૨. નાલન્દવગ્ગો

૨. નાલન્દસુત્તવણ્ણના

૩૭૮. દુતિયવગ્ગે પઠમસુત્તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યન્તિ તં લઙ્ઘિત્વા ‘‘દુતિયે’’તિ વુત્તં.

ભિય્યતરો અભિઞ્ઞાતોતિ સમ્બોધિયા સેટ્ઠતરોતિ અભિલક્ખિતો. ભિય્યતરાભિઞ્ઞોતિ સબ્બસત્તેસુ અધિકતરપઞ્ઞો. તેનાહ ‘‘ઉત્તરિતરઞાણો’’તિ. સમ્મા અનવસેસતો બુજ્ઝતિ એતેનાતિ સમ્બોધીતિ આહ – ‘‘સમ્બોધિયન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે’’તિ. નિપ્પદેસા ગહિતાતિ અનવસેસા બુદ્ધગુણા ગહિતા અગ્ગમગ્ગસિદ્ધિયાવ ભગવતો સબ્બગુણાનં સિદ્ધત્તા. ન કેવલઞ્ચ બુદ્ધાનં, અથ ખો અગ્ગસાવકપચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ તંતંગુણસમિજ્ઝનં અગ્ગમગ્ગાધિગમેનેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘દ્વેપિ અગ્ગસાવકા’’તિઆદિમાહ.

અપરો નયો – પસન્નોતિ ઇમિના પસાદસ્સ વત્તમાનતા દીપિતાતિ ઉપ્પન્નસદ્ધોતિ ઇમિનાપિ સદ્ધાય પચ્ચુપ્પન્નતા પકાસિતાતિ આહ – ‘‘એવં સદ્દહામીતિ અત્થો’’તિ. અભિજાનાતિ અભિમુખભાવેન સબ્બઞ્ઞેય્યં જાનાતીતિ અભિઞ્ઞો, ભિય્યો અધિકો અભિઞ્ઞોતિ ભિય્યોભિઞ્ઞો. સો એવ અતિસયવચનિચ્છાવસેન ભિય્યોભિઞ્ઞતરોતિ વુત્તોતિ આહ – ‘‘ભિય્યતરો અભિઞ્ઞાતો’’તિ. દુતિયવિકપ્પે પન અભિજાનાતીતિ અભિઞ્ઞા, અભિવિસિટ્ઠા પઞ્ઞા. ભિય્યો અભિઞ્ઞા એતસ્સાતિ ભિય્યોભિઞ્ઞો, સો એવ અતિસયવચનિચ્છાવસેન ભિય્યોભિઞ્ઞતરો. સ્વાયં અસ્સ અતિસયો અભિઞ્ઞાય ભિય્યોભાવકતોતિ આહ – ‘‘ભિય્યતરાભિઞ્ઞો વા’’તિ. સમ્બુજ્ઝતિ એતાયાતિ સમ્બોધિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં અગ્ગમગ્ગઞાણઞ્ચ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનઞ્હિ અગ્ગમગ્ગઞાણં, અગ્ગમગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સમ્બોધિ નામ. તત્થ પધાનવસેન તદત્થદસ્સને પઠમવિકપ્પો, પદટ્ઠાનવસેન દુતિયવિકપ્પો. કસ્મા પનેત્થ અરહત્તમગ્ગઞાણસ્સેવ ગહણં, નનુ હેટ્ઠિમાનિપિ ભગવતો મગ્ગઞાણાનિ સવાસનમેવ યથાસકં પટિપક્ખવિધમનવસેન પવત્તાનિ. સવાસનપ્પહાનઞ્હિ ઞેય્યાવરણપ્પહાનન્તિ? સચ્ચમેતં, તં પન અપરિપુણ્ણં પટિપક્ખવિધમનસ્સ વિપ્પકતભાવતોતિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગઞાણે વા’’તિ. સબ્બન્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન અધિગન્તબ્બં સબ્બં.

