૧૧. સોતાપત્તિસંયુત્તં

૧. વેળુદ્વારવગ્ગો

૧. ચક્કવત્તિરાજસુત્તવણ્ણના

૯૯૭. અનુગ્ગહગરહણેસુ નિપાતોતિ અનુગ્ગણ્હનગરહત્થજોતકો નિપાતો. કિમેત્થ અનુગ્ગણ્હાતિ, કિં વા ગરહતીતિ આહ ‘‘ચતુન્ન’’ન્તિઆદિ. તત્થ અનુગ્ગણ્હન્તો અનુચ્છવિકં કત્વા ગણ્હન્તો. ગરહન્તો નિન્દન્તો. ઇસ્સરસીલો ઇસ્સરો, તસ્સ ભાવો ઇસ્સરિયં, પભુતા. અધીનં પતિ અધિપતિ, તસ્સ ભાવો આધિપચ્ચં, સામિભાવોતિ આહ – ‘‘ઇસ્સરિયાધિપચ્ચ’’ન્તિઆદિ. અનન્તકાનીતિ અન્તરહિતાનિ.

અવેચ્ચપ્પસાદેનાતિ વત્થુત્તયસ્સ ગુણે યાથાવતો અવેચ્ચ પવિસિત્વા પસાદો. સો પન કેનચિ ચલનરહિતોતિ આહ ‘‘અચલપ્પસાદેના’’તિ. મગ્ગેનાતિ અરિયમગ્ગેન. આગતપ્પસાદો તસ્સ અધિગમેન લદ્ધપ્પસાદો. અપુબ્બં અચરિમન્તિ એકજ્ઝં. અરિયસાવકાનઞ્હિ અરિયમગ્ગો ઉપ્પજ્જન્તોવ તીસુ વત્થૂસુ અવેચ્ચપ્પસાદં આવહન્તો એવ ઉપ્પજ્જતિ. તેસન્તિ વિસયભૂતાનં તિણ્ણં વત્થૂનં વસેન તિધા વુત્તો. યસ્મા ચ અત્થતો એકો, તસ્માવ નિન્નાનાકરણો હોતિ પવત્તટ્ઠાનભેદે સતિપિ. અરિયસાવકસ્સ હીતિઆદિના નયેન તમત્થં વિવરતિ. પસાદો ઓકપ્પના. પેમં ભત્તિ. ગારવં ગરુકરણં. મહન્તં ઉળારં. એતં વિભાગેન નત્થિ સબ્બત્થ સમાનત્તા.

એવન્તિ ભવન્તરેપિ અકોપનીયતાય. સદિસવસેનાતિ અઞ્ઞેહિ અખણ્ડાદીહિ સદિસવસેન. તેનાહ ‘‘મુખવટ્ટિ યઞ્હિ છિન્ને’’તિઆદિ. ખણ્ડા એતિસ્સા અત્થીતિ ખણ્ડા. એસ નયો સેસેસુપિ. પાતિમોક્ખે આગતાનુક્કમેન સીલસ્સ આદિમજ્ઝવિભાગો વેદિતબ્બો. દ્વિન્નં વા તિણ્ણં વાતિ સીલકોટ્ઠાસાનં. એકન્તરં ભિન્નન્તિ અભિન્નેન એકન્તરં હુત્વા ભિન્નં. તેસં ખણ્ડાદીનં. ‘‘ભુજિસ્સેહી’’તિ ઉત્તરપદલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ભુજિસ્સભાવકરેહી’’તિ. ઇદં વીતિક્કન્તન્તિ ઇદમ્પિ સીલં વીતિક્કન્તં. ‘‘અયં સીલસ્સ વીતિક્કમો’’તિ એવં પરામસિતું અસક્કુણેય્યેહિ.

૨. બ્રહ્મચરિયોગધસુત્તવણ્ણના

૯૯૮. યેસન્તિ અનિયમતો સદ્ધાદીનમાધારભૂતપુગ્ગલદસ્સનં. બુદ્ધે પસાદો ગહિતો. સો હિ ઇતરેહિ પઠમં ગહેતબ્બોતિ. અરિયકન્તાનિ સીલાનિ ગહિતાનિ સોતાપન્નસ્સ સીલાનં અધિપ્પેતત્તા. સઙ્ઘે પસાદો ગહિતો ધમ્મપ્પસાદસ્સ અનન્તરં વુચ્ચમાનત્તા. ધમ્મે પસાદો ગહિતો અવેચ્ચપ્પસાદભાવતો. સોતં અરિયમગ્ગં આદિતો પત્તિ સોતાપત્તિ, તસ્સા અઙ્ગાનિ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ. પચ્ચેન્તીતિ પજાયન્તિ અધિગચ્છન્તિ. તેનાહ ‘‘પાપુણન્તી’’તિ. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. કતરપસાદો વત્તમાનોતિ અધિપ્પાયો. મગ્ગપ્પસાદોતિ મગ્ગસમ્પયુત્તો પસાદો. આગતમગ્ગસ્સાતિ અધિગતમગ્ગસ્સ. મિસ્સકપ્પસાદો એસોતિ તસ્મા ઉભોપિ થેરા પણ્ડિતા બહુસ્સુતા.

