૧. વેળુદ્વારવગ્ગો

૧. ચક્કવત્તિરાજસુત્તવણ્ણના

૯૯૭. અનુગ્ગહગરહણેસુ નિપાતોતિ અનુગ્ગણ્હનગરહત્થજોતકો નિપાતો. કિમેત્થ અનુગ્ગણ્હાતિ, કિં વા ગરહતીતિ આહ ‘‘ચતુન્ન’’ન્તિઆદિ. તત્થ અનુગ્ગણ્હન્તો અનુચ્છવિકં કત્વા ગણ્હન્તો. ગરહન્તો નિન્દન્તો. ઇસ્સરસીલો ઇસ્સરો, તસ્સ ભાવો ઇસ્સરિયં, પભુતા. અધીનં પતિ અધિપતિ, તસ્સ ભાવો આધિપચ્ચં, સામિભાવોતિ આહ – ‘‘ઇસ્સરિયાધિપચ્ચ’’ન્તિઆદિ. અનન્તકાનીતિ અન્તરહિતાનિ.

અવેચ્ચપ્પસાદેનાતિ વત્થુત્તયસ્સ ગુણે યાથાવતો અવેચ્ચ પવિસિત્વા પસાદો. સો પન કેનચિ ચલનરહિતોતિ આહ ‘‘અચલપ્પસાદેના’’તિ. મગ્ગેનાતિ અરિયમગ્ગેન. આગતપ્પસાદો તસ્સ અધિગમેન લદ્ધપ્પસાદો. અપુબ્બં અચરિમન્તિ એકજ્ઝં. અરિયસાવકાનઞ્હિ અરિયમગ્ગો ઉપ્પજ્જન્તોવ તીસુ વત્થૂસુ અવેચ્ચપ્પસાદં આવહન્તો એવ ઉપ્પજ્જતિ. તેસન્તિ વિસયભૂતાનં તિણ્ણં વત્થૂનં વસેન તિધા વુત્તો. યસ્મા ચ અત્થતો એકો, તસ્માવ નિન્નાનાકરણો હોતિ પવત્તટ્ઠાનભેદે સતિપિ. અરિયસાવકસ્સ હીતિઆદિના નયેન તમત્થં વિવરતિ. પસાદો ઓકપ્પના. પેમં ભત્તિ. ગારવં ગરુકરણં. મહન્તં ઉળારં. એતં વિભાગેન નત્થિ સબ્બત્થ સમાનત્તા.

એવન્તિ ભવન્તરેપિ અકોપનીયતાય. સદિસવસેનાતિ અઞ્ઞેહિ અખણ્ડાદીહિ સદિસવસેન. તેનાહ ‘‘મુખવટ્ટિ યઞ્હિ છિન્ને’’તિઆદિ. ખણ્ડા એતિસ્સા અત્થીતિ ખણ્ડા. એસ નયો સેસેસુપિ. પાતિમોક્ખે આગતાનુક્કમેન સીલસ્સ આદિમજ્ઝવિભાગો વેદિતબ્બો. દ્વિન્નં વા તિણ્ણં વાતિ સીલકોટ્ઠાસાનં. એકન્તરં ભિન્નન્તિ અભિન્નેન એકન્તરં હુત્વા ભિન્નં. તેસં ખણ્ડાદીનં. ‘‘ભુજિસ્સેહી’’તિ ઉત્તરપદલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ભુજિસ્સભાવકરેહી’’તિ. ઇદં વીતિક્કન્તન્તિ ઇદમ્પિ સીલં વીતિક્કન્તં. ‘‘અયં સીલસ્સ વીતિક્કમો’’તિ એવં પરામસિતું અસક્કુણેય્યેહિ.

૨. બ્રહ્મચરિયોગધસુત્તવણ્ણના

૯૯૮. યેસન્તિ અનિયમતો સદ્ધાદીનમાધારભૂતપુગ્ગલદસ્સનં. બુદ્ધે પસાદો ગહિતો. સો હિ ઇતરેહિ પઠમં ગહેતબ્બોતિ. અરિયકન્તાનિ સીલાનિ ગહિતાનિ સોતાપન્નસ્સ સીલાનં અધિપ્પેતત્તા. સઙ્ઘે પસાદો ગહિતો ધમ્મપ્પસાદસ્સ અનન્તરં વુચ્ચમાનત્તા. ધમ્મે પસાદો ગહિતો અવેચ્ચપ્પસાદભાવતો. સોતં અરિયમગ્ગં આદિતો પત્તિ સોતાપત્તિ, તસ્સા અઙ્ગાનિ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ. પચ્ચેન્તીતિ પજાયન્તિ અધિગચ્છન્તિ. તેનાહ ‘‘પાપુણન્તી’’તિ. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. કતરપસાદો વત્તમાનોતિ અધિપ્પાયો. મગ્ગપ્પસાદોતિ મગ્ગસમ્પયુત્તો પસાદો. આગતમગ્ગસ્સાતિ અધિગતમગ્ગસ્સ. મિસ્સકપ્પસાદો એસોતિ તસ્મા ઉભોપિ થેરા પણ્ડિતા બહુસ્સુતા.