ખાદનીયાનં ઉળારતા સાતરસાનુભાવેનાતિ આહ ‘‘મધુરે આગચ્છતી’’તિ. પસંસાય ઉળારતા વિસિટ્ઠભાવેનાતિ આહ – ‘‘સેટ્ઠે’’તિ. ઓભાસસ્સ ઉળારતા મહન્તભાવેનાતિ વુત્તં – ‘‘વિપુલે’’તિ. ઉસભસ્સ અયન્તિ આસભી, ઇધ પન આસભી વિયાતિ આસભી. તેનાહ – ‘‘ઉસભસ્સ વાચાસદિસી’’તિ. યેન ગુણેન સા તંસદિસા, તં દસ્સેતું ‘‘અચલા અસમ્પવેધી’’તિ વુત્તં. યતો કુતોચિ અનુસ્સવનં અનુસ્સવો. વિજ્જાટ્ઠાનાદીસુ કતપરિચયાનં આચરિયાનં તં તં અત્થં ઞાપેન્તી પવેણી આચરિયપરમ્પરા. કેવલં અત્તનો મતિયા ‘‘ઇતિ કિર એવં કિરા’’તિ પરિકપ્પના ઇતિકિરા. પિટકસ્સ ગન્થસ્સ સમ્પદાનતો ભૂતતો તસ્સ ગહણં પિટકસમ્પદાનં. યથાસુતાનં અત્તાનં આકારસ્સ પરિવિતક્કનં આકારપરિવિતક્કો. તથેવસ્સ ‘‘એવમેત’’ન્તિ દિટ્ઠિયા નિજ્ઝાનક્ખમનં દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિ. આગમાધિગમેહિ વિના કેવલં અનુસ્સુતતો તક્કમગ્ગં નિસ્સાય તક્કનં તક્કો. અનુમાનવિધિં નિસ્સાય ગહણં નયગ્ગાહો. યસ્મા બુદ્ધવિસયે ઠત્વા ભગવતો અયં થેરસ્સ ચોદના થેરસ્સ ચ સો અવિસયો, તસ્મા ‘‘પચ્ચક્ખતો ઞાણેન પટિવિજ્ઝિત્વા વિયા’’તિ વુત્તં. સીહનાદો વિયાતિ સીહનાદો. તંસદિસતા ચસ્સ સેટ્ઠભાવેન, સો ચેત્થ એવં વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સીહનાદો’’તિઆદિમાહ. ઉન્નાદયન્તેનાતિ અસનિસદિસં કરોન્તેન.

અનુયોગદાપનત્થન્તિ અનુયોગં સોધાપેતું. વિમદ્દક્ખમઞ્હિ સીહનાદં નદન્તો અત્થતો અનુયોગં સોધેતિ નામ, અનુયુજ્ઝન્તો ચ નં સોધાપેતિ નામ. દાતુન્તિ સોધેતું. કેચિ ‘‘દાનત્થ’’ન્તિ અત્થં વદન્તિ, તં ન યુત્તં. ન હિ યો સીહદાનં નદતિ, સો એવ તત્થ અનુયોગં દેતીતિ યુજ્જતિ. નિઘંસનન્તિ વિમદ્દનં. ધમમાનન્તિ તાપયમાનં. તાપનઞ્ચેત્થ ગગ્ગરિયા ધમ્માપનસીસેન વદતિ.

સબ્બે તેતિ સબ્બે તે અતીતે નિરુદ્ધે સમ્માસમ્બુદ્ધે. તેનેતં દસ્સેતિ – યે તે અહેસું અતીતમદ્ધાનં તવ અભિનીહારતો ઓરં સમ્માસમ્બુદ્ધા, તેસં તાવ સાવકઞાણગોચરે ધમ્મે પરિચ્છિન્દન્તો મારાદયો વિય ચ બુદ્ધાનં લોકિયચિત્તાચારં ત્વં જાનેય્યાસિ. યે પન તે અબ્ભતીતા, તતો પરતો છિન્નવટુમા છિન્નપપઞ્ચા પરિયાદિન્નવટ્ટા સબ્બદુક્ખવીતિવત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધા, તેસં સબ્બેસમ્પિ તવ સાવકઞાણસ્સ અવિસયભૂતે ધમ્મે કથં જાનિસ્સસીતિ. તેનાતિ સમ્બોધિસઙ્ખાતેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનેન અરહત્તમગ્ગઞાણેન. એવંસીલાતિ તાદિસસીલા. સમાધિપક્ખાતિ સમાધિ ચ સમાધિપક્ખા ચ સમાધિપક્ખા એકદેસસરૂપેકસેસનયેન. તત્થ સમાધિપક્ખાતિ વીરિયસતિયો તદનુગુણા ચ ધમ્મા વેદિતબ્બા. ઝાનસમાપત્તીસુ યેભુય્યેન વિહારવોહારો, ઝાનસમાપત્તિયો સમાધિપ્પધાનાતિ વુત્તં ‘‘સમાધિપક્ખાનં ધમ્માનં ગહિતત્તા વિહારો ગહિતો’’તિ.