૩. દીઘાવુઉપાસકસુત્તવણ્ણના

૯૯૯. યદગ્ગેન તસ્મિં ઉપાસકે યથાવુત્તાનિ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ સંવિજ્જન્તિ, તદગ્ગેન સો તેસુ વત્તિસ્સતીતિ આહ ‘‘ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સન્દિસ્સસી’’તિ. વિજ્જં ભજન્તીતિ વિજ્જાભાગિયા, તેસુ કોટ્ઠાસેસુ પરિયાપન્નાતિ વુત્તં ‘‘વિજ્જાભાગિયેતિ વિજ્જાકોટ્ઠાસિકે’’તિ.

૪-૫. પઠમસારિપુત્તસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૦૦-૧૦૦૧. ‘‘સોતાપત્તી’’તિ પઠમમગ્ગો અધિપ્પેતો, તસ્સ અધિગમૂપાયો સોતાપત્તિયઙ્ગં. તેનાહ ‘‘સોતાપત્તિયા પુબ્બભાગપટિલાભઙ્ગ’’ન્તિ. સોતાપત્તિઅત્થાયાતિ સોતાપત્તિમગ્ગત્થાય. અઙ્ગન્તિ કારણં. ઇતરે રતનત્તયપ્પસાદાદયો. પુબ્બભાગિયાય સોતાપત્તિયા અઙ્ગં કારણન્તિ.

૬. થપતિસુત્તવણ્ણના

૧૦૦૨. (વિતાનં કાયાનં કાલનકાય, કારણસ્સ ઉપગતાનં સાતપરિયા સિજ્ઝતિ. તત્થ કાયપરિપજ્ઝાયમુખેન તન્તિં ઠપેસિ ભગવા. ન હિ પસ્સથ નમત્થેહિ કરણે નિરત્થકો પિતિ વત્તતિ. ‘‘નિયતત્તા’’તિ વુત્તં. તમેવ નિયમં ‘‘મજ્ઝિમપદેસેયેવા’’તિ અવધારણેન વિભાવેતિ. મહામણ્ડલચારિકં ચરન્તોપિ મજ્ઝિમપદેસસ્સ અન્તન્તેનેવ ચરતિ. તત્થ ચ વિનેય્યજનસ્સ સમોસરણતા મત્તપનવાચમહત્થસુપનન્તિ.) [એત્થન્તરે પાઠો અસુદ્ધો દુસ્સોધનીયો ચ, સુદ્ધપાઠો ગવેસિતબ્બો.] અરુણુટ્ઠાપનમ્પિ તત્થેવ હોતિ. પચ્ચન્તપદેસે પન દૂરે વિનેય્યજના હોન્તિ, તત્થ ગન્ત્વા મગ્ગફલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા તતો પચ્ચાગન્ત્વા મજ્ઝિમપદેસે એવ વાસં ઉપગચ્છતિ, તત્થ મનુસ્સેહિ કતાનં કારાનં મહપ્ફલભાવનિયમનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘આસન્ને નો ભગવા’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ન કેવલ’’ન્તિ આદિમાહ.

સકિઞ્ચનસપલિબોધનટ્ઠેનાતિ એત્થ કિઞ્ચનં પલિબોધો અસમાપિતકિચ્ચતા, તદુભયસ્સ અત્થિભાવેનાતિ અત્થો. મહાવાસેતિ મહાગેહે.

દ્વેપિ જનાતિ ઇસિદત્તપુરાણા. સિતં નામ મન્દહસિતં. હસિતં નામ વિસ્સટ્ઠહસિતં. મુત્તચાગોતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગટીકાયં (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૬૦) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. સંવિભાગેતિ પરસ્સ દાનવસેન સંવિભજને. અકતવિભાગન્તિ દેય્યધમ્મવસેન ન કતવિભાગં. પુગ્ગલવસેન પન ‘‘સીલવન્તેહી’’તિ વુત્તત્તા કતવિભાગમેવ મહપ્ફલતાકરણેન. તેનાહ ‘‘સબ્બં દાતબ્બમેવ હુત્વા ઠિત’’ન્તિ.

(એત્થન્તરે પાઠો અસુદ્ધો દુસ્સોધનીયો ચ, સુદ્ધપાઠો ગવેસિતબ્બો.)

૭. વેળુદ્વારેય્યસુત્તવણ્ણના

૧૦૦૩. પવેણિઆગતસ્સાતિ અનેકપુરિસયુગવસેન પરમ્પરાગતસ્સ. અત્તનિ ઉપનેતબ્બન્તિ અત્તનિ નેત્વા પરસ્મિં ઉપનેતબ્બં. તેનાહ ‘‘યો ખો મ્યાયં ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો, પરસ્સપેસો ધમ્મો અપ્પિયો અમનાપો’’તિઆદિ. અમન્તભાસેનાતિ સમ્ફસ્સ સમ્ફપ્પલાપસ્સ અમન્તાય મન્તારહિતભાસનેન.

