૨. નાલન્દસુત્તવણ્ણના

૩૭૮. દુતિયવગ્ગે પઠમસુત્તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યન્તિ તં લઙ્ઘિત્વા ‘‘દુતિયે’’તિ વુત્તં.

ભિય્યતરો અભિઞ્ઞાતોતિ સમ્બોધિયા સેટ્ઠતરોતિ અભિલક્ખિતો. ભિય્યતરાભિઞ્ઞોતિ સબ્બસત્તેસુ અધિકતરપઞ્ઞો. તેનાહ ‘‘ઉત્તરિતરઞાણો’’તિ. સમ્મા અનવસેસતો બુજ્ઝતિ એતેનાતિ સમ્બોધીતિ આહ – ‘‘સમ્બોધિયન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે’’તિ. નિપ્પદેસા ગહિતાતિ અનવસેસા બુદ્ધગુણા ગહિતા અગ્ગમગ્ગસિદ્ધિયાવ ભગવતો સબ્બગુણાનં સિદ્ધત્તા. ન કેવલઞ્ચ બુદ્ધાનં, અથ ખો અગ્ગસાવકપચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ તંતંગુણસમિજ્ઝનં અગ્ગમગ્ગાધિગમેનેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘દ્વેપિ અગ્ગસાવકા’’તિઆદિમાહ.

અપરો નયો – પસન્નોતિ ઇમિના પસાદસ્સ વત્તમાનતા દીપિતાતિ ઉપ્પન્નસદ્ધોતિ ઇમિનાપિ સદ્ધાય પચ્ચુપ્પન્નતા પકાસિતાતિ આહ – ‘‘એવં સદ્દહામીતિ અત્થો’’તિ. અભિજાનાતિ અભિમુખભાવેન સબ્બઞ્ઞેય્યં જાનાતીતિ અભિઞ્ઞો, ભિય્યો અધિકો અભિઞ્ઞોતિ ભિય્યોભિઞ્ઞો. સો એવ અતિસયવચનિચ્છાવસેન ભિય્યોભિઞ્ઞતરોતિ વુત્તોતિ આહ – ‘‘ભિય્યતરો અભિઞ્ઞાતો’’તિ. દુતિયવિકપ્પે પન અભિજાનાતીતિ અભિઞ્ઞા, અભિવિસિટ્ઠા પઞ્ઞા. ભિય્યો અભિઞ્ઞા એતસ્સાતિ ભિય્યોભિઞ્ઞો, સો એવ અતિસયવચનિચ્છાવસેન ભિય્યોભિઞ્ઞતરો. સ્વાયં અસ્સ અતિસયો અભિઞ્ઞાય ભિય્યોભાવકતોતિ આહ – ‘‘ભિય્યતરાભિઞ્ઞો વા’’તિ. સમ્બુજ્ઝતિ એતાયાતિ સમ્બોધિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં અગ્ગમગ્ગઞાણઞ્ચ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનઞ્હિ અગ્ગમગ્ગઞાણં, અગ્ગમગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સમ્બોધિ નામ. તત્થ પધાનવસેન તદત્થદસ્સને પઠમવિકપ્પો, પદટ્ઠાનવસેન દુતિયવિકપ્પો. કસ્મા પનેત્થ અરહત્તમગ્ગઞાણસ્સેવ ગહણં, નનુ હેટ્ઠિમાનિપિ ભગવતો મગ્ગઞાણાનિ સવાસનમેવ યથાસકં પટિપક્ખવિધમનવસેન પવત્તાનિ. સવાસનપ્પહાનઞ્હિ ઞેય્યાવરણપ્પહાનન્તિ? સચ્ચમેતં, તં પન અપરિપુણ્ણં પટિપક્ખવિધમનસ્સ વિપ્પકતભાવતોતિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગઞાણે વા’’તિ. સબ્બન્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન અધિગન્તબ્બં સબ્બં.

