાય વિભાગસ્સ અધિપ્પેતત્તા. યો હિ સોતાપન્નો હુત્વા ઇરિયાપથં અકોપેત્વા યથાનિસિન્નોવ સકદાગામિમગ્ગં પાપુણાતિ, તસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ સન્ધાય અવિભાગેન વુત્તં – ‘‘તતો મુદુતરાનિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામા’’તિ. યો પન સોતાપન્નો હુત્વા કાલન્તરેન સકદાગામી હોતિ, તસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગત્થાય પવત્તાનિ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ. સો ચે ધમ્માનુસારીગોત્તો, તસ્સ યથાવુત્તવિપસ્સનિન્દ્રિયતો મુદુતરાનીતિ ‘‘તતો મુદુતરાનિ ધમ્માનુસારીમગ્ગસ્સા’’તિ વુત્તં. વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. ધમ્માનુસારીવિપસ્સનિન્દ્રિયતો સદ્ધાનુસારીવિપસ્સનિન્દ્રિયાનં મુદુભાવસ્સ કારણં સયમેવ વક્ખતિ. ધમ્મેન પઞ્ઞાય મગ્ગસોતં અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી, પઞ્ઞુત્તરો અરિયો. સદ્ધાય મગ્ગસોતં અનુસ્સરતીતિ સદ્ધાનુસારી, સદ્ધુત્તરો અરિયો.

એવં વિપસ્સનાવસેન દસ્સેત્વા મગ્ગવસેન દસ્સેતું ‘‘તથા’’તિઆદિ આરદ્ધં. સમ્પયોગતો સભાવતો ચ અરહત્તમગ્ગપરિયાપન્નાનિ અરહત્તમગ્ગિન્દ્રિયાનિ. અરહત્તફલિન્દ્રિયાનીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

ઇદાનિ ફલવસેન દસ્સેતું ‘‘સમત્તાનિ પરિપુણ્ણાની’’તિઆદિ વુત્તં. સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠપુગ્ગલવસેન નાનત્તં જાતં, તસ્મા તે દ્વેપિ ઇધ તતિયવારે ન લબ્ભન્તીતિ અધિપ્પાયો. ધમ્માનુસારીસદ્ધાનુસારીનં નાનત્તં કથં જાતન્તિ આહ ‘‘આગમનેનપિ મગ્ગેનપી’’તિ. તદુભયં દસ્સેન્તો ‘‘સદ્ધાનુસારીપુગ્ગલો’’તિઆદિમાહ. ઉદ્દિસાપેન્તોતિ ઉદ્દેસં ગણ્હન્તો.

મગ્ગો તિક્ખો હોતિ ઉપનિસ્સયિન્દ્રિયાનં તિક્ખવિસદભાવતો. તેનાહ ‘‘સૂરં ઞાણં વહતી’’તિ. અસઙ્ખારેનાતિ સરસેનેવ. અપ્પયોગેનાતિ તસ્સેવ વેવચનં. ધમ્માનુસારીપુગ્ગલો હિ આગમનમ્હિ કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો અપ્પદુક્ખેન અપ્પકસિરેન અકિલમન્તોવ વિક્ખમ્ભેતું સક્કોતિ. સદ્ધાનુસારીપુગ્ગલો પન દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો હુત્વા વિક્ખમ્ભેતું સક્કોતિ, તસ્મા ધમ્માનુસારિસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગક્ખણે કિલેસચ્છેદકઞાણં અદન્ધં તિખિણં હુત્વા વહતિ, યથા નામ તિખિણેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં મટ્ઠં હોતિ, અસિ ખિપ્પં વહતિ, સદ્દો ન સુય્યતિ, બલવવાયામકિચ્ચં ન હોતિ, એવરૂપા ધમ્માનુસારિનો પુબ્બભાગભાવના હોતિ, સદ્ધાનુસારિનો પન પુબ્બભાગક્ખણે કિલેસચ્છેદકઞાણં દન્ધં ન તિખિણં અસૂરં હુત્વા વહતિ, યથા નામ નાતિતિખિણેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં ન મટ્ઠં હોતિ, અસિ સીઘં ન વહતિ, સદ્દો સુય્યતિ, બલવવાયામકિચ્ચં ઇચ્છિતબ્બં હોતિ, એવરૂપા સદ્ધાનુસારિનો પુબ્બભાગભાવના હોતિ. એવં સન્તેપિ કિલેસક્ખયે નાનત્તં નત્થિ. તેનાહ ‘‘કિલેસક્ખયે પના’’તિઆદિ. અવસેસા ચ કિલેસા ખીયન્તિ સંયોજનક્ખયાય યોગત્તા.

૩. દુતિયસંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૪૮૩. તતોતિ ફલતો ફલવેમત્તતાય ચરિયમાનત્તા. ઇન્દ્રિયવેમત્તતા સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં નાનત્તેન. ફલનાનત્તન્તિ અરહત્તફલાદિનાનત્તં. પુગ્ગલનાનત્તન્તિ અનાગામિઆદિપુગ્ગલનાનત્તં.