૮-૯. પઠમગિઞ્જકાવસથસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૦૪-૫. દ્વે ગામા દ્વિન્નં ઞાતીનં ગામાતિ કત્વા. ઞાતિકેતિ એવંલદ્ધનામે એકસ્મિં ગામકે. ગિઞ્જકાવસથેતિ ગિઞ્જકા વુચ્ચન્તિ ઇટ્ઠકા, ગિઞ્જકાહિ એવ કતો આવસથો, તસ્મિં. સો કિર આવાસો યથા સુધાહિ પરિકમ્મેન પયોજનં નત્થિ, એવં ઇટ્ઠકાહિ એવ ચિનિત્વા કતો. તેન વુત્તં ‘‘ઇટ્ઠકામયે આવસથે’’તિ. તુલાથમ્ભદ્વારબન્ધકવાટફલકાનિ પન દારુમયા એવ. ઓરં વુચ્ચતિ કામધાતુ, પચ્ચયભાવેન તં ઓરં ભજન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ, ઓરમ્ભાગસ્સ વા હિતાનિ ઓરમ્ભાગિયાનિ. તેનાહ ‘‘હેટ્ઠાભાગિયાન’’ન્તિઆદિ. તીહિ મગ્ગેહીતિ હેટ્ઠિમેહિ તીહિ મગ્ગેહિ. તેહિ પહાતબ્બતાય હિ તેસં સઞ્ઞોજનાનં ઓરમ્ભાગિયતા, ઓરં ભઞ્જિયાનિ વા ઓરમ્ભાગિયાનિ વુત્તાનિ નિરુત્તિનયેન. ઇદાનિ બ્યતિરેકમુખેન નેસં ઓરમ્ભાગિયભાવં વિભાવેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. વિક્ખમ્ભિતાનિ સમત્થતાવિઘાતેન પુથુજ્જનાનં, સમુચ્છિન્નાનિ સબ્બસો અભાવેન અરિયાનં રૂપારૂપભવૂપપત્તિયા વિબન્ધનાય ન હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘અવિક્ખમ્ભિતાનિ મગ્ગેન વા અસમુચ્છિન્નાની’’તિ. નિબ્બત્તિવસેનાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ગન્તું ન દેન્તિ. મહગ્ગતભવગામિકમ્માયૂહનસ્સ વિબન્ધનતો સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનિ તીણિ સઞ્ઞોજનાનિ કામચ્છન્દબ્યાપાદા વિય મહગ્ગતભવૂપપત્તિયા વિસેસપચ્ચયત્તા તત્થ મહગ્ગતભવે નિબ્બત્તમ્પિ તન્નિબ્બત્તિહેતુકમ્મપરિક્ખયે કામભવૂપપત્તિપચ્ચયતાય મહગ્ગતભવતો આનેત્વા ઇધેવ કામભવે એવ નિબ્બત્તાપેન્તિ. તસ્મા સબ્બાનિપિ પઞ્ચપિ સંયોજનાનિ ઓરમ્ભાગિયાનેવ. પટિસન્ધિવસેન અનાગમનસભાવોતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન તસ્મા લોકા ઇધ ન આગમનસભાવો. બુદ્ધદસ્સન-થેરદસ્સન-ધમ્મસ્સવનાનં પન અત્થાય અસ્સ આગમનં અનિવારિતં.

કદાચિ ઉપ્પત્તિયા વિરળાકારતા, પરિયુટ્ઠાનમન્દતાય અબહલતાતિ દ્વેધાપિ તનુભાવો. અભિણ્હન્તિ બહુસો. બહલબહલાતિ તિબ્બતિબ્બા. યત્થ ઉપ્પજ્જન્તિ, તં સન્તાનં મદ્દન્તા ફરન્તા સાધેન્તા અન્ધકારં કરોન્તા ઉપ્પજ્જન્તિ, દ્વીહિ પન મગ્ગેહિ પહીનત્તા તનુકતનુકા મન્દમન્દા ઉપ્પજ્જન્તિ. પુત્તધીતરો હોન્તીતિ ઇદં અકારણં. તથા હિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગપરામસનમત્તેનપિ તે હોન્તિ. ઇદન્તિ ‘‘રાગદોસમોહાનં તનુત્તા’’તિ ઇદં વચનં. ભવતનુકવસેનાતિ અપ્પકભવવસેન. તન્તિ મહાસીવત્થેરસ્સ વચનં પટિક્ખિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યે ભવા અરિયાનં લબ્ભન્તિ, તે પરિપુણ્ણલક્ખણભવા એવ. યે ન લબ્ભન્તિ, તત્થ કીદિસં તં ભવતનુકં. તસ્મા ઉભયથાપિ ભવતનુકસ્સ અસમ્ભવો એવાતિ દસ્સેતું ‘‘સોતાપન્નસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠમે ભવે ભવતનુકં નત્થિ અટ્ઠમસ્સેવ ભવસ્સ સબ્બસ્સેવ અભાવતો. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

