૧. સુદ્ધિકવગ્ગો

૧. સુદ્ધિકસુત્તવણ્ણના

૪૭૧. ચતુભૂમક …પે… લબ્ભન્તિ કુસલાબ્યાકતભાવતો તેસં તિણ્ણં ઇન્દ્રિયાનં. વીરિયિન્દ્રિયસમાધિન્દ્રિયાનિ…પે… સબ્બત્થ લબ્ભન્તિ કુસલત્તિકસાધારણત્તા. ચતુભૂમક …પે… વસેનાતિ ચતુભૂમકધમ્મપરિચ્છેદવસેન ચેવ કુસલાદીહિ સબ્બસઙ્ગાહકધમ્મપરિચ્છેદવસેન ચ વુત્તન્તિ અત્થો.

દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૪૭૭. દુક્ખસચ્ચવસેનાતિ દુક્ખસચ્ચભાવેન ન પજાનન્તિ. તઞ્હિ પરિઞ્ઞેય્યતાય દુક્ખસચ્ચસઙ્ગહં. સમુદયસચ્ચવસેનાતિ તણ્હાવિજ્જાદિં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયસચ્ચભાવેન ન પજાનન્તિ. નિરોધન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અનુપાદાય નિરોધનિમિત્તં નિબ્બાનં. પટિપદન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયનિરોધગામિનિં પટિપદં અરિયમગ્ગં. સેસેસૂતિ વીરિયિન્દ્રિયાદીસુ.

સુક્કપક્ખેતિ ‘‘સદ્ધિન્દ્રિયં પજાનન્તી’’તિઆદિનયપ્પવત્તે અનવજ્જપક્ખે. અધિમોક્ખવસેન આવજ્જનસમુદયાતિ ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તપુબ્બભાગભૂતસદ્ધાધિમોક્ખવસેન આવજ્જનુપ્પત્તિયા. તસ્મા પઠમુપ્પન્ના સદ્ધા એવ હેત્થ ‘‘આવજ્જન’’ન્તિ વુત્તા, ન મનોદ્વારાવજ્જનં. એસ નયો સેસેસુપિ. તસ્મા પઠમુપ્પન્ના આવજ્જના પગ્ગહુપ્પત્તિટ્ઠાનાનં તિક્ખાનં વીરિયિન્દ્રિયાદીનં પઠમુપ્પત્તિયા આવજ્જનપરિયાયેન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. દુબ્બલા હિ પઠમુપ્પન્ના પગ્ગહાભાવતો વીરિયિન્દ્રિયાદીનં સમુદયોતિ બલવભાવપ્પત્તવીરિયિન્દ્રિયાદિકસ્સ આવજ્જનટ્ઠાનિયાનિ હોન્તીતિ તેસં સમુદયોતિ વુત્તા, પુબ્બે અધિમુચ્ચનાદિવસેન પવત્તસ્સ આવજ્જનસ્સ સમુદયાતિ અત્થો. પુન છન્દવસેનાતિ કત્તુકામતાકુસલચ્છન્દવસેન સદ્ધાદીનં ઉપ્પાદેતુકામતાકારપ્પવત્તસ્સ છન્દસ્સ વસેન. મનસિકારવસેન આવજ્જનસમુદયાતિ સદ્ધિન્દ્રિયાદિવસેન પવત્તસ્સ દુબ્બલસ્સ તસ્સ નિબ્બત્તકયોનિસોમનસિકારવસેન આવજ્જનસ્સ ઉપ્પત્તિયા. એવમ્પીતિ ‘‘અધિમોક્ખવસેના’’તિઆદિના વુત્તાકારેનપિ. છસુ સુત્તેસૂતિ દુતિયતો પટ્ઠાય છસુ સુત્તેસુ. ચતુસચ્ચમેવ કથિતં. અસ્સાદગ્ગહણેન હિ સમુદયસચ્ચં, આદીનવગ્ગહણેન દુક્ખસચ્ચં, નિસ્સરણગ્ગહણેન નિરોધમગ્ગસચ્ચાનિ ગહિતાનીતિ. પઠમસુત્તે પન ઇન્દ્રિયાનં સરૂપદસ્સનમેવાતિ.