૪. તતિયસંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૪૮૪. સીલક્ખન્ધાદીહિ સદ્ધિન્દ્રિયાદીહિ ચ પરિતો પૂરણેન પરિપૂરં અરહત્તમગ્ગં કરોન્તો નિપ્ફત્તિતો અરહત્તફલં આરાધેતિ નિપ્ફાદેતિ. તયો પદેસમગ્ગેતિ સીલક્ખન્ધાદીનં અપારિપૂરિયા એકદેસભૂતે તયો હેટ્ઠિમમગ્ગે. પદેસં હેટ્ઠિમફલત્તયં. ચતૂસૂતિ ઇમસ્મિં વગ્ગે પઠમાદીસુ ચતૂસુ સુત્તેસુ. કામઞ્ચેત્થ તતિયે ‘‘તતોતિ ફલવસેન નિસ્સક્ક’’ન્તિ વુત્તં, ચતુત્થે ‘‘પરિપૂરં પરિપૂરકારી આરાધેતિ, પદેસં પદેસકારી’’તિ, ‘‘ચતૂસુપિ સુત્તેસુ મિસ્સકાનેવ ઇન્દ્રિયાનિ કથિતાની’’તિ પન વચનતો વિપસ્સનાવસેનપિ યોજના લબ્ભતેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

૫-૭. પઠમવિત્થારસુત્તાદિવણ્ણના

૪૮૫-૪૮૭. વિપસ્સનાવસેન નિસ્સક્કં વેદિતબ્બં, ન મગ્ગફલવસેન, ઇમસ્મિં સુત્તે સબ્બસોવ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનં એવ અધિપ્પેતત્તા. ઇદાનિ તમત્થં પાકટં કાતું ‘‘પરિપુણ્ણાનિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. અવિહાદીસુ પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસેસુ તત્થ તત્થ આયુવેમજ્ઝં અનતિક્કમિત્વા અન્તરા કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયનતો અન્તરાપરિનિબ્બાયી, અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન સરસતોવ પરિનિબ્બાયનતો અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, તબ્બિપરિયાયતો સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, ઉદ્ધં વાહિભાવેન ઉદ્ધમસ્સ તણ્હાસોતં વટ્ટસોતં વાતિ ઉદ્ધંસોતો, ઉદ્ધં વા ગન્ત્વા પટિલભિતબ્બતો ઉદ્ધમસ્સ મગ્ગસોતન્તિ ઉદ્ધંસોતો, અકનિટ્ઠભવં ગચ્છતીતિ અકનિટ્ઠગામીતિ એવમેત્થ સદ્દત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઇમસ્મિં પન ઠાનેતિ ‘‘વિપસ્સનાવસેન નિસ્સક્ક’’ન્તિ વુત્તટ્ઠાને. અરહત્તમગ્ગેયેવ ઠત્વાતિ ઇમસ્મિંયેવ ભવે અરહત્તમગ્ગેયેવ, ન વિપસ્સનાય ચ ઠત્વા. પઞ્ચ નિસ્સક્કાનિ નીહરિતબ્બાનીતિ ‘‘તતો મુદુતરેહિ અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતી’’તિઆદીનિ પઞ્ચ નિસ્સક્કાનિ નિદ્ધારેત્વા કથેતબ્બાનિ. ઇદાનિ તમત્થં વિવરન્તો ‘‘અરહત્તમગ્ગસ્સ હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અવિહાદીસુ ઉપ્પજ્જિત્વા ઉપ્પન્નસમનન્તરાય પરિનિબ્બાયનતો પઠમઅન્તરાપરિનિબ્બાયી. તત્થ આયુપ્પમાણવેમજ્ઝં અપ્પત્વાવ પરિનિબ્બાયનતો દુતિયઅન્તરાપરિનિબ્બાયી, આયુવેમજ્ઝં પત્વા પરિનિબ્બાયનતો તતો પરં તતિયઅન્તરાપરિનિબ્બાયી વેદિતબ્બો. ‘‘પઞ્ચ નિસ્સક્કાની’’તિ કસ્મા વુત્તં? નનુ અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીતિ વત્તબ્બન્તિ? ન વત્તબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનોપિ એતેવ પઞ્ચ જના’’તિ.

તીણિ નિસ્સક્કાનીતિ ‘‘તતો મુદુતરેહિ સોતાપન્નો હોતી’’તિઆદીનિ તીણિ નિસ્સક્કપદાનિ. ઇધ સકદાગામી ન ગહિતો, સો અનાગામિમગ્ગે ઠત્વા નીહરિતબ્બો, અનાગામિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયેહિ મુદુતરેહિ સકદાગામી હોતિ. સકદા…પે… મુદુતરાનીતિ ઇદં સકદાગામિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયેહિ એકબીજિસઙ્ખાતસોતાપન્નવિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ મુદુતરાનિ હોન્તીતિ તીણિ કત્વા વુત્તં. ધમ્માનુસારીતિઆદિદ્વયં કોલંકોલાદિદ્વયેન ગહિતં હોતીતિ. સકદાગામિમગ્ગસ્સ હીતિઆદિ વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ વિવરણં. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. છટ્ઠસત્તમાનિ વુત્તનયાનેવાતિ છટ્ઠસત્તમાનિ સુત્તાનિ દુતિયતતિયેસુ વુત્તનયાનેવ. તત્થ પન મિસ્સકાનિ ઇન્દ્રિયાનિ કથિતાનિ, ઇધ પુબ્બભાગવિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ કથિતાનીતિ અયમેવ વિસેસો.

૮. પટિપન્નસુત્તવણ્ણના

૪૮૮. તન્તિ મગ્ગફલવસેન નિસ્સક્કં. પાળિયં વુત્તમેવ ‘‘અરહત્તફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો હોતી’’તિઆદિના. અટ્ઠહીતિ ચતૂહિ ફલેહિ ચતૂહિ ચ મગ્ગેહીતિ અટ્ઠહિ. બહિભૂતો ન અન્તોભાવો. લોકુત્તરાનેવ ઇન્દ્રિયાનિ કથિતાનિ મગ્ગફલચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નત્તા.