૩. દીઘાવુઉપાસકસુત્તવણ્ણના

૯૯૯. યદગ્ગેન તસ્મિં ઉપાસકે યથાવુત્તાનિ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ સંવિજ્જન્તિ, તદગ્ગેન સો તેસુ વત્તિસ્સતીતિ આહ ‘‘ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સન્દિસ્સસી’’તિ. વિજ્જં ભજન્તીતિ વિજ્જાભાગિયા, તેસુ કોટ્ઠાસેસુ પરિયાપન્નાતિ વુત્તં ‘‘વિજ્જાભાગિયેતિ વિજ્જાકોટ્ઠાસિકે’’તિ.

૪-૫. પઠમસારિપુત્તસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૦૦-૧૦૦૧. ‘‘સોતાપત્તી’’તિ પઠમમગ્ગો અધિપ્પેતો, તસ્સ અધિગમૂપાયો સોતાપત્તિયઙ્ગં. તેનાહ ‘‘સોતાપત્તિયા પુબ્બભાગપટિલાભઙ્ગ’’ન્તિ. સોતાપત્તિઅત્થાયાતિ સોતાપત્તિમગ્ગત્થાય. અઙ્ગન્તિ કારણં. ઇતરે રતનત્તયપ્પસાદાદયો. પુબ્બભાગિયાય સોતાપત્તિયા અઙ્ગં કારણન્તિ.

૬. થપતિસુત્તવણ્ણના

૧૦૦૨. (વિતાનં કાયાનં કાલનકાય, કારણસ્સ ઉપગતાનં સાતપરિયા સિજ્ઝતિ. તત્થ કાયપરિપજ્ઝાયમુખેન તન્તિં ઠપેસિ ભગવા. ન હિ પસ્સથ નમત્થેહિ કરણે નિરત્થકો પિતિ વત્તતિ. ‘‘નિયતત્તા’’તિ વુત્તં. તમેવ નિયમં ‘‘મજ્ઝિમપદેસેયેવા’’તિ અવધારણેન વિભાવેતિ. મહામણ્ડલચારિકં ચરન્તોપિ મજ્ઝિમપદેસસ્સ અન્તન્તેનેવ ચરતિ. તત્થ ચ વિનેય્યજનસ્સ સમોસરણતા મત્તપનવાચમહત્થસુપનન્તિ.) [એત્થન્તરે પાઠો અસુદ્ધો દુસ્સોધનીયો ચ, સુદ્ધપાઠો ગવેસિતબ્બો.] અરુણુટ્ઠાપનમ્પિ તત્થેવ હોતિ. પચ્ચન્તપદેસે પન દૂરે વિનેય્યજના હોન્તિ, તત્થ ગન્ત્વા મગ્ગફલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા તતો પચ્ચાગન્ત્વા મજ્ઝિમપદેસે એવ વાસં ઉપગચ્છતિ, તત્થ મનુસ્સેહિ કતાનં કારાનં મહપ્ફલભાવનિયમનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘આસન્ને નો ભગવા’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ન કેવલ’’ન્તિ આદિમાહ.

સકિઞ્ચનસપલિબોધનટ્ઠેનાતિ એત્થ કિઞ્ચનં પલિબોધો અસમાપિતકિચ્ચતા, તદુભયસ્સ અત્થિભાવેનાતિ અત્થો. મહાવાસેતિ મહાગેહે.

દ્વેપિ જનાતિ ઇસિદત્તપુરાણા. સિતં નામ મન્દહસિતં. હસિતં નામ વિસ્સટ્ઠહસિતં. મુત્તચાગોતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગટીકાયં (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૬૦) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. સંવિભાગેતિ પરસ્સ દાનવસેન સંવિભજને. અકતવિભાગન્તિ દેય્યધમ્મવસેન ન કતવિભાગં. પુગ્ગલવસેન પન ‘‘સીલવન્તેહી’’તિ વુત્તત્તા કતવિભાગમેવ મહપ્ફલતાકરણેન. તેનાહ ‘‘સબ્બં દાતબ્બમેવ હુત્વા ઠિત’’ન્તિ.