યથા પન હેટ્ઠા ગહિતાપિ સમાધિપઞ્ઞા પટિપક્ખતો વિમુત્તત્તા વિમુચ્ચન-સઙ્ખાત-કિચ્ચવિસેસ-દસ્સનવસેન વિમુત્તિપરિયાયેન પુન ગહિતા ‘‘એવંવિમુત્તા’’તિ, એવં દિબ્બવિહારો દિબ્બવિહારવિસેસદસ્સનવસેન પુન ગહિતો ‘‘એવંવિહારી’’તિ, તસ્મા સબ્બેસં સમાપત્તિવિહારાનં વસેનેત્થ અત્થો યુજ્જતીતિ દટ્ઠબ્બં. વિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ વિમુચ્ચિત્થાતિ કત્વા. એસ નયો સેસેસુપિ. પટિપ્પસ્સદ્ધન્તેતિ પટિપ્પસ્સમ્ભનોસાપનેન. સબ્બકિલેસેહિ નિસ્સટત્તા અસંસટ્ઠત્તા વિમુત્તત્તા ચ નિસ્સરણવિમુત્તિ નિબ્બાનં.

અનાગતબુદ્ધાનં પનાતિ પન-સદ્દો વિસેસત્થજોતનો. તેન અતીતેસુ તાવ ખન્ધાનં ભૂતપુબ્બત્તા તત્થ સિયા ઞાણસ્સ સવિસયે ગતિ, અનાગતેસુ પન સબ્બસો અસઞ્જાતેસુ કથન્તિ ઇમમત્થં જોતેતિ. તેનાહ ‘‘અનાગતાપી’’તિઆદિ. ‘‘અત્તનો ચેતસા પરિચ્છિન્દિત્વા વિદિતા’’તિ કસ્મા વુત્તં? નનુ અતીતાનાગતે સત્તાહે એવ પવત્તં ચિત્તં ચેતોપરિયઞાણસ્સ વિસયો, ન તતો પરન્તિ? નયિદં ચેતોપરિયઞાણકિચ્ચવસેન વુત્તં, અથ ખો પુબ્બેનિવાસઅનાગતંસઞાણાનં વસેન વુત્તં, તસ્મા નાયં દોસો. વિદિતટ્ઠાને ન કરોતિ સિક્ખાપદેનેવ તાદિસસ્સ પટિક્ખેપસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા સેતુઘાતતો ચ. કથં પન થેરો દ્વયસમ્ભવે પટિક્ખેપમેવ અકાસિ, ન વિભજ્જ બ્યાકાસીતિ આહ ‘‘થેરો કિરા’’તિઆદિ. પારં પરિયન્તં મિનોતીતિ પારમી, સા એવ ઞાણન્તિ પારમિઞાણં, સાવકાનં પારમિઞાણં સાવકપારમિઞાણં. તસ્મિં સાવકાનં ઉક્કંસપરિયન્તગતે જાનને નાયમનુયોગો, અથ ખો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે સબ્બઞ્ઞુતાય જાનને. કેચિ પન ‘‘સાવકપારમિઞાણેતિ સાવકપારમિઞાણવિસયે’’તિ અત્થં વદન્તિ, તથા સેસપદેસુપિ. સીલ…પે… સમત્થન્તિ સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિઞાણસઙ્ખાતાનં કારણાનં જાનનસમત્થં. બુદ્ધસીલાદયો હિ બુદ્ધાનં બુદ્ધકિચ્ચસ્સ પરેહિ એતે બુદ્ધાતિ જાનનસ્સ ચ કારણં.