૯-૧૦. સમ્પન્નસુત્તાદિવણ્ણના

૪૮૯-૪૯૦. ઇન્દ્રિયસમ્પન્નોતિ એત્થ સમ્પન્નસદ્દો પરિપૂરિઅત્થોતિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણિન્દ્રિયો’’તિ. મિસ્સકાનિ ઇન્દ્રિયાનિ કથિતાનિ સામઞ્ઞતોવ દેસિતત્તા.

મુદુતરવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. છળિન્દ્રિયવગ્ગો

૨. જીવિતિન્દ્રિયસુત્તવણ્ણના

૪૯૨. ઇત્થિભાવેતિ ઇત્થિતાય. ઇન્દટ્ઠં કરોતિ તથાસત્તજનસામઞ્ઞકારણભાવતો. ઇત્થિયા એવ ઇન્દ્રિયં ઇત્થિન્દ્રિયં. એસ નયો પુરિસિન્દ્રિયે. જીવિતેતિ સહજાતધમ્માનં જીવને પાલને પવત્તને. વટ્ટિન્દ્રિયાનીતિ વટ્ટહેતુભૂતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ. ઇમેસુ હિ ઉપાદિન્નઇન્દ્રિયેસુ સતિ વટ્ટં વત્તતિ પઞ્ઞાયતિ.

૩. અઞ્ઞિન્દ્રિયસુત્તવણ્ણના

૪૯૩. અજાનિતપુબ્બં ધમ્મન્તિ ચતુસચ્ચધમ્મમાહ, તથા તેસંયેવ ઞાતધમ્માનન્તિ. અયં પનેત્થ અત્થો – આજાનાતીતિ અઞ્ઞા, પઠમમગ્ગેન ઞાતમનતિક્કમિત્વા જાનાતીતિ અત્થો. સોતાપન્નાદીનં છઅરિયાનં એતં નામં. અઞ્ઞસ્સ ઇન્દ્રિયાનિ અઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ. અઞ્ઞાતાવીસૂતિ આજાનિતવન્તેસુ. યસ્મા અગ્ગફલધમ્મેસુ ઞાણકિચ્ચં સાતિસયં, તસ્મા તં કિચ્ચં સેસધમ્મેસુપિ સમારોપેત્વા વુત્તં ‘‘અઞ્ઞાતાવીસુ અરહત્તફલધમ્મેસૂ’’તિ. તત્થ તત્થ તેસુ તેસુ મગ્ગફલેસુ. તેન તેનાકારેનાતિ અનઞ્ઞાતજાનનાદિઆકારેન.

૪. એકબીજિસુત્તવણ્ણના

૪૯૪. વિપસ્સનતો નિસ્સક્કન્તિ વિપસ્સનિન્દ્રિયેહિ નિસ્સક્કં. ઇદાનિ તમેવ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘સમત્તાની’’તિઆદિમાહ. તીણિ નિસ્સક્કાનિ એવમિધ પઞ્ચ નિસ્સક્કાનિ નીહરિતબ્બાનિ એકબીજિઆદિવિભાવનતો. તેનાહ ‘‘સકદાગામિમગ્ગસ્સ હી’’તિઆદિ. સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામ તેનત્તભાવેન સકદાગામિમગ્ગં પત્તું ગચ્છન્તસ્સ સોતાપન્નસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ. પઞ્ચપિ તે સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ભેદાયેવાતિ ‘‘સકદાગામિમગ્ગે ઠત્વા નીહરિતબ્બાની’’તિ વુત્તં.

એકબીજીતિ એત્થ ખન્ધબીજં નામ કથિતં. યસ્સ હિ સોતાપન્નસ્સ એકં ખન્ધબીજં અત્થિ, એકં અત્તભાવગ્ગહણં, સો એકબીજિ નામ. તેનાહ – ‘‘સોતાપન્નો હુત્વા’’તિઆદિ. માનુસકં ભવન્તિ ઇદં પનેત્થ દેસનામત્તં, દેવભવં નિબ્બત્તેતીતિપિ વત્તું વટ્ટતિયેવ. ભગવતા ગહિતનામાનેતાનિ. એત્તકઞ્હિ પમાણં ગતો સત્તક્ખત્તુપરમો નામ હોતિ, એત્તકં કોલંકોલો, એત્તકં એકબીજીતિ ભગવતા એતેસં નામં ગહિતં.

દ્વે તયો ભવેતિ દેવમનુસ્સેસુ એવ દ્વે તયો ભવે. સમ્બોધિચતુસચ્ચધમ્મો પરં અયનં નિસ્સયો ગતિ એતસ્સાતિ સમ્બોધિપરાયણો. કુલતો કુલં ગચ્છતીતિ કોલંકોલો. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયતો પટ્ઠાય હિ નીચકુલે ઉપ્પત્તિ નામ નત્થિ, મહાભોગેસુ કુલેસુ એવ નિબ્બત્તતીતિ અત્થો. કેવલોપિ હિ કુલ-સદ્દો મહાભોગકુલમેવ વદતિ. દ્વે વા તીણિ વા કુલાનીતિ દેવમનુસ્સવસેન દ્વે વા તયો વા ભવેતિ અયમ્પિ મિસ્સકભવેન કથિતો. જાતસ્સ કુમારસ્સ વિય અરિયાય જાતિયા જાતસ્સ નામમેતં, યદિદં નિયતોતિ સત્તક્ખત્તુપરમાદિકોતિ ચ સમઞ્ઞાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભગવતા ગહિતનામવસેનેવા’’તિઆદિ.