ખાદનીયાનં ઉળારતા સાતરસાનુભાવેનાતિ આહ ‘‘મધુરે આગચ્છતી’’તિ. પસંસાય ઉળારતા વિસિટ્ઠભાવેનાતિ આહ – ‘‘સેટ્ઠે’’તિ. ઓભાસસ્સ ઉળારતા મહન્તભાવેનાતિ વુત્તં – ‘‘વિપુલે’’તિ. ઉસભસ્સ અયન્તિ આસભી, ઇધ પન આસભી વિયાતિ આસભી. તેનાહ – ‘‘ઉસભસ્સ વાચાસદિસી’’તિ. યેન ગુણેન સા તંસદિસા, તં દસ્સેતું ‘‘અચલા અસમ્પવેધી’’તિ વુત્તં. યતો કુતોચિ અનુસ્સવનં અનુસ્સવો. વિજ્જાટ્ઠાનાદીસુ કતપરિચયાનં આચરિયાનં તં તં અત્થં ઞાપેન્તી પવેણી આચરિયપરમ્પરા. કેવલં અત્તનો મતિયા ‘‘ઇતિ કિર એવં કિરા’’તિ પરિકપ્પના ઇતિકિરા. પિટકસ્સ ગન્થસ્સ સમ્પદાનતો ભૂતતો તસ્સ ગહણં પિટકસમ્પદાનં. યથાસુતાનં અત્તાનં આકારસ્સ પરિવિતક્કનં આકારપરિવિતક્કો. તથેવસ્સ ‘‘એવમેત’’ન્તિ દિટ્ઠિયા નિજ્ઝાનક્ખમનં દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિ. આગમાધિગમેહિ વિના કેવલં અનુસ્સુતતો તક્કમગ્ગં નિસ્સાય તક્કનં તક્કો. અનુમાનવિધિં નિસ્સાય ગહણં નયગ્ગાહો. યસ્મા બુદ્ધવિસયે ઠત્વા ભગવતો અયં થેરસ્સ ચોદના થેરસ્સ ચ સો અવિસયો, તસ્મા ‘‘પચ્ચક્ખતો ઞાણેન પટિવિજ્ઝિત્વા વિયા’’તિ વુત્તં. સીહનાદો વિયાતિ સીહનાદો. તંસદિસતા ચસ્સ સેટ્ઠભાવેન, સો ચેત્થ એવં વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સીહનાદો’’તિઆદિમાહ. ઉન્નાદયન્તેનાતિ અસનિસદિસં કરોન્તેન.

અનુયોગદાપનત્થન્તિ અનુયોગં સોધાપેતું. વિમદ્દક્ખમઞ્હિ સીહનાદં નદન્તો અત્થતો અનુયોગં સોધેતિ નામ, અનુયુજ્ઝન્તો ચ નં સોધાપેતિ નામ. દાતુન્તિ સોધેતું. કેચિ ‘‘દાનત્થ’’ન્તિ અત્થં વદન્તિ, તં ન યુત્તં. ન હિ યો સીહદાનં નદતિ, સો એવ તત્થ અનુયોગં દેતીતિ યુજ્જતિ. નિઘંસનન્તિ વિમદ્દનં. ધમમાનન્તિ તાપયમાનં. તાપનઞ્ચેત્થ ગગ્ગરિયા ધમ્માપનસીસેન વદતિ.