કામાવચરલોકં સન્ધાય વુત્તં ઇતરસ્સ લોકસ્સ વસેન તથા વત્તું અસક્કુણેય્યત્તા. યો હિ સકદાગામી દેવમનુસ્સલોકેસુ વોમિસ્સકવસેન નિબ્બત્તતિ, સોપિ કામભવવસેનેવ પરિચ્છિન્દિતબ્બો. ભગવતા ચ કામલોકે ઠત્વા – ‘‘સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા’’તિ વુત્તં. ઇમં લોકં આગન્ત્વાતિ ચ ઇમિના પઞ્ચસુ સકદાગામીસુ ચત્તારો વજ્જેત્વા એકોવ ગહિતો. એકચ્ચો હિ ઇધ સકદાગામિફલં પત્વા ઇધેવ પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો ઇધ પત્વા દેવલોકે પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયતિ, ઇમે ચત્તારો ઇધ ન લબ્ભન્તિ. યો પન ઇધ પત્વા દેવલોકે યાવતાયુકં વસિત્વા પુન ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયમિધ અધિપ્પેતો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઇમં લોકન્તિ કામભવો અધિપ્પેતો’’તિ ઇમમત્થં વિભાવેતું ‘‘સચે હી’’તિઆદિના અઞ્ઞંયેવ ચતુક્કં દસ્સિતં.

ચતૂસુ…પે… સભાવોતિ અત્થો અપાયગમનીયાનં પાપધમ્માનં સબ્બસો પહીનત્તા. ધમ્મનિયામેનાતિ મગ્ગધમ્મનિયામેન નિયતો ઉપરિમગ્ગાધિગમસ્સ અવસ્સંભાવિભાવતો. તેનાહ ‘‘સમ્બોધિપરાયણો’’તિ. તેસં તેસં ઞાણગતિન્તિ તેસં તેસં સત્તાનં ‘‘અસુકો સોતાપન્નો, અસુકો સકદાગામી’’તિઆદિના તંતંઞાણાધિગમનં ઞાણૂપપત્તિં. ઞાણાભિસમ્પરાયન્તિ તતો પરમ્પિ – ‘‘નિયતો સમ્બોધિપરાયણો સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’’તિઆદિના ઞાણસહિતં ઉપપત્તિપચ્ચયભવં. ઓલોકેન્તસ્સ ઞાણચક્ખુના અપેક્ખન્તસ્સ. કેવલં કાયકિલમથોવ, ન તેન કાચિ પરેસં અત્થસિદ્ધીતિ અધિપ્પાયો. ચિત્તવિહેસા ચિત્તખેદો, સા કિલેસૂપસંહિતત્તા બુદ્ધાનં નત્થિ.

આદિસ્સતિ આલોકીયતિ અત્તા એતેનાતિ આદાસં, ધમ્મભૂતં આદાસં ધમ્માદાસં, અરિયમગ્ગઞાણસ્સેતં અધિવચનં. તેન હિ અરિયસાવકો ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ વિદ્ધસ્તસમ્મોહત્તા અત્તાનં યાથાવતો ઞત્વા યાથાવતો બ્યાકરેય્ય, તપ્પકાસનતો પન ધમ્મપરિયાયસ્સ સુત્તસ્સ ધમ્માદાસતા વેદિતબ્બાતિ. યેન ધમ્માદાસેનાતિ ઇધ પન મગ્ગધમ્મમેવ વદતિ. સેસં ઉત્તાનત્થત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

વેળુદ્વારવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. રાજકારામવગ્ગો

૧. સહસ્સભિક્ખુનિસઙ્ઘસુત્તવણ્ણના

૧૦૦૭. ધમ્મિકત્તા દેસવાસીહિ અનુકમ્પિતો રાજાતિ રાજકો, તસ્સ આરામો રાજકારામો, તસ્મિં. ભૂમિસીસં સેટ્ઠપ્પદેસો, યત્થ વસન્તો લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો હોતીતિ તેસં અધિપ્પાયો.

વારાપેહીતિ પટિસેધેહિ. યુજ્ઝાપેતુન્તિ કલહં કારાપેતું. પુન આગચ્છન્તાતિ અપરસ્મિં સંવચ્છરે આગચ્છન્તા. ઉબ્બટ્ટેત્વાતિ મહતી વીચિયો ઉબ્બટ્ટેત્વા. યથા તસ્સ સકલમેવ રટ્ઠં એકોદકીભૂતં હોતિ, એવં કત્વા સમુદ્દમેવ જાતં. તેન વુત્તં ‘‘સમુદ્દમેવ અકંસૂ’’તિ.