૮. દબ્બસુત્તવણ્ણના

૪૭૮. સોતો આપજ્જીયતિ એતેનાતિ સોતાપત્તિ, અનાગતં પતિ પઠમમગ્ગો. સોતોતિ અરિયમગ્ગસોતો દટ્ઠબ્બો. આપજ્જીયતીતિઆદિતો પટિપજ્જીયતિ. પઠમમગ્ગપટિલાભનિમિત્તાનિ સોતાપન્નસ્સ અઙ્ગાનિ ઇધ ‘‘સોતાપત્તિયઙ્ગાની’’તિ વુત્તાનિ. તાનિ પન તીસુ ઠાનેસુ સદ્ધા અરિયકન્તસીલઞ્ચાતિ વેદિતબ્બાનિ. સવિસયેતિ સકવિસયે. જેટ્ઠકભાવદસ્સનત્થન્તિ પધાનભાવદસ્સનત્થં. યત્થ સદ્ધાદિઇન્દ્રિયાનં સાતિસયકિચ્ચં, તેસં કિચ્ચાતિરેકતં દસ્સેતુન્તિ અત્થો. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાહિ વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. પત્વાતિ અત્તનો કિચ્ચાતિરેકટ્ઠાનં પટિલભિત્વા. પુબ્બઙ્ગમન્તિ સદ્દહનકિચ્ચેસુ પુરેચારં ધોરય્હં. સેસાનિ વીરિયિન્દ્રિયાદીનિ. તદન્વયાનીતિ તદનુગતાનિ તસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયાદિકસ્સ પક્ખિકાનિ. એસ નયો સેસેસુપિ. ઝાનવિમોક્ખેતિ ઝાનસઙ્ખાતે વિમોક્ખે સમાધિપધાનતાય ઝાનાનં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ પત્વા’’તિ ઇદઞ્ચ વચનં સમત્થિતં હોતિ. સદ્ધૂપનિસઞ્હિ સીલન્તિ. અરિયસચ્ચાનિ પત્વાતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ અભિસમેતબ્બાનિ પાપુણિત્વા.

૯-૧૦. પઠમવિભઙ્ગસુત્તાદિવણ્ણના

૪૭૯-૪૮૦. નેપક્કં વુચ્ચતિ પઞ્ઞાતિ આહ – ‘‘પઞ્ઞાયેતં નામ’’ન્તિ. નિપાયતિ સંકિલેસધમ્મે વિસોસેતિ નિક્ખામેતીતિ નિપકો, થિરતિક્ખસતિપુગ્ગલો, તસ્સ ભાવો નેપક્કન્તિ સતિયાપિ નેપક્કભાવો યુજ્જતેવ. એવઞ્હિ ‘‘સતિનેપક્કેના’’તિ ઇદં વચનં સમત્થિતં હોતિ, સતિયા ચ નેપક્કેનાતિ એવં વુચ્ચમાનેન સતિનિદ્દેસો નામ કતો હોતિયેવ. અસુકં નામ સુત્તં વા કમ્મટ્ઠાનં વા મે ભાસિતન્તિ. વોસ્સજ્જીયતિ સઙ્ખારગતં એતસ્મિં અધિગતેતિ વોસ્સગ્ગો, નિબ્બાનં. તં આરમ્મણં કરિત્વાતિ આહ – ‘‘નિબ્બાનારમ્મણં કત્વા’’તિ. ગચ્છન્તિયાતિ સઙ્ખારાનં ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ ઉદયબ્બયં ગચ્છન્તિયા બુજ્ઝન્તિયા. તેનાહ ‘‘ઉદયબ્બયપરિગ્ગાહિકાયા’’તિ. સદ્ધાસતિપઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ પુબ્બભાગાનિ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં, ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા, ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાયા’’તિ ચ વુત્તત્તા. ‘‘આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ, સો અનુપ્પન્નાન’’ન્તિઆદિના ચ વુત્તત્તા વીરિયિન્દ્રિયં મિસ્સકં. ‘‘વોસ્સગ્ગારમ્મણં કરિત્વા’’તિ વુત્તત્તા સમાધિન્દ્રિયં નિબ્બત્તિતલોકુત્તરમેવ. અયમેવાતિ ય્વાયં નવમે વુત્તો. અયમેવ પુબ્બભાગમિસ્સકલોકુત્તરત્તધમ્મપરિચ્છેદો.

સુદ્ધિકવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.