અનુમાનઞાણં વિય સંસયટ્ઠિતં અહુત્વા ઇદમિદન્તિ યથાસભાવતો ઞેય્યં ધારેતિ નિચ્છિનોતીતિ ધમ્મો, પચ્ચક્ખઞાણન્તિ આહ ‘‘ધમ્મસ્સ પચ્ચક્ખતો ઞાણસ્સા’’તિ. અનુએતીતિ અન્વયોતિ આહ ‘‘અનુયોગં અનુગન્ત્વા’’તિ. પચ્ચક્ખસિદ્ધઞ્હિ અત્થં અનુગન્ત્વા અનુમાનઞાણસ્સ પવત્તિ ‘‘દિટ્ઠેન અદિટ્ઠસ્સ અનુમાન’’ન્તિ વેદિતબ્બા. વિદિતે વેદકમ્પિ ઞાણં અત્થતો વિદિતમેવ હોતીતિ ‘‘અનુમાનઞાણં નયગ્ગાહો વિદિતો’’તિ વુત્તં. વિદિતોતિ વિદ્ધો પટિલદ્ધો, અધિગતોતિ અત્થો. અપ્પમાણોતિ અપરિમાણો મહાવિસયત્તા. તેનાહ ‘‘અપરિયન્તો’’તિ. તેનાતિ અપરિયન્તત્તા. તેન વા અપરિયન્તેન ઞાણેન. એતેન થેરો યં યં અનુમેય્યમત્થં ઞાતુકામો હોતિ, તત્થ તત્થ તસ્સ અસઙ્ગમપ્પટિહતં અનુમાનઞાણં પવત્તેતીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘સો ઇમિના’’તિઆદિ. તત્થ ઇમિનાતિ ઇમિના કારણેન.

પાકારસ્સ થિરભાવં ઉદ્ધમુદ્ધં આપેતીતિ ઉદ્ધાપં, પાકારમૂલં. આદિ-સદ્દેન પાકારદ્વારબન્ધપરિખાદીનં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. પચ્ચન્તે ભવં પચ્ચન્તિમં. પણ્ડિતદોવારિકટ્ઠાનિયં કત્વા થેરો અત્તાનં દસ્સેતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકદ્વારન્તિ કસ્મા આહા’’તિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેસિ.

યસ્સા પઞ્ઞાય વસેન પુરિસો પણ્ડિતોતિ વુચ્ચતિ, તં પણ્ડિચ્ચન્તિ આહ – ‘‘પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો’’તિ. તંતંઇતિકત્તબ્બતાસુ છેકભાવો બ્યત્તભાવો વેય્યત્તિયં. મેધતિ અઞ્ઞાણં હિંસતિ વિધમતીતિ મેધા, સા એતસ્સ અત્થીતિ મેધાવી. ઠાને ઠાને ઉપ્પત્તિ એતિસ્સા અત્થીતિ ઠાનુપ્પત્તિકા, ઠાનસો ઉપ્પજ્જનપઞ્ઞા. અનુપરિયાયન્તિ એતેનાતિ અનુપરિયાયો, સો એવ પથોતિ અનુપરિયાયપથો, પરિતો પાકારસ્સ અનુયાયનમગ્ગો. પાકારભાગા સમ્બન્ધિતબ્બા એત્થાતિ પાકારસન્ધિ, પાકારસ્સ ફુલ્લિતપદેસો. સો પન હેટ્ઠિમન્તેન દ્વિન્નમ્પિ ઇટ્ઠકાનં વિગમેન એવં વુચ્ચતીતિ આહ – ‘‘દ્વિન્નં ઇટ્ઠકાનં અપગતટ્ઠાન’’ન્તિ. છિન્નટ્ઠાનન્તિ છિન્નભિન્નપદેસં, છિન્નટ્ઠાનં વા. તઞ્હિ ‘‘વિવર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કીલિટ્ઠન્તિ મલીનં. ઉપતાપેન્તીતિ કિલેસપરિળાહેન સન્તાપેન્તિ. વિબાધેન્તીતિ પીળેન્તિ. ઉપ્પન્નાય પઞ્ઞાય નીવરણેહિ ન કિઞ્ચિ કાતું સક્કાતિ આહ ‘‘અનુપ્પન્નાય પઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જિતું ન દેન્તી’’તિ. તસ્માતિ પચ્ચયૂપઘાતેન ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનતો. ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુટ્ઠુ ઠપિતચિત્તાતિ ચતુબ્બિધાયપિ સતિપટ્ઠાનભાવનાય સમ્મદેવ ઠપિતચિત્તા અપ્પિતચિત્તા. યથાસભાવેન ભાવેત્વાતિ યાથાવતો સમ્મદેવ યથા પટિપક્ખા સમુચ્છિજ્જન્તિ, એવં ભાવેત્વા.