ઇસીનમન્તરં કત્વાતિ ઇસીનં કારણં કત્વા, ઇસીનં હેતૂતિ અત્થો, ઇસીનં વા અન્તરભેદં કત્વા. તથા લોકે કોલાહલસ્સ પત્થટતં વિભાવેન્તો ભગવા ‘‘મે સુત’’ન્તિ આહ પચ્ચક્ખતો જાનમ્પિ. ઉચ્છિન્નોતિ કુલચ્છેદેન ઉચ્છિન્નો. ન કેવલં સયમેવ, અથ ખો સહ રટ્ઠેહિ. વિભવન્તિ વિનાસં ઉપગતો.

તં સન્ધાયેતં વુત્તન્તિ તં યથાવુત્તં પસેનદિના કોસલરાજેન કારિતં વિહારં સન્ધાય એતં ‘‘રાજકારામે’’તિ વુત્તં.

૨-૩. બ્રાહ્મણસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૦૮-૯. ઉદયગામિનિન્તિ આરમ્ભતો પટ્ઠાય સમ્પત્તિઆવહં.

૪. દુગ્ગતિભયસુત્તવણ્ણના

૧૦૧૦. દુટ્ઠા ગતિ નિપ્ફત્તિ દુગ્ગતિ, દુગ્ગતભાવો દાલિદ્દિયં, તદેવ ભયં, તં સબ્બં અનવસેસં વા દુગ્ગતિભયં દલિદ્દભયં. સમ્મદેવ અતિક્કન્તોતિ સમતિક્કન્તો.

૬. પઠમમિત્તામચ્ચસુત્તવણ્ણના

૧૦૧૨. વોહારમિત્તાતિ તંતંદાનગ્ગહણવસેન વોહારકા મિત્તા. આમન્તનપટિમન્તનઇરિયાપથાદીસુપીતિ આલાપસલ્લાપગમનનિસજ્જાદિઅત્થસંવિધાનાદીસુ. એકતો પવત્તકિચ્ચાતિ સહ પવત્તકત્તબ્બા. અમા સહ ભવન્તીતિ અમચ્ચા. ‘‘અમ્હાકં ઇમે’’તિ ઞાયન્તીતિ ઞાતી, આવાહવિવાહસમ્બદ્ધા. તેનાહ ‘‘સસ્સુસસુરપક્ખિકા’’તિ. યોનિસમ્બન્ધા વા સાલોહિતા. તેનાહ ‘‘ભાતિભગિનિમાતુલાદયો’’તિ.

૭. દુતિયમિત્તામચ્ચસુત્તવણ્ણના

૧૦૧૩. કિસ્મિઞ્ચિ કસ્સચિ ચ તથા તથા ઉપ્પન્નસ્સ પસાદસ્સ અઞ્ઞથાભાવો પસાદઞ્ઞથત્તં. ભૂતસઙ્ઘાતસ્સ ઘનઆદિકસ્સ અઞ્ઞથાભાવો ભાવઞ્ઞથત્તં. નિરયાદિગતિઅન્તરઉપપત્તિ ગતિઅઞ્ઞથત્તં. સભાવધમ્માનં કક્ખળફુસનાદિલક્ખણસ્સ અઞ્ઞથાભાવો લક્ખણઞ્ઞથત્તં. ‘‘ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતી’’તિ એવં વુત્તં અઞ્ઞથત્તં વિપરિણામઞ્ઞથત્તં. લક્ખણઞ્ઞથત્તં ન લબ્ભતિ. તેનાહ ‘‘લક્ખણં પન ન વિગચ્છતી’’તિ, સેસં લબ્ભતીતિ. પથવીધાતુયાતિ સસમ્ભારપથવીધાતુયા. આપોધાતુયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પુરિમભાવોતિ ઘનકઠિનભાવો. ભાવઞ્ઞથત્તં રસઞ્ઞથત્તસભાવો. ગતિઅઞ્ઞથત્તં ઉગ્ગતૂપપત્તિ. તેનાહ ‘‘તઞ્હિ અરિયસાવકસ્સ નત્થી’’તિ. પસાદઞ્ઞથત્તમ્પિ નત્થિયેવ અરિયસાવકસ્સ.

રાજકારામવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સરણાનિવગ્ગો

૧-૨. પઠમમહાનામસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૧૭-૧૮. સમિદ્ધન્તિ સમ્પુણ્ણં. સુપુપ્ફિતન્તિ ઉપસોભિતતાય સુપુપ્ફિતસદિસત્તા. બ્યૂહા નામ યેહિ એવ પવિસન્તિ, તેહિ એવ નિક્ખમન્તિ. તેનાહ ‘‘બ્યૂહા વુચ્ચન્તિ અવિનિબ્બિદ્ધરચ્છાયો’’તિ. ઉદ્ધતચારિનાતિ યટ્ઠન્તરા.