યદિ પુબ્બહેતુનિયમતો સોતાપન્નો ચ નિયતોતિ સોતાપત્તિમગ્ગતો ઉદ્ધં તિણ્ણં મગ્ગાનં ઉપનિસ્સયાભાવતો પુબ્બહેતુકિચ્ચં નત્થીતિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયભાવો આપજ્જતિ. યદિ તસ્સપિ પુબ્બહેતુઉપનિસ્સયો સિયા, તાવ નિયમતો સોતાપત્તિમગ્ગુપ્પત્તિતો પુબ્બે એવ નિયમિતો, યાવઞ્ચ અકનિટ્ઠં તસ્સ પુબ્બહેતુ નામ, અહેતુકતા આપન્ના, ઇચ્ચસ્સ અહેતુ અપ્પચ્ચયા નિપ્ફત્તિ પાપુણાતિ. કિઞ્ચ હેતુ ચે? નિયમતો સોતાપન્નો ચ નિયતોતિ પઠમમગ્ગાધિગમેનેવ અનુક્કમેન ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં કિચ્ચાનિ નિપ્ફજ્જન્તિ, એવં સત્તક્ખત્તુપરમતાદિનિયમે સતિ સત્તમભવાદિતો ઉદ્ધં પવત્તતાય દુક્ખસ્સ મૂલભૂતા કિલેસા પઠમમગ્ગેનેવ ખીણાતિ ઉપરિ તયો મગ્ગા અકિચ્ચા સિયું. તેનાહ ‘‘પઠમમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયો કતો નામા’’તિઆદિ.

યદિ ઉપરિ તયો મગ્ગા સત્તક્ખત્તુપરમાદિતં નિયમેન્તિ, તતો ચ અઞ્ઞો સોતાપન્નો નત્થીતિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ અકિચ્ચકતા નિપ્પયોજનતા આપજ્જેય્ય. અથ સક્કાયદિટ્ઠિઆદિપ્પહાનં તસ્સ કિચ્ચં, તેસં તેસં પહાનેન સત્તક્ખત્તુપરમાદિનિયમતાય. ભવિતબ્બં, યાવ ઉપરિમગ્ગા એવ હોન્તીતિ સત્તભવાદિતો ઉદ્ધમપવત્તનતો તેન વિનાનેન સક્કાયદિટ્ઠિઆદિપ્પહાનેન ચ તેન વિના ભવિતબ્બન્તિ આહ – ‘‘પઠમમગ્ગે અનુપ્પન્નેવ ઉપરિ તયો મગ્ગા ઉપ્પન્નાતિ આપજ્જતી’’તિ. તિણ્ણં મગ્ગાનન્તિ ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં. વિપસ્સના નિયમેતીતિ યુજ્જતીતિ વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘સચે હી’’તિઆદિમાહ.

સોતાપન્નો વટ્ટજ્ઝાસયો. તત્રેકચ્ચે પાકટે પઞ્ઞાતે દસ્સેન્તો ‘‘અનાથપિણ્ડિકો’’તિઆદિમાહ. ઇધટ્ઠકવોકિણ્ણસુક્ખવિપસ્સકસ્સાતિ યો ઇમસ્મિં કામભવે ઠિતો મનુસ્સદેવવસેન વોકિણ્ણભવૂપપત્તિકો સુક્ખવિપસ્સકો ચ, તસ્સ વસેન. નામં કથિતન્તિ સત્તક્ખત્તુપરમોતિ નામં કથિતં. કેચિ પન ‘‘કામભવે સત્તક્ખત્તુંયેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન તતો’’તિ વદન્તિ, તં વીમંસિતબ્બં.

સોધેસ્સામીતિ જમ્બુદીપે કેનચિ તેપિટકેન ભિક્ખુના સદ્ધિં પિટકત્તયમેવ મય્હં ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન સોધેય્યામીતિ પરતીરં જમ્બુદીપં ગતો. યો ભિક્ખુ સક્કોતીતિ યોજના. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીસુ એકમુખેન અભિનિવિટ્ઠેનપિ અભિધમ્મપરિયાયેન તીહિ એવ વિમોક્ખેહિ મગ્ગં લભતીતિ અભિનિવેસભેદેન તયો પુગ્ગલા સુઞ્ઞતતો વુટ્ઠિતા, તથા તયો અપ્પણિહિતતો વુટ્ઠિતાતિ છ હોન્તિ, તેવ સદ્ધાધુરપઞ્ઞાધુરવસેન દ્વાદસ સકદાગામિનો. તથા અરહન્તો, તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી એકો ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિ પઞ્ચ, તે અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિભેદેન દસાતિ અવિહાદીસુ ચતૂસુપિ ચત્તાલીસ, અકનિટ્ઠે પન ઉદ્ધંસોતો નત્થીતિ અટ્ઠચત્તાલીસ અનાગામિનો. વિપસ્સના કથિતા સમ્મસનચારસ્સ કથિતત્તા.