પુરિમનયે સતિપટ્ઠાનાનિ બોજ્ઝઙ્ગા ચ મિસ્સકા અધિપ્પેતાતિ તતો અઞ્ઞથા વત્તું ‘‘અપિચેત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. મિસ્સકાતિ સમથવિપસ્સનામગ્ગવસેન મિસ્સકા. ‘‘ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તાતિ પઠમં વુત્તત્તા સતિપટ્ઠાનેસુ વિપસ્સનં ગહેત્વા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વાતિ વુત્તત્તા મગ્ગપરિયાપન્નાનંયેવ ચ નેસં નિપ્પરિયાયબોજ્ઝઙ્ગભાવતો તેસુ ચ અધિગતમેવ હોતીતિ બોજ્ઝઙ્ગે મગ્ગો ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચાતિ ગહિતે સુન્દરો પઞ્હો ભવેય્યા’’તિ મહાસિવત્થેરો આહ. ન પનેવં ગહિતં પોરાણેહીતિ અધિપ્પાયો. ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. થેરોતિ સારિપુત્તત્થેરો.

તત્થાતિ તેસુ પચ્ચન્તનગરાદીસુ. નગરં વિય નિબ્બાનં તદત્થિકેહિ ઉપગન્તબ્બતો ઉપગતાનઞ્ચ પરિસ્સયરહિતસુખાધિગમટ્ઠાનતો. પાકારો વિય સીલં તદુપગતાનં પરિતો આરક્ખભાવતો. અનુપરિયાયપથો વિય હિરી સીલપાકારસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પરિયાયપથોતિ ખો ભિક્ખુ હિરિયા એતં અધિવચન’’ન્તિ. દ્વારં વિય અરિયમગ્ગો નિબ્બાનનગરપ્પવેસને અઞ્જસભાવતો. પણ્ડિતદોવારિકો વિય ધમ્મસેનાપતિ નિબ્બાનનગરં પવિટ્ઠપવિસનકાનં સત્તાનં સલ્લક્ખણતો. દિન્નોતિ દાપિતો, સોધિતોતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૩. ચુન્દસુત્તવણ્ણના

૩૭૯. પુબ્બે સાવત્થિતો વેળુવગામસ્સ ગતત્તા વુત્તં ‘‘આગતમગ્ગેનેવ પટિનિવત્તન્તો’’તિ. સત્તન્નન્તિ ઉપસેનો, રેવતો, ખદિરવનિયો, ચુન્દો, સમણુદ્દેસો અહન્તિ ચતુન્નં, ચાલા, ઉપચાલા, સીસૂપચાલાતિ, તિસ્સન્નન્તિ ઇમેસં સત્તન્નં અરહન્તાનં. નત્થિ નુ ખોતિ એત્થાપિ ‘‘ઓલોકેન્તો’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો સીહાવલોકનઞાયેન. ભવિસ્સન્તિ મે વત્તારો હરિતું નાસક્ખીતિ સમ્બન્ધો. ઇદં દાનિ પચ્છિમદસ્સનન્તિ ભૂતકથનમત્તં, ન તત્થ સાલયતાદસ્સનં યથા તથાગતસ્સ વેસાલિયા નિક્ખમિત્વા નાગાપલોકિતં.

તસ્સ તસ્સ વિસેસસ્સ અધિટ્ઠાનવસેનેવ ઇદ્ધિભેદદસ્સનં ઇદ્ધિવિકુબ્બનં. સીહસ્સ વિજમ્ભનાદિવસેન કીળિત્વા નાદસદિસી અયં ધમ્મકથાતિ વુત્તં ‘‘સીહવિકીળિતો ધમ્મપરિયાયો’’તિ. ગમનકાલો મય્હન્તીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો પરિસમાપને. તેન થેરેન યથારમ્ભસ્સ વચનપબન્ધસ્સ સમાપિતભાવં જોતેતિ. એસ નયો સેસેસુપિ એદિસેસુ સબ્બટ્ઠાનેસુ. યુગન્ધરાદયો પરિભણ્ડપબ્બતાતિ વેદિતબ્બા. એકપ્પહારેનેવાતિ એકપ્પહારેન ઇવ. સ્વાયં ઇવ-સદ્દો ન સક્કોમીતિ એત્થ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બો.