૩. ગોધસક્કસુત્તવણ્ણના

૧૦૧૯. તીહીતિ રતનત્તયે ઉપ્પન્નેહિ તીહિ પસાદધમ્મેહિ. ચતૂહીતિ તેહિ એવ સદ્ધિં સીલેન. કોચિદેવાતિઆદિ પરિકપ્પવસેન વુત્તં ભગવતિ અત્તનો સદ્ધાય ઉળારતમભાવદસ્સનત્થં. તેનાહ ‘‘ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતાયા’’તિઆદિ. ધમ્મો સમુપ્પાદોતિ વિવાદધમ્મઉપ્પત્તિહેતુ. તદેવ હિ સન્ધાયાહ ‘‘કિઞ્ચિદેવ કારણ’’ન્તિ. કારણન્તિ નાનાકારણં. કલ્યાણકુસલવિમુત્તન્તિ અકલ્યાણં અકુસલં, તદિદં યથાવુત્તઅપ્પસાદનેન અપનીતઅત્થદસ્સનત્થં. અસ્સાતિ મહાનામસક્કસ્સ. અનવજ્જનદોસો એસોતિ ચતૂસુ ધમ્મેસુ એકેનપિ સમન્નાગતો સોતાપન્નો હોતીતિ અનુજાનિત્વા ચતૂહિપિ સમન્નાગતેન આચિક્ખિતબ્બન્તિ યાથાવતો અનવજ્જનદોસોતિ અત્થો.

૪. પઠમસરણાનિસક્કસુત્તવણ્ણના

૧૦૨૦. પમાણેનાતિ એકેન પમાણેન, ન સબ્બસો. ઓલોકનં ખમન્તીતિ દસ્સનમગ્ગેન ચતુસચ્ચધમ્મા પચ્ચત્તં પસ્સિતબ્બા પટિવિજ્ઝિતબ્બા. પઠમમગ્ગક્ખણે હિ ચતુસચ્ચધમ્મા એકદેસતોવ દિટ્ઠા નામ હોન્તિ. ‘‘પરિમુચ્ચતી’’તિ પન વત્તું વટ્ટતિ પટિવિજ્ઝનકિરિયાય વત્તમાનત્તા. અગન્ત્વા અપાયેસુ અનુપ્પત્તિરહત્તા. તેનાહ ‘‘ન ગચ્છતી’’તિ, ન ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. મહાસારરુક્ખે દસ્સેન્તો આહ – ‘‘યો કોચિ વિઞ્ઞુજાતિકો મમ ચે ગોચરં ગચ્છતિ, એકસ્સ આગમનં અવઞ્ઝં અમોઘ’’ન્તિ દસ્સેતું.

૫. દુતિયસરણાનિસક્કસુત્તવણ્ણના

૧૦૨૧. દુક્ખેત્તં નિરોજકં, તાય એવ દુક્ખેત્તતાય વિસમં હોતીતિ આહ ‘‘વિસમખેત્ત’’ન્તિ. લોણૂપહતન્તિ જાતસભાવેન લોણેન ઊસરેન ઉપહતં. ખણ્ડાનીતિ ખણ્ડિતાનિ. તેમેત્વાતિ તેમિતત્તા. વાતાતપહતાનીતિ ચિરકાલં વાતેન ચેવ આતપેન ચ ઉપહતાનિ આબાધિતાનિ.

૬. પઠમઅનાથપિણ્ડિકસુત્તવણ્ણના

૧૦૨૨. ઠાનન્તિ ઠાનસો. તેનાહ ‘‘ખણેના’’તિ. નિય્યાનિકન્તિ પવત્તં ઞાણપટિરૂપકં પકતિપુરિસન્તરજાનનાદિમિચ્છાઞાણં. તં પન અનિય્યાનિકં ‘‘નિય્યાનિક’’ન્તિ પચ્ચવેક્ખણવસેન પવત્તેય્યાતિ આહ ‘‘મિચ્છાપચ્ચવેક્ખણેના’’તિ. ગુણવિયુત્તસ્સ અત્તનો સકત્તનિ અવટ્ઠાનસઙ્ખાતા વિમુત્તિ મિચ્છાવિમુત્તિ.

૭. દુતિયઅનાથપિણ્ડિકસુત્તવણ્ણના

૧૦૨૩. યથાકમ્મં સમ્પરેતબ્બતો સમ્પરાયો, પેચ્ચભવો, સમ્પરાયહેતુકં સમ્પરાયિકં, મરણભયં.

સરણાનિવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પુઞ્ઞાભિસન્દવગ્ગો

૧. પઠમપુઞ્ઞાભિસન્દસુત્તવણ્ણના

૧૦૨૭. અવિચ્છેદેન નિચ્ચપ્પવત્તિયમાનાનિ પુઞ્ઞાનિ અભિસન્દનટ્ઠેન ‘‘પુઞ્ઞાભિસન્દા’’તિ વુત્તા, તેન પુઞ્ઞનદિયોતિ અત્થો વુત્તો. સુખસ્સ આહરણતો આનયનતો સુખસ્સાહારો.