૫-૧૦. સુદ્ધકસુત્તાદિવણ્ણના

૪૯૫-૫૦૦. યથા ચક્ખુસ્સ સહજાતતદિન્દ્રિયનિસ્સિતધમ્મેસુ અધિપતેય્યં અનુવત્તનીયત્તા, એવં તંદ્વારિકધમ્મેસુપિ અધિપતેય્યં તેહિ અનુવત્તનીયત્તાતિ વુત્તં – ‘‘અધિપતેય્યસઙ્ખાતેન ઇન્દટ્ઠેના’’તિ. એસ નયો સેસિન્દ્રિયાદીસુપિ. ચતુસચ્ચવસેન કથિતાનિ સભાવાદિવિભાવનસ્સ કથિતત્તા.

છળિન્દ્રિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સુખિન્દ્રિયવગ્ગો

૧-૫. સુદ્ધિકસુત્તાદિવણ્ણના

૫૦૧-૫૦૫. યથા ચક્ખુ દસ્સને અધિપતેય્યટ્ઠેન ચક્ખુન્દ્રિયં, એવં સુખવેદના સુખને અધિપતેય્યટ્ઠેન સુખિન્દ્રિયં. એસ નયો સેસેસુપિ. સેસં તેભૂમકન્તિ સેસં ભૂમિત્તયવસેન તેભૂમકં.

૬. પઠમવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૫૦૬. કાયિકન્તિ અયમસ્સ નિસ્સયવસેન નિદ્દેસોતિ આહ – ‘‘કાયપસાદવત્થુક’’ન્તિ. સરૂપનિદ્દેસો સુખં સુખિન્દ્રિયસ્સ સરૂપન્તિ. સાદનીયટ્ઠેન ધમ્મપદાનિ અત્તનિ અસ્સાદયતીતિ સાતં, મધુરં. વેદયિતન્તિ વેદિયનં, અનુભવનન્તિ અત્થો. અઞ્ઞધમ્મવિસિટ્ઠોતિ ફસ્સાદીહિ અઞ્ઞેહિ ધમ્મેહિ વિસદિસો. કાયિકન્તિ પસાદકાયસન્નિસ્સિતં. ચેતસિકન્તિ ચેતોસન્નિસ્સિતં, તેન વુત્તં ‘‘એત્થ પના’’તિઆદિ. કાયપસાદ…પે… નત્થિ, તસ્મા ‘‘ચત્તારો પસાદકાયે વત્થું કત્વા’’તિ વુત્તં.

૯. કટ્ઠોપમસુત્તવણ્ણના

૫૦૯. દ્વિન્નં અરણીનન્તિ અધરુત્તરારણીનં. કિઞ્ચિ દ્વયં સઙ્ઘટ્ટિતમત્તં હુત્વા ન સમોધાનગતં હોતીતિ તંનિવત્તનત્થં ‘‘સઙ્ઘટ્ટનસમોધાના’’તિ વુત્તં. પુનપ્પુનં સઙ્ઘટ્ટનેન હિ તેજોપાતુભાવો. અધરારણી વિય વત્થારમ્મણં અસતિપિ વાયામે તજ્જસમ્ફસ્સપચ્ચયતો. ઉત્તરારણી વિય ફસ્સો વત્થારમ્મણાદિફસ્સેન પવત્તનતો. સઙ્ઘટ્ટો વિય ફસ્સસઙ્ઘટ્ટનં અરણિદ્વયસઙ્ઘટ્ટના વિય ફસ્સસ્સેવ વત્થારમ્મણેસુ સઙ્ઘટ્ટનાકારેન પવત્તિતો. અગ્ગિ વિય વેદના અનુદહનટ્ઠેન ખણિકાવાયઞ્ચ. વત્થારમ્મણં વા ઉત્તરારણી વિય ઇન્ધનાપાતગહણાદીસુ ઉસ્સાહસ્સ વિય પવત્તિસમ્ભવતો. ફસ્સો અધરારણી વિય નિરુસ્સાહનિરીહતાવસેન અત્તસાધનતો.

૧૦. ઉપ્પટિપાટિકસુત્તવણ્ણના

૫૧૦. રસનં ભઞ્જનં નિરુજ્ઝનં રસો. યો યો ધમ્માનં રસો યથાધમ્મરસો, તેન યથાધમ્મરસેન. પટિપાટિયાતિ કમેન, ઉભયેનપિ ધમ્માનં પહાનક્કમેનાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમસ્મિં ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગેતિ ઇમસ્મિં ઇન્દ્રિયસંયુત્તસઞ્ઞિતે ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગે. અદેસિતત્તાતિ સેસસુત્તાનિ વિય ‘‘સુખિન્દ્રિય’’ન્તિઆદિના અદેસિતત્તા ઇદં ઉપ્પટિપાટિકસુત્તં નામ. વલિયા ખરસમ્ફસ્સાય ફુટ્ઠસ્સ. તન્તિ કણ્ટકવેદનાદિં. એતસ્સ દુક્ખિન્દ્રિયસ્સ.

તેસં તેસન્તિ દોમનસ્સિન્દ્રિયાદીનં. કારણવસેનેવાતિ તંતંઅસાધારણકારણવસેન. તેસઞ્હિ વિસેસકારણં દસ્સેન્તો ‘‘પત્તચીવરાદીનં વા’’તિ આહ.