સબ્બે તેતિ સબ્બે તે અતીતે નિરુદ્ધે સમ્માસમ્બુદ્ધે. તેનેતં દસ્સેતિ – યે તે અહેસું અતીતમદ્ધાનં તવ અભિનીહારતો ઓરં સમ્માસમ્બુદ્ધા, તેસં તાવ સાવકઞાણગોચરે ધમ્મે પરિચ્છિન્દન્તો મારાદયો વિય ચ બુદ્ધાનં લોકિયચિત્તાચારં ત્વં જાનેય્યાસિ. યે પન તે અબ્ભતીતા, તતો પરતો છિન્નવટુમા છિન્નપપઞ્ચા પરિયાદિન્નવટ્ટા સબ્બદુક્ખવીતિવત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધા, તેસં સબ્બેસમ્પિ તવ સાવકઞાણસ્સ અવિસયભૂતે ધમ્મે કથં જાનિસ્સસીતિ. તેનાતિ સમ્બોધિસઙ્ખાતેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનેન અરહત્તમગ્ગઞાણેન. એવંસીલાતિ તાદિસસીલા. સમાધિપક્ખાતિ સમાધિ ચ સમાધિપક્ખા ચ સમાધિપક્ખા એકદેસસરૂપેકસેસનયેન. તત્થ સમાધિપક્ખાતિ વીરિયસતિયો તદનુગુણા ચ ધમ્મા વેદિતબ્બા. ઝાનસમાપત્તીસુ યેભુય્યેન વિહારવોહારો, ઝાનસમાપત્તિયો સમાધિપ્પધાનાતિ વુત્તં ‘‘સમાધિપક્ખાનં ધમ્માનં ગહિતત્તા વિહારો ગહિતો’’તિ.

યથા પન હેટ્ઠા ગહિતાપિ સમાધિપઞ્ઞા પટિપક્ખતો વિમુત્તત્તા વિમુચ્ચન-સઙ્ખાત-કિચ્ચવિસેસ-દસ્સનવસેન વિમુત્તિપરિયાયેન પુન ગહિતા ‘‘એવંવિમુત્તા’’તિ, એવં દિબ્બવિહારો દિબ્બવિહારવિસેસદસ્સનવસેન પુન ગહિતો ‘‘એવંવિહારી’’તિ, તસ્મા સબ્બેસં સમાપત્તિવિહારાનં વસેનેત્થ અત્થો યુજ્જતીતિ દટ્ઠબ્બં. વિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ વિમુચ્ચિત્થાતિ કત્વા. એસ નયો સેસેસુપિ. પટિપ્પસ્સદ્ધન્તેતિ પટિપ્પસ્સમ્ભનોસાપનેન. સબ્બકિલેસેહિ નિસ્સટત્તા અસંસટ્ઠત્તા વિમુત્તત્તા ચ નિસ્સરણવિમુત્તિ નિબ્બાનં.

અનાગતબુદ્ધાનં પનાતિ પન-સદ્દો વિસેસત્થજોતનો. તેન અતીતેસુ તાવ ખન્ધાનં ભૂતપુબ્બત્તા તત્થ સિયા ઞાણસ્સ સવિસયે ગતિ, અનાગતેસુ પન સબ્બસો અસઞ્જાતેસુ કથન્તિ ઇમમત્થં જોતેતિ. તેનાહ ‘‘અનાગતાપી’’તિઆદિ. ‘‘અત્તનો ચેતસા પરિચ્છિન્દિત્વા વિદિતા’’તિ કસ્મા વુત્તં? નનુ અતીતાનાગતે સત્તાહે એવ પવત્તં ચિત્તં ચેતોપરિયઞાણસ્સ વિસયો, ન તતો પરન્તિ? નયિદં ચેતોપરિયઞાણકિચ્ચવસેન વુત્તં, અથ ખો પુબ્બેનિવાસઅનાગતંસઞાણાનં વસેન વુત્તં, તસ્મા નાયં દોસો. વિદિતટ્ઠાને ન કરોતિ સિક્ખાપદેનેવ તાદિસસ્સ પટિક્ખેપસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા સેતુઘાતતો ચ. કથં પન થેરો દ્વયસમ્ભવે પટિક્ખેપમેવ અકાસિ, ન વિભજ્જ બ્યાકાસીતિ આહ ‘‘થેરો કિરા’’તિઆદિ. પારં પરિયન્તં મિનોતીતિ પારમી, સા એવ ઞાણન્તિ પારમિઞાણં, સાવકાનં પારમિઞાણં સાવકપારમિઞાણં. તસ્મિં સાવકાનં ઉક્કંસપરિયન્તગતે જાનને નાયમનુયોગો, અથ ખો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે સબ્બઞ્ઞુતાય જાનને. કેચિ પન ‘‘સાવકપારમિઞાણેતિ સાવકપારમિઞાણવિસયે’’તિ અત્થં વદન્તિ, તથા સેસપદેસુપિ. સીલ…પે… સમત્થન્તિ સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિઞાણસઙ્ખાતાનં કારણાનં જાનનસમત્થં. બુદ્ધસીલાદયો હિ બુદ્ધાનં બુદ્ધકિચ્ચસ્સ પરેહિ એતે બુદ્ધાતિ જાનનસ્સ ચ કારણં.