૪. પઠમદેવપદસુત્તવણ્ણના

૧૦૩૦. દેવાનન્તિ વિસુદ્ધિદેવાનં. દેવપદાનીતિ તેસં પદાનિ દેવપદાનિ, દેવોતિ વા સમ્માસમ્બુદ્ધો. દેવસ્સ ઞાણેન અક્કન્તપદાનીતિ પટિવેધઞાણેન ચેવ દેસનાઞાણેન ચ અક્કન્તપદાનિ. દેવા નામ જાતિદેવા. તેસમ્પિ દેવટ્ઠેન દેવોતિ દેવદેવો, સમ્બુદ્ધો.

૮. વસ્સસુત્તવણ્ણના

૧૦૩૪. પારં વુચ્ચતિ નિબ્બાનં સંસારમહોઘસ્સ પરતીરભાવતો. તેનાહ – ‘‘તિણ્ણો પારઙ્ગતો, થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો (સં. નિ. ૪.૨૩૮; ઇતિવુ. ૬૯; પુ. પ. ૧૮૮), યે જના પારગામિનો’’તિ (ધ. પ. ૮૫) ચ. અથ વા પાતિ રક્ખતીતિ પારં, નિબ્બાનં. યો પટિવિજ્ઝતિ, તં વટ્ટદુક્ખતો પાતિ રક્ખતિ, અચ્ચન્તહિતેન ચ વિમુત્તિસુખેન ચ રમેતિ, તસ્મા પારન્તિ વુચ્ચતિ. ગચ્છમાના એવાતિ પારં નિબ્બાનં ગચ્છમાના એવ. તે ધમ્મા આસવાનં ખયાય સંવત્તન્તિ સચ્છિકિરિયાપહાનપટિવેધાનં સમકાલત્તા.

૧૦. નન્દિયસક્કસુત્તવણ્ણના

૧૦૩૬. પવિવેકત્થાયાતિ પવિવેકસુખત્થાય. પટિસલ્લાનત્થાયાતિ બહિદ્ધા નાનારમ્મણતો ચિત્તં પટિનિવત્તેત્વા કમ્મટ્ઠાને સમ્મદેવ લીનત્થાય.

પુઞ્ઞાભિસન્દવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સગાથકપુઞ્ઞાભિસન્દવગ્ગો

૧. પઠમઅભિસન્દસુત્તવણ્ણના

૧૦૩૭. સઙ્ખ્યા અત્થિ હેટ્ઠા મહાપથવિયા, ઉપરિ આકાસેન, પરિતો ચક્કવાળપબ્બતેન, મજ્ઝે તત્થ તત્થ ઠિતેહિ દીપપબ્બતપરિયન્તેહિ પરિચ્છિન્નત્તા. જાનન્તેન યોજનતો સઙ્ખાતું સક્કાતિ અધિપ્પાયો. મહાસરીરમચ્છ-કુમ્ભીલ-યક્ખ-રક્ખસ-મહાનાગદાનવાદીનં સવિઞ્ઞાણકાનં, બળવામુખપાતાલાદીનં અવિઞ્ઞાણકાનં ભેરવારમ્મણાનં વસેન બહુભેરવં.

૨. દુતિયઅભિસન્દસુત્તવણ્ણના

૧૦૩૮. સમ્ભેદેતિ સમ્ભેદં સમોધાનં ગતટ્ઠાને. યત્થિમા મહાનદિયો સંસન્દન્તિ સમેન્તીતિ પરિકપ્પવચનમેતં. તાદિસાસુ હિ મહાનદીસુ કાચિ પુરત્થિમસમુદ્દં પવિટ્ઠા, કાચિ પચ્છિમં.

૩. તતિયઅભિસન્દસુત્તવણ્ણના

૧૦૩૯. ‘‘કુસલે પતિટ્ઠિતો’’તિ એત્થ યં અચ્ચન્તિકં કુસલે પતિટ્ઠાનં. તં દસ્સેન્તો ‘‘મગ્ગકુસલે પતિટ્ઠિતો’’તિ આહ, હેટ્ઠિમમગ્ગકુસલેતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘ભાવેતિ મગ્ગ’’ન્તિ. અરિયફલંયેવ ધમ્મસારો. કિલેસા ખીયન્તિ એત્થાતિ કિલેસક્ખયો, નિબ્બાનં, તસ્મિં કિલેસક્ખયે રતો.

૪. પઠમમહદ્ધનસુત્તવણ્ણના

૧૦૪૦. અરિયાનં બુદ્ધાનં ધનન્તિપિ અરિયધનં, નિબ્બાનન્તિ કેચિ. અનયતોપિ વિસુદ્ધટ્ઠેન અરિયઞ્ચ તં ધનઞ્ચ ધનાયિતટ્ઠેનાતિ અરિયધનં, તેન અરિયધનેન. તેનેવ ભોગેનાતિ અરિયધનભોગેન.