પટિપાદેસ્સામીતિ ઠિતકાયં પટિપાદેસ્સામિ. પત્થનાકાલે અનોમદસ્સિસ્સ ભગવતો વચનસુતાનુસારેન ઞાણેન દિટ્ઠમત્તતં સન્ધાય ‘‘તં પઠમદસ્સન’’ન્તિ વુત્તં. ધારેતું અસક્કોન્તી ગુણસારં. એસ મગ્ગોતિ એસો જાતાનં સત્તાનં મરણનિટ્ઠિતો પન્થો. પુનપિ એવંભાવિનો નામ સઙ્ખારાતિ સઙ્ખારા નામ એવંભાવિનો, મરણપરિયોસાનાતિ અત્થો. એત્તકન્તિ એત્તકં કાલં. સઙ્કડ્ઢિત્વા સંહરિત્વા. મુખં પિધાયાતિ મુખં છાદેત્વા. અગ્ઘિકસતાનીતિ મકુળઙ્કુરચેતિયસતાનિ.

પુરિમદિવસેતિ અતીતદિવસે. યસ્મા ધમ્મસેનાપતિનો અરહત્તપ્પત્તદિવસેયેવ સત્થુ સાવકસન્નિપાતો અહોસિ, તસ્મા ‘‘પૂરિતસાવકસન્નિપાતો એસ ભિક્ખૂ’’તિ વુત્તં. પઞ્ચ જાતિસતાનીતિ ભુમ્મત્થે, અચ્ચન્તસંયોગે વા ઉપયોગવચનં.

કળોપિહત્થોતિ વિલીવમયભાજનહત્થો. ‘‘ચમ્મમયભાજનહત્થો’’તિ ચ વદન્તિ. પુરન્તરેતિ નગરમજ્ઝે. વનેતિ અરઞ્ઞે.

ઓસક્કનાકારવિરહિતોતિ ધમ્મદેસનાય સઙ્કોચહેતુવિરહિતો. વિસારદોતિ સારદવિરહિતો. ધમ્મોજન્તિ ધમ્મરસં, ઓજવન્તં દેસનાધમ્મન્તિ અત્થો. ધમ્મભોગન્તિ ધમ્મપરિભોગં, પરેહિ સદ્ધિં સંવિભજનવસેન પવત્તં ધમ્મસમ્ભોગન્તિ દેસનાધમ્મમેવ વદતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉભયેનપિ ધમ્મપરિભોગોવ કથિતો’’તિ.

પિયાયિતબ્બતો પિયેહિ. મનસ્સ વડ્ઢનતો મનાપેહિ. જાતિયાતિ ખત્તિયાદિજાતિયા. નાનાભાવો અસહભાવો વિસુંભાવો. અઞ્ઞથાભાવો અઞ્ઞથત્તં. સરીરન્તિ રૂપધમ્મકાયસઙ્ખાતં સરીરં. રૂપકાયે હિ ભિજ્જન્તે ભિજ્જન્તેવ. સો ભિજ્જેય્યાતિ સો મહન્તતરો ખન્ધો ભિજ્જેય્ય.

દક્ખિણદિસં ગતોતિ દક્ખિણદિસામુખે પવત્તો. મહાખન્ધો વિયાતિ મહન્તો સારવન્તો સાખાખન્ધો વિય. સાખખન્ધા હિ દિસાભિમુખપવત્તાકારા, મૂલખન્ધો પન ઉદ્ધમુગ્ગતો. સોળસન્નં પઞ્હાનન્તિ સોળસન્નં અપરાપરિયપવત્તનિયાનં અત્થાનં. ઞાતું ઇચ્છિતો હિ અત્થો પઞ્હો.

૪-૫. ઉક્કચેલસુત્તાદિવણ્ણના

૩૮૦-૩૮૧. અમાવસુપોસથેતિ અમાવસિઉપોસથે, કાલપક્ખઉપોસથેતિ અત્થો. પુરિમનયેનેવાતિ અનન્તરસુત્તે વુત્તનયેનેવ.

૬. ઉત્તિયસુત્તવણ્ણના

૩૮૨. મચ્ચુધેય્યસ્સાતિ મચ્ચુનો પવત્તિટ્ઠાનસ્સ.