અનુમાનઞાણં વિય સંસયટ્ઠિતં અહુત્વા ઇદમિદન્તિ યથાસભાવતો ઞેય્યં ધારેતિ નિચ્છિનોતીતિ ધમ્મો, પચ્ચક્ખઞાણન્તિ આહ ‘‘ધમ્મસ્સ પચ્ચક્ખતો ઞાણસ્સા’’તિ. અનુએતીતિ અન્વયોતિ આહ ‘‘અનુયોગં અનુગન્ત્વા’’તિ. પચ્ચક્ખસિદ્ધઞ્હિ અત્થં અનુગન્ત્વા અનુમાનઞાણસ્સ પવત્તિ ‘‘દિટ્ઠેન અદિટ્ઠસ્સ અનુમાન’’ન્તિ વેદિતબ્બા. વિદિતે વેદકમ્પિ ઞાણં અત્થતો વિદિતમેવ હોતીતિ ‘‘અનુમાનઞાણં નયગ્ગાહો વિદિતો’’તિ વુત્તં. વિદિતોતિ વિદ્ધો પટિલદ્ધો, અધિગતોતિ અત્થો. અપ્પમાણોતિ અપરિમાણો મહાવિસયત્તા. તેનાહ ‘‘અપરિયન્તો’’તિ. તેનાતિ અપરિયન્તત્તા. તેન વા અપરિયન્તેન ઞાણેન. એતેન થેરો યં યં અનુમેય્યમત્થં ઞાતુકામો હોતિ, તત્થ તત્થ તસ્સ અસઙ્ગમપ્પટિહતં અનુમાનઞાણં પવત્તેતીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘સો ઇમિના’’તિઆદિ. તત્થ ઇમિનાતિ ઇમિના કારણેન.

પાકારસ્સ થિરભાવં ઉદ્ધમુદ્ધં આપેતીતિ ઉદ્ધાપં, પાકારમૂલં. આદિ-સદ્દેન પાકારદ્વારબન્ધપરિખાદીનં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. પચ્ચન્તે ભવં પચ્ચન્તિમં. પણ્ડિતદોવારિકટ્ઠાનિયં કત્વા થેરો અત્તાનં દસ્સેતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકદ્વારન્તિ કસ્મા આહા’’તિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેસિ.