(એત્થન્તરે પાઠો અસુદ્ધો દુસ્સોધનીયો ચ, સુદ્ધપાઠો ગવેસિતબ્બો.)

૭. વેળુદ્વારેય્યસુત્તવણ્ણના

૧૦૦૩. પવેણિઆગતસ્સાતિ અનેકપુરિસયુગવસેન પરમ્પરાગતસ્સ. અત્તનિ ઉપનેતબ્બન્તિ અત્તનિ નેત્વા પરસ્મિં ઉપનેતબ્બં. તેનાહ ‘‘યો ખો મ્યાયં ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો, પરસ્સપેસો ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો’’તિઆદિ. અમન્તભાસેનાતિ સમ્ફસ્સ સમ્ફપ્પલાપસ્સ અમન્તાય મન્તારહિતભાસનેન.

૮-૯. પઠમગિઞ્જકાવસથસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૦૪-૫. દ્વે ગામા દ્વિન્નં ઞાતીનં ગામાતિ કત્વા. ઞાતિકેતિ એવંલદ્ધનામે એકસ્મિં ગામકે. ગિઞ્જકાવસથેતિ ગિઞ્જકા વુચ્ચન્તિ ઇટ્ઠકા, ગિઞ્જકાહિ એવ કતો આવસથો, તસ્મિં. સો કિર આવાસો યથા સુધાહિ પરિકમ્મેન પયોજનં નત્થિ, એવં ઇટ્ઠકાહિ એવ ચિનિત્વા કતો. તેન વુત્તં ‘‘ઇટ્ઠકામયે આવસથે’’તિ. તુલાથમ્ભદ્વારબન્ધકવાટફલકાનિ પન દારુમયા એવ. ઓરં વુચ્ચતિ કામધાતુ, પચ્ચયભાવેન તં ઓરં ભજન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ, ઓરમ્ભાગસ્સ વા હિતાનિ ઓરમ્ભાગિયાનિ. તેનાહ ‘‘હેટ્ઠાભાગિયાન’’ન્તિઆદિ. તીહિ મગ્ગેહીતિ હેટ્ઠિમેહિ તીહિ મગ્ગેહિ. તેહિ પહાતબ્બતાય હિ તેસં સઞ્ઞોજનાનં ઓરમ્ભાગિયતા, ઓરં ભઞ્જિયાનિ વા ઓરમ્ભાગિયાનિ વુત્તાનિ નિરુત્તિનયેન. ઇદાનિ બ્યતિરેકમુખેન નેસં ઓરમ્ભાગિયભાવં વિભાવેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. વિક્ખમ્ભિતાનિ સમત્થતાવિઘાતેન પુથુજ્જનાનં, સમુચ્છિન્નાનિ સબ્બસો અભાવેન અરિયાનં રૂપારૂપભવૂપપત્તિયા વિબન્ધનાય ન હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘અવિક્ખમ્ભિતાનિ મગ્ગેન વા અસમુચ્છિન્નાની’’તિ. નિબ્બત્તિવસેનાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ગન્તું ન દેન્તિ. મહગ્ગતભવગામિકમ્માયૂહનસ્સ વિબન્ધનતો સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનિ તીણિ સઞ્ઞોજનાનિ કામચ્છન્દબ્યાપાદા વિય મહગ્ગતભવૂપપત્તિયા વિસેસપચ્ચયત્તા તત્થ મહગ્ગતભવે નિબ્બત્તમ્પિ તન્નિબ્બત્તિહેતુકમ્મપરિક્ખયે કામભવૂપપત્તિપચ્ચયતાય મહગ્ગતભવતો આનેત્વા ઇધેવ કામભવે એવ નિબ્બત્તાપેન્તિ. તસ્મા સબ્બાનિપિ પઞ્ચપિ સંયોજનાનિ ઓરમ્ભાગિયાનેવ. પટિસન્ધિવસેન અનાગમનસભાવોતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન તસ્મા લોકા ઇધ ન આગમનસભાવો. બુદ્ધદસ્સન-થેરદસ્સન-ધમ્મસ્સવનાનં પન અત્થાય અસ્સ આગમનં અનિવારિતં.