૮. બ્રહ્મસુત્તવણ્ણના

૩૮૪. તસ્મિં કાલેતિ પઠમાભિસમ્બોધિયં. ભિક્ખુયેવ નત્થિ ધમ્મચક્કસ્સ અપ્પવત્તિતત્તા, ભિક્ખુયેવ ભિક્ખુલક્ખણયોગતો. એકકો મગ્ગો, ન દ્વેધાપથભૂતોતિ એકમગ્ગો, તં એકમગ્ગં. જાતિયા ખયો વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તભૂતોતિ જાતિક્ખયન્તો, નિબ્બાનં, તં દિટ્ઠત્તા જાતિક્ખયન્તદસ્સીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૯. સેદકસુત્તવણ્ણના

૩૮૫. અયં તસ્સ લદ્ધીતિ અયં ઇદાનિ વુચ્ચમાના તસ્સ આચરિયસ્સ લદ્ધિ. તતો અનામેન્તોતિ યેન વંસો નમતિ, તેન કાયં અનામેન્તો. તથા નમન્તો હિ પતિત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણં હોતિ. તન્તિ કાયં, તં વંસં વા. આકડ્ઢેન્તો વિયાતિ નમિતટ્ઠાનતો પરભાગેન આકડ્ઢેન્તો વિય. એકતોભાગિયં કત્વાતિ યથાવુત્તં સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા ઓનતં વિય કત્વા. તથા કરણં પન તથા વાતૂપત્થમ્ભગાહાપનેનાતિ આહ – ‘‘વાતૂપત્થમ્ભં ગાહાપેત્વા’’તિ. તઞ્ચ સતિયા તદત્થં ઉપટ્ઠાનેનાતિ વુત્તં ‘‘સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા’’તિ. નિચ્ચલોવ નિસીદન્તો અન્તેવાસી આચરિયં રક્ખતિ, એત્તકં આચરિયસ્સ લદ્ધિવસેન વુત્તં. ‘‘આચરિયો વંસં સુગ્ગહિતં ગણ્હન્તો’’તિઆદિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

‘‘અત્તાનમેવ રક્ખતી’’તિ ઇદં અત્તનો રક્ખણં પધાનં કત્વા વુત્તં, ન અન્તેવાસિકન્તિ અવધારણફલં. અત્તરક્ખાય પનેત્થ સિજ્ઝમાનાય અન્તેવાસિકરક્ખાપિ સિદ્ધા એવ હોતીતિ. દુતિયપક્ખેપિ એસેવ નયો. સો તત્થ ઞાયોતિ યા અત્તનો એવ રક્ખા, સા અત્થતો પરરક્ખાપિ હોતીતિ અયમેત્થ ઞાયો યુત્તપ્પયોગો. અનુવડ્ઢિયાતિ યથાવડ્ઢિતસ્સ અનુઅનુવડ્ઢિયા. એતેન પટિલદ્ધસમ્પયુત્તપમોદનાકારો દસ્સિતોતિ આહ – ‘‘સપુબ્બભાગાય મુદિતાયાતિ અત્થો’’તિ. આસેવનાયાતિઆદીનિ પદાનિ અનુદયતાપરિયોસાનાનિ (યસ્મા સતિપટ્ઠાનં સેવન્તસ્સ સિદ્ધં અત્તનો ચ પરસ્સ ચ રક્ખણં પકાસેન્તિ, તસ્મા) – ‘‘અત્તાનં, ભિક્ખવે, રક્ખિસ્સામીતિ સતિપટ્ઠાનં સેવિતબ્બ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