એકતોવાતિ પુનપ્પુનં પદુદ્ધારણં અકત્વા એકજ્ઝમેવ. દુતિયજ્ઝાનાદીનં ઉપચારક્ખણે એવ નિરુજ્ઝન્તીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. તેસં દુક્ખિન્દ્રિયદોમનસ્સાદીનં. અતિસયનિરોધોતિ સુટ્ઠુ પહાનં ઉજુપ્પટિપક્ખેન વૂપસમો. નિરોધોયેવાતિ નિરોધમત્તમેવ. નાનાવજ્જનેતિ યેન આવજ્જનેન અપ્પનાવીથિ હોતિ, તતો ભિજ્જાવજ્જને, અનેકાવજ્જને વા. અપ્પનાવીથિયઞ્હિ ઉપચારો એકાવજ્જનો, ઇતરો અનેકાવજ્જનો અનેકક્ખત્તું પવત્તનતો. વિસમનિસજ્જાય ઉપ્પન્નકિલમથો વિસમાસનુપતાપો. પીતિફરણેનાતિ પીતિયા ફરણરસત્તા. પીતિસમુટ્ઠાનાનં વા પણીતરૂપાનં કાયસ્સ બ્યાપનતો વુત્તં. તેનાહ ‘‘સબ્બો કાયો સુખોક્કન્તો હોતી’’તિ. વિતક્કવિચારપચ્ચયેપીતિ પિ-સદ્દો અટ્ઠાનપયુત્તો, સો ‘‘પહીનસ્સા’’તિ એત્થ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બો ‘‘પહીનસ્સપિ દોમનસ્સિન્દ્રિયસ્સા’’તિ. એતં દોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તસ્સ મય્હં અતિચિરં વિતક્કયતો વિચારયતો કાયોપિ કિલમિ, ચિત્તમ્પિ વિહઞ્ઞી’’તિ ચ વચનતો કાયચિત્તખેદાનં વિતક્કવિચારપચ્ચયતા વેદિતબ્બા. વિતક્કવિચારભાવે ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સિન્દ્રિયન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તત્થસ્સ સિયા ઉપ્પત્તીતિ તત્થ દુતિયજ્ઝાનુપચારે અસ્સ દોમનસ્સસ્સ ઉપ્પત્તિ ભવેય્ય. ‘‘તત્થસ્સ સિયા ઉપ્પત્તી’’તિ ઇદં પરિકપ્પવચનં ઉપચારક્ખણે દોમનસ્સસ્સ સુપ્પહીનભાવદસ્સનત્થં. તથા હિ વુત્તં ‘‘ન ત્વેવ દુતિયજ્ઝાને પહીનપચ્ચયત્તા’’તિ. પહીનમ્પિ સોમનસ્સિન્દ્રિયં પીતિ વિય ન દૂરેતિ કત્વા ‘‘આસન્નત્તા’’તિ વુત્તં. નાનાવજ્જનુપચારે પહીનમ્પિ પહાનઙ્ગં પટિપક્ખેન અવિહતત્તા અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જેય્યાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અપ્પનાપ્પત્તાયા’’તિઆદિમાહ. ‘‘તાદિસાય આસેવનાય ઇચ્છિતબ્બત્તા યથા મગ્ગવીથિતો પુબ્બે દ્વે તયો જવનવારા સદિસાનુપસ્સનાવ પવત્તન્તિ, એવમિધાપિ અપ્પનાવારતો પુબ્બે દ્વે તયો જવનવારા ઉપેક્ખાસહગતાવ પવત્તન્તી’’તિ વદન્તિ. અપરિસેસન્તિ સુવિક્ખમ્ભિતન્તિ કત્વા વિક્ખમ્ભનેન અનવસેસં.

તથત્તાયાતિ તથભાવાય પઠમજ્ઝાનસમઙ્ગિતાય. સા પનસ્સ ઉપ્પાદનેન વા ઉપ્પન્નસ્સ સમાપજ્જનેન વા હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઉપ્પાદનત્થાય સમાપજ્જનત્થાયા’’તિ. દ્વીસૂતિ નવમદસમેસુ સુત્તન્તેસુ.

સુખિન્દ્રિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. જરાવગ્ગો

૧. જરાધમ્મસુત્તવણ્ણના

૫૧૧. પમુખે, પાસાદસ્સ ચ પચ્છિમભાગે આતપો પચ્છાતપો, તસ્મિં પચ્છાતપે. સો હિ પાસાદસ્સ પમુખભાવેન કતો. કિં પન ભગવતો વજિરસારં સરીરં ઓતાપેતબ્બં હોતીતિ આહ – ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિઆદિ. અયઞ્ચ ઇમં સુત્તં દેસિતસમયે. ન સક્કોતિ બ્યામપ્પભાય કાયચિ પભાય અનભિભવનીયત્તા. કિઞ્ચાપિ બુદ્ધાભા સૂરિયાભાય અનભિભવનીયા, ઘમ્મસભાવતાય પન રસ્મીનં પરિતો ફરન્તી સૂરિયાભા તિખિણા ઉણ્હાતિ આહ ‘‘રસ્મિતેજ’’ન્તિ. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથેવ હી’’તિઆદિ વુત્તં.