યસ્સા પઞ્ઞાય વસેન પુરિસો પણ્ડિતોતિ વુચ્ચતિ, તં પણ્ડિચ્ચન્તિ આહ – ‘‘પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો’’તિ. તંતંઇતિકત્તબ્બતાસુ છેકભાવો બ્યત્તભાવો વેય્યત્તિયં. મેધતિ અઞ્ઞાણં હિંસતિ વિધમતીતિ મેધા, સા એતસ્સ અત્થીતિ મેધાવી. ઠાને ઠાને ઉપ્પત્તિ એતિસ્સા અત્થીતિ ઠાનુપ્પત્તિકા, ઠાનસો ઉપ્પજ્જનપઞ્ઞા. અનુપરિયાયન્તિ એતેનાતિ અનુપરિયાયો, સો એવ પથોતિ અનુપરિયાયપથો, પરિતો પાકારસ્સ અનુયાયનમગ્ગો. પાકારભાગા સમ્બન્ધિતબ્બા એત્થાતિ પાકારસન્ધિ, પાકારસ્સ ફુલ્લિતપદેસો. સો પન હેટ્ઠિમન્તેન દ્વિન્નમ્પિ ઇટ્ઠકાનં વિગમેન એવં વુચ્ચતીતિ આહ – ‘‘દ્વિન્નં ઇટ્ઠકાનં અપગતટ્ઠાન’’ન્તિ. છિન્નટ્ઠાનન્તિ છિન્નભિન્નપદેસં, છિન્નટ્ઠાનં વા. તઞ્હિ ‘‘વિવર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કીલિટ્ઠન્તિ મલીનં. ઉપતાપેન્તીતિ કિલેસપરિળાહેન સન્તાપેન્તિ. વિબાધેન્તીતિ પીળેન્તિ. ઉપ્પન્નાય પઞ્ઞાય નીવરણેહિ ન કિઞ્ચિ કાતું સક્કાતિ આહ ‘‘અનુપ્પન્નાય પઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જિતું ન દેન્તી’’તિ. તસ્માતિ પચ્ચયૂપઘાતેન ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનતો. ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુટ્ઠુ ઠપિતચિત્તાતિ ચતુબ્બિધાયપિ સતિપટ્ઠાનભાવનાય સમ્મદેવ ઠપિતચિત્તા અપ્પિતચિત્તા. યથાસભાવેન ભાવેત્વાતિ યાથાવતો સમ્મદેવ યથા પટિપક્ખા સમુચ્છિજ્જન્તિ, એવં ભાવેત્વા.

પુરિમનયે સતિપટ્ઠાનાનિ બોજ્ઝઙ્ગા ચ મિસ્સકા અધિપ્પેતાતિ તતો અઞ્ઞથા વત્તું ‘‘અપિચેત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. મિસ્સકાતિ સમથવિપસ્સનામગ્ગવસેન મિસ્સકા. ‘‘ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તાતિ પઠમં વુત્તત્તા સતિપટ્ઠાનેસુ વિપસ્સનં ગહેત્વા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વાતિ વુત્તત્તા મગ્ગપરિયાપન્નાનંયેવ ચ નેસં નિપ્પરિયાયબોજ્ઝઙ્ગભાવતો તેસુ ચ અધિગતમેવ હોતીતિ બોજ્ઝઙ્ગે મગ્ગો ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચાતિ ગહિતે સુન્દરો પઞ્હો ભવેય્યા’’તિ મહાસિવત્થેરો આહ. ન પનેવં ગહિતં પોરાણેહીતિ અધિપ્પાયો. ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. થેરોતિ સારિપુત્તત્થેરો.

તત્થાતિ તેસુ પચ્ચન્તનગરાદીસુ. નગરં વિય નિબ્બાનં તદત્થિકેહિ ઉપગન્તબ્બતો ઉપગતાનઞ્ચ પરિસ્સયરહિતસુખાધિગમટ્ઠાનતો. પાકારો વિય સીલં તદુપગતાનં પરિતો આરક્ખભાવતો. અનુપરિયાયપથો વિય હિરી સીલપાકારસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પરિયાયપથોતિ ખો ભિક્ખુ હિરિયા એતં અધિવચન’’ન્તિ. દ્વારં વિય અરિયમગ્ગો નિબ્બાનનગરપ્પવેસને અઞ્જસભાવતો. પણ્ડિતદોવારિકો વિય ધમ્મસેનાપતિ નિબ્બાનનગરં પવિટ્ઠપવિસનકાનં સત્તાનં સલ્લક્ખણતો. દિન્નોતિ દાપિતો, સોધિતોતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.