૧૦. જનપદકલ્યાણીસુત્તવણ્ણના

૩૮૬. જનપદસ્મિં કલ્યાણીતિ સકલજનપદે ભદ્દા રૂપસમ્પત્તિયા સિક્ખાસમ્પત્તિયા ચ સુન્દરા સેટ્ઠા. રૂપસમ્પત્તિ ચ નામ સબ્બસો રૂપદોસાભાવેન રૂપગુણપારિપૂરિયા હોતીતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘છસરીરદોસરહિતા પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતા’’તિ વુત્તં. તં દુવિધમ્પિ વિવરન્તો ‘‘સા હી’’તિઆદિમાહ. પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતાતિ પઞ્ચવિધસરીરગુણસમ્પદાહિ સમન્નાગતા. નાતિદીઘા નાતિરસ્સાતિ પમાણમજ્ઝિમા દીઘતરપ્પમાણા ન હોતિ, ન અતિરસ્સા, લકુણ્ડકરૂપા ન હોતિ. નાતિકિસાતિ અતિવિય કિસથદ્ધમંસલોહિતા દિસ્સમાના અટ્ઠિસરીરા જાલસરીરા ન હોતિ. નાતિથૂલાતિ ભારિયમંસા મહોદરા ન હોતિ. નાતિકાળા નાચ્ચોદાતાતિ અતિવિય કાળવણ્ણા ઝામઙ્ગારો વિય, દધિતક્કાદીહિ પમજ્જિતમત્તકંસલોહવણ્ણા ન હોતિ. મનુસ્સલોકે તાદિસિયા રૂપસમ્પત્તિયા અભાવતો અતિક્કન્તા મનુસ્સવણ્ણં. યથા પમાણયુત્તા, એવં આરોહપરિણાહયોગતો ચ પરેસં પસાદાવહા નાતિદીઘતાદયો. એવં મનુસ્સાનં દિબ્બરૂપતાસમ્પત્તીપીતિ વુત્તં ‘‘અપ્પત્તા દિબ્બવણ્ણ’’ન્તિ. એત્થ ચ નાતિદીઘનાતિરસ્સતાવચનેન આરોહસમ્પત્તિ વુત્તા ઉબ્બેધેન પાસાદિકભાવતો. કિસથૂલદોસાભાવવચનેન પરિણાહસમ્પત્તિ વુત્તા. ઉભયેનપિ સણ્ઠાનસમ્પદા વિભાવિતા, નાતિકાળતાવચનેન વણ્ણસમ્પત્તિ વુત્તા વિવણ્ણતાભાવતો. પિયઙ્ગુસામાતિ પરિણતપિયઙ્ગુપુપ્ફસદિસસરીરનિભાસા. મુખપરિયોસાનન્તિ અધરોટ્ઠમાહ. અયં યથાવુત્તા સરીરવણ્ણસમ્પત્તિ. અસ્સાતિ જનપદકલ્યાણિયા. છવિકલ્યાણતા છવિસમ્પત્તિહેતુકત્તા તસ્સા. એસ નયો સેસેસુપિ. નખા એવ પત્તસદિસતાય નખપત્તાનિ.

(પસાવો સરીરાવયવેન ઇરિયનન્તિ આહ – ‘‘પવત્તીતિ અત્થો’’તિ, પસાવો યથાપરિતમેવ કનતન્તિ, ન સભાવસન્ધાનં. યથાવિભાવસેન ઉત્તમમેવ નચ્ચં નચ્ચતિ. તે વા વીસતિયાસૂતિરં ધાનપ્પત્તિયા પવત્તિયા પવત્તિમકતમન્દતા વિભાવસુટતસ્સ ઉત્તમમેવ ગીતઞ્ચ ગાયતીતિ અત્થો.) [એત્થન્તરે પાઠો અસુદ્ધો દુસ્સોધનીયો ચ. સુદ્ધપાઠો ગવેસિતબ્બો.] સમતિત્તિકો તેલપત્તોતિ મુખવત્તિસમં તેલાનં પૂરિતત્તા સમતિત્તિકમુખં તેલભાજનં. અન્તરેન ચ મહાસમજ્જં અન્તરેન ચ જનપદકલ્યાણિન્તિ જનપદકલ્યાણિયા, તસ્સા ચ નચ્ચગીતં પેક્ખિતું સન્નિપતિતમહાજનસમૂહસ્સ મજ્ઝતો પરિહરિતબ્બો નેતબ્બો. નન્તિ તેલં. આહરેય્યાતિ આપજ્જેય્ય. તત્રિદં ઓપમ્મસંસન્દનં – તેલપત્તં વિય કાયગતાસતિ, તસ્સ પરિહરણપુગ્ગલો વિય વિપસ્સકો, જનકાયા વિય પુથુત્તારમ્મણાનિ, અસિપુરિસો વિય મનો, તેલસ્સ ચજનં વિય કિલેસુપ્પાદનં, સીસપાતનં વિય અરિયમગ્ગઞાણસીસાનુપ્પત્તિ. ‘‘કાયગતા સતિ નો ભાવિતા…પે… સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘પુબ્બભાગવિપસ્સનાવ કથિતા’’તિ વુત્તં.

નાલન્દવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.