સુવણ્ણાવટ્ટં વિયાતિ અચ્છે સુવણ્ણપત્તે વિનિવત્તઆવટ્ટં વિય. ગરહણચ્છરિયં નામ કિરેતં ‘‘અચ્છરિયમેતં અવિસિચ્છેફલવદ’’ન્તિઆદીસુ વિય. ન એવમેતરહીતિ અત્તનો પાકટવસેન વદતિ, ન ઇતરેસમ્પીતિ. સિરાજાલાતિ સિરાસન્તાના. એવરૂપં ન હોતીતિ અઞ્ઞેસં પાકતિકસત્તાનં વુત્તાકારં વિય ન હોતિ પુઞ્ઞસમ્ભારસ્સ ઉળારતમત્તા વિપચ્ચનસ્સ પરિયન્તગતત્તા. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞેસં અપાકટ’’ન્તિ. વલિયાવટ્ટકન્તિ અપ્પકં વલિયાવટ્ટં. તેનાહ ‘‘કેસગ્ગપ્પમાણ’’ન્તિ. સબ્બાનીતિ સિરાજાલાનિ. પુરતો વઙ્કોતિ થોકં પુરતો નતમત્તં સન્ધાયાહ. તેન વુત્તં ‘‘સ્વાયં અઞ્ઞેસં અપાકટો’’તિ. નયગ્ગાહતોતિ અનુમાનતો. ધી તન્તિ ધી-સદ્દયોગે ઉપયોગવચનં. ધીતિ જિગુચ્છનત્થે નિપાતો. ધિક્કારોતિ જિગુચ્છાપયોગો. તં ફુસતૂતિ તુય્હં પાપુણાતુ.

૨. ઉણ્ણાભબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૫૧૨. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સાતિ અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સ. ન પચ્ચનુભોતિ અત્તનો અવિસયભાવતો. ઇદાનિ તં અઞ્ઞવિસયતં અન્વયતો બ્યતિરેકતો વિભાવેતું ‘‘સચે હી’’તિઆદિ વુત્તં.

વિસયાનિ પટિસરન્તિ એત્થાતિ પટિસરણં. ઇન્દ્રિયવિઞ્ઞાણાનિ હિ અસતિપિ તાદિસે અધિપ્પાયે અત્તનો આરમ્મણસ્સ યાથાવતો સમ્પજાનનતો પવેદનવિજાનનાનિ કરોન્તાનિ વિય પવત્તન્તિ, તથા લોકસ્સ અઞ્ઞત્થ સિદ્ધિતો. તેનાહ ભગવા – ‘‘મનો પટિસરણં, મનોવ નેસં ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોતી’’તિ મનોદ્વારિકજવનમનો હિ સવિસેસં મનોવિસયં પચ્ચનુભોતિ, પઞ્ચદ્વારિકજવનમનો મનનમત્તમેવ પચ્ચનુભવતિ. રજ્જનાદિગ્ગહણઞ્ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં, તસ્મા સદ્દહનાદિપિ ગહિતમેવાતિ દટ્ઠબ્બં, પઞ્ચદ્વારપ્પવત્તિવસેન તથા વુત્તં. એકસ્મિં પન દ્વારેતિ ચક્ખુદ્વારે.

દુબ્બલભોજકાતિ અપ્પાનુભાવા રાજભોગ્ગા. આયન્તિ ભોગુપ્પત્તિટ્ઠાનં. યોત્તબન્ધાદિનિમિત્તં લદ્ધબ્બકહાપણો યોત્તકહાપણો. અદ્દુબન્ધાદિનિમિત્તં ગહેતબ્બકહાપણો અદ્દુકહાપણો. માઘાતઘોસનાય કતાય હિંસાનિમિત્તં ગહેતબ્બકહાપણો માપહારકહાપણો. તસ્સ પરિમાણં દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠકહાપણો’’તિઆદિ વુત્તં. સતવત્થુકન્તિ સતકરીસવત્થુકં.

મગ્ગસતીતિ અરિયમગ્ગસતિ. ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ હિ જવનમનો ઉસ્સક્કિત્વાવ મગ્ગસતિં પટિસરતિ તપ્પરિયોસાનત્તા. તન્તિ નિબ્બાનં. સાતિ ફલવિમુત્તિ. પટિસરતિ અગ્ગમગ્ગસતિયા. ફલવિમુત્તિ નિબ્બાનન્તિ ઉભયં મગ્ગસ્સ સિદ્ધાયેવાતિ. આરમ્મણવસેન નત્થિ એતસ્સ પટિસરણન્તિ અપ્પટિસરણં અસઙ્ખતામતસ્સ સન્તિનિચ્ચસભાવત્તા. સયં પન સબ્બેસંયેવ અરિયાનં પટિસરણં. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનં અરહતો ગતી’’તિ (પરિ. ૩૩૯). નિબ્બાનં અનુપવિટ્ઠં નિબ્બાનનિસ્સયત્તા. ન તતો પરં ગચ્છતિ ગતસ્સ અઞ્ઞસ્સ તાદિસસ્સ અભાવા. નિબ્બાનં પરિ સબ્બસો ઓસાનન્તિ નિબ્બાનપરિયોસાનં.

મૂલજાતા જાતમૂલા. તતો એવ પતિટ્ઠિતા. કા પનસ્સાતિ આહ ‘‘મગ્ગેન આગતસદ્ધા’’તિ. મગ્ગો દળ્હાય અસંહારિયસદ્ધાય મૂલં દિટ્ઠિસમ્પયુત્તાનિ ચેવ વિચિકિચ્છાચિત્તઞ્ચાતિ પઞ્ચ અકુસલચિત્તાનિ સમુચ્છેદવસેન પહીનાનિ. પઞ્ચ નીવરણાનીતિ એત્થ અપાયગમનીયાનિ પઠમમગ્ગેનેવ પહીનાનિ, ઇતરાનિ વિક્ખમ્ભનવસેન ઝાનેન પહીનાનીતિ પઞ્ચસુ ઓરમ્ભાગિયકિલેસસંયોજનેસુ એકદેસવિગમેનેવ બહિદ્ધાસંયોજનો વિય જાતોતિ વુત્તં ‘‘ઝાનઅનાગામિટ્ઠાને ઠિતો’’તિ. તેનાહ ‘‘સો અપરિહીન…પે… નિબ્બાયેય્યા’’તિ.