કદાચિ ઉપ્પત્તિયા વિરળાકારતા, પરિયુટ્ઠાનમન્દતાય અબહલતાતિ દ્વેધાપિ તનુભાવો. અભિણ્હન્તિ બહુસો. બહલબહલાતિ તિબ્બતિબ્બા. યત્થ ઉપ્પજ્જન્તિ, તં સન્તાનં મદ્દન્તા ફરન્તા સાધેન્તા અન્ધકારં કરોન્તા ઉપ્પજ્જન્તિ, દ્વીહિ પન મગ્ગેહિ પહીનત્તા તનુકતનુકા મન્દમન્દા ઉપ્પજ્જન્તિ. પુત્તધીતરો હોન્તીતિ ઇદં અકારણં. તથા હિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગપરામસનમત્તેનપિ તે હોન્તિ. ઇદન્તિ ‘‘રાગદોસમોહાનં તનુત્તા’’તિ ઇદં વચનં. ભવતનુકવસેનાતિ અપ્પકભવવસેન. તન્તિ મહાસીવત્થેરસ્સ વચનં પટિક્ખિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યે ભવા અરિયાનં લબ્ભન્તિ, તે પરિપુણ્ણલક્ખણભવા એવ. યે ન લબ્ભન્તિ, તત્થ કીદિસં તં ભવતનુકં. તસ્મા ઉભયથાપિ ભવતનુકસ્સ અસમ્ભવો એવાતિ દસ્સેતું ‘‘સોતાપન્નસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠમે ભવે ભવતનુકં નત્થિ અટ્ઠમસ્સેવ ભવસ્સ સબ્બસ્સેવ અભાવતો. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

કામાવચરલોકં સન્ધાય વુત્તં ઇતરસ્સ લોકસ્સ વસેન તથા વત્તું અસક્કુણેય્યત્તા. યો હિ સકદાગામી દેવમનુસ્સલોકેસુ વોમિસ્સકવસેન નિબ્બત્તતિ, સોપિ કામભવવસેનેવ પરિચ્છિન્દિતબ્બો. ભગવતા ચ કામલોકે ઠત્વા – ‘‘સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા’’તિ વુત્તં. ઇમં લોકં આગન્ત્વાતિ ચ ઇમિના પઞ્ચસુ સકદાગામીસુ ચત્તારો વજ્જેત્વા એકોવ ગહિતો. એકચ્ચો હિ ઇધ સકદાગામિફલં પત્વા ઇધેવ પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો ઇધ પત્વા દેવલોકે પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયતિ, ઇમે ચત્તારો ઇધ ન લબ્ભન્તિ. યો પન ઇધ પત્વા દેવલોકે યાવતાયુકં વસિત્વા પુન ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયમિધ અધિપ્પેતો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઇમં લોકન્તિ કામભવો અધિપ્પેતો’’તિ ઇમમત્થં વિભાવેતું ‘‘સચે હી’’તિઆદિના અઞ્ઞંયેવ ચતુક્કં દસ્સિતં.

ચતૂસુ…પે… સભાવોતિ અત્થો અપાયગમનીયાનં પાપધમ્માનં સબ્બસો પહીનત્તા. ધમ્મનિયામેનાતિ મગ્ગધમ્મનિયામેન નિયતો ઉપરિમગ્ગાધિગમસ્સ અવસ્સંભાવિભાવતો. તેનાહ ‘‘સમ્બોધિપરાયણો’’તિ. તેસં તેસં ઞાણગતિન્તિ તેસં તેસં સત્તાનં ‘‘અસુકો સોતાપન્નો, અસુકો સકદાગામી’’તિઆદિના તંતંઞાણાધિગમનં ઞાણૂપપત્તિં. ઞાણાભિસમ્પરાયન્તિ તતો પરમ્પિ – ‘‘નિયતો સમ્બોધિપરાયણો સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’’તિઆદિના ઞાણસહિતં ઉપપત્તિપચ્ચયભવં. ઓલોકેન્તસ્સ ઞાણચક્ખુના અપેક્ખન્તસ્સ. કેવલં કાયકિલમથોવ, ન તેન કાચિ પરેસં અત્થસિદ્ધીતિ અધિપ્પાયો. ચિત્તવિહેસા ચિત્તખેદો, સા કિલેસૂપસંહિતત્તા બુદ્ધાનં નત્થિ.

આદિસ્સતિ આલોકીયતિ અત્તા એતેનાતિ આદાસં, ધમ્મભૂતં આદાસં ધમ્માદાસં, અરિયમગ્ગઞાણસ્સેતં અધિવચનં. તેન હિ અરિયસાવકો ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ વિદ્ધસ્તસમ્મોહત્તા અત્તાનં યાથાવતો ઞત્વા યાથાવતો બ્યાકરેય્ય, તપ્પકાસનતો પન ધમ્મપરિયાયસ્સ સુત્તસ્સ ધમ્માદાસતા વેદિતબ્બાતિ. યેન ધમ્માદાસેનાતિ ઇધ પન મગ્ગધમ્મમેવ વદતિ. સેસં ઉત્તાનત્થત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

વેળુદ્વારવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.