સગાથકપુઞ્ઞાભિસન્દવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સપ્પઞ્ઞવગ્ગો

૨. વસ્સંવુત્થસુત્તવણ્ણના

૧૦૪૮. સમોધાનેત્વાતિ યેહિ ઇન્દ્રિયાદીહિ ભાવિયમાનેહિ સોતાપત્તિમગ્ગો અનુપ્પત્તો, તાનેવ. ધમ્મસમાનતાય ચેતં વુત્તં. અઞ્ઞાનેવ હિ અત્થતો તં તં મગ્ગં સાધકાનિ ઇન્દ્રિયાદીનિ. તન્તિ પવેણી કથિતાતિ યં કઞ્ચિ વિનેય્યપુગ્ગલં અનપેક્ખિત્વા કેવલં તન્તિવસેન ઠિતિ કથિતા.

૩. ધમ્મદિન્નસુત્તવણ્ણના

૧૦૪૯. સત્તસુ જનેસૂતિ સત્તસુ કિત્તિયમાનેસુ ઉપાસકજનેસુ. ગમ્ભીરાતિઆદીસુ ધમ્મગમ્ભીરાતિ પાળિગતિયા ગમ્ભીરા, તથા ચ સલ્લસુત્તં હેટ્ઠા પકાસિતમેવ. ‘‘ચેતનાહં, ભિક્ખવે, કમ્મં વદામી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૬.૬૩; કથા. ૫૩૯) આગતં ચેતનાસુત્તં. તત્થ ‘‘ચેતનાસહજાતં નાનાક્ખણિક’’ન્તિઆદિના પટ્ઠાને આગતનયેન, સુત્તેસુ (અ. નિ. ૩.૧૦૧) ચ ‘‘દિટ્ઠધમ્મવેદનીય’’ન્તિઆદિના આગતનયેન ગમ્ભીરભાવો વેદિતબ્બો, નિબ્બાનસ્સ ચેવ અરિયમગ્ગસ્સ ચ પકાસનતો અસઙ્ખતસંયુત્તસ્સ લોકુત્તરત્થદીપકતા. ‘‘અતીતંપાહં રૂપેન ખજ્જિં, એતરહિ ખજ્જામી’’તિઆદિના પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ખાદકભાવસ્સ, પુગ્ગલસ્સ ખાદિતબ્બતાય વિભાવનેન ખજ્જનીયપરિયાયે (સં. નિ. ૩.૭૯) વિસેસતો નિસ્સત્તનિજ્જીવતા દીપિતાતિ વુત્તં ‘‘સત્તસુઞ્ઞતાદીપકા ખજ્જનિકસુત્તન્તાદયો’’તિ. ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામાતિ યે તેસુ સુત્તેસુ વુત્તપટિપદં સમ્મદેવ પરિપૂરેન્તિ, તે તેસુ ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ નામ. એત્થાતિ ‘‘ન ખો નેત’’ન્તિ એત્થ ન-કારો ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ એત્થ મ-કારો વિય બ્યઞ્જનસન્ધિમત્તમેવ, નાસ્સ કોચિ અત્થો.

૪. ગિલાનસુત્તવણ્ણના

૧૦૫૦. ન ખો પનેતન્તિ ન ખો એતં, નોતિ ચ અમ્હેહીતિ અત્થોતિ આહ ‘‘ન ખો અમ્હેહી’’તિઆદિ. અસ્સસન્તીતિ અસ્સાસનીયાતિ આહ ‘‘અસ્સાસકરેહી’’તિ. મરિસ્સતીતિ મારિસો, એકન્તભાવિમરણો, સો પન મરણાધીનવુત્તિકોતિ વુત્તં ‘‘મરણપટિબદ્ધો’’તિ. અધિમુચ્ચેહીતિ અધિમુત્તિં ઉપ્પાદેહિ. તં પન તથા ચિત્તસ્સ પણિધાનં ઠપનન્તિ આહ ‘‘ઠપેહી’’તિ. આગમનીયગુણેસૂતિ પુબ્બભાગગુણેસુ. પમાણં નામ નત્થિ અનન્તાપરિમાણત્તા. નાનાકરણં નત્થિ વિમુત્તિયા નિન્નાનત્તા.

૯. પઞ્ઞાપટિલાભસુત્તવણ્ણના

૧૦૫૫. પઞ્ઞાપટિલાભાયાતિ મગ્ગફલપઞ્ઞાય પટિલાભત્થં. તેનાહ ‘‘સત્ત સેક્ખા’’તિઆદિ.

સપ્પઞ્ઞવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. મહાપઞ્ઞવગ્ગો

૧. મહાપઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૧૦૫૮. મહન્તે અત્થે પરિગ્ગણ્હાતીતિ સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિકે મહાવિત્થારે અત્થે પરિચ્છિજ્જ અસેસેત્વા મુટ્ઠિગતે વિય કત્વા ગણ્હાતિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

મહાપઞ્ઞવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સોતાપત્તિસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.