૫. પઠમપુબ્બારામસુત્તવણ્ણના

૫૧૫. પુબ્બકોટ્ઠકે એવં આગતસુત્તં આદિં કત્વા ફલિન્દ્રિયાનેવ કથિતાનિ અગ્ગફલવસેન દેસનાય આગતત્તા.

૧૦. આપણસુત્તવણ્ણના

૫૨૦. ઉપરિ સહ વિપસ્સનાય તયો મગ્ગાતિ વિપસ્સનાય સહ સોતાપત્તિફલતો ઉપરિ તયો મગ્ગા. મગ્ગાધિગમેન ઇદાનિ પચ્ચક્ખભૂતત્તા ‘‘ઇમે ખો તે ધમ્મા’’તિ વુત્તા. તત્થ યં અગ્ગભૂતં, તસ્સ વસેન દસ્સેતું ‘‘અરહત્તફલિન્દ્રિયં નામા’’તિ વુત્તં ઇન્દ્રિયભાવસામઞ્ઞેન એકજ્ઝં કત્વા. અતિવિજ્ઝિત્વા પસ્સામીતિ સચ્છિકત્વા યાથાવતો પસ્સામિ. ચતૂહિ ઇન્દ્રિયેહીતિ વીરિયિન્દ્રિયાદીહિ ચતૂહિ ઇન્દ્રિયેહિ. સા વિપસ્સનામગ્ગફલસહગતા સિયાતિ મિસ્સકા વુત્તા.

જરાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સૂકરખતવગ્ગો

૧. સાલસુત્તવણ્ણના

૫૨૧. સૂરભાવેનાતિ અતિસૂરભાવેન. બુજ્ઝનત્થાયાતિ સચ્ચપટિવેધાય.

૨. મલ્લિકસુત્તવણ્ણના

૫૨૨. ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાનીતિ પઞ્ઞિન્દ્રિયં ઠપેત્વા સેસાનિ ચત્તારિ. ‘‘અરિયઞાણં લોકુત્તર’’ન્તિ વુત્તં મગ્ગઞાણં કત્વા. અરિય-સદ્દો પન યથા તથા વિસુદ્ધેપિ હોતીતિ તાદિસં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તમ્પિ પના’’તિઆદિ. યથા હિ ચત્તારિન્દ્રિયાનિ મિસ્સકાનિ, એવં પઞ્ઞિન્દ્રિયમ્પિ મિસ્સકન્તિ વુચ્ચમાને ન કોચિ વિરોધોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘તમ્પિ પન…પે… વટ્ટતી’’તિ.

૩. સેખસુત્તવણ્ણના

૫૨૩. ન સક્કોતિ ઇન્દ્રિયાનં અપરિપક્કત્તા. અત્થીતિ પજાનાતિ નયગ્ગાહેન, ન પચ્ચક્ખતો. ન હિ અરિયાપિ અનધિગતં મગ્ગફલં પચ્ચવેક્ખિતું સક્કોન્તિ.

૬. પતિટ્ઠિતસુત્તવણ્ણના

૫૨૬. સાસવેસૂતિ ચતુરાસવવિનિમુત્તેસુ સેસધમ્મેસુ આરમ્મણેસુ. તેસુપિ ઉપ્પજ્જનકઅનત્થતો ચિત્તં રક્ખતિ નામ.

૮. સૂકરખતસુત્તવણ્ણના

૫૨૮. તં સન્ધાયાતિ તં સૂકરખતલેણં સન્ધાય. એતં ‘‘સૂકરખતાય’’ન્તિ વચનં વુત્તં. ભાવનપુંસકન્તિ ભાવજોતકં નપુંસકવચનં યથા ‘‘વિસમં વાતા વાયન્તિ, એકમન્તં નિસીદી’’તિ. કિચ્ચપટિપત્તિ તેસં સંકાસનટ્ઠેન સપતિસો, સપતિસો એવ સપ્પતિસ્સો, સજેટ્ઠકોતિ આહ ‘‘સપ્પતિસ્સોતિ સજેટ્ઠકો’’તિ.

સૂકરખતવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. બોધિપક્ખિયવગ્ગવણ્ણના

૫૩૧-૬૫૦. સત્તાનં ફલાનં હેતુભૂતાનિ ‘‘ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા’’તિઆદિના વુત્તાનિ, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિયેવ ફલૂપચારેન ‘‘સત્ત ફલાની’’તિ વુત્તાનિ. તાનિ ચ પુબ્બભાગાનિ ‘‘ઇમેસં, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા…પે… સત્તાનિસંસા પાટિકઙ્ખા’’તિ વચનતો. તેસન્તિ સત્તાનં ફલાનં. ‘‘દ્વિન્નં ફલાનં અઞ્ઞતરં ફલ’’ન્તિ એવં અતીતસુત્તે વુત્તાનિ હેટ્ઠા દ્વે ફલાનિ નામાતિ વદન્તિ. યેહિ પન ઇન્દ્રિયેહિ અઞ્ઞત્ર પન અન્તરાપરિનિબ્બાયિં સેસાનિ ફલાનિ હોન્તિ, તાનિ ચત્તારિ સપુબ્બભાગાનિ લોકુત્તરાનીતિ વુત્તં સિયા.

ઇન્દ્રિયસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.