૧૨. સચ્ચસંયુત્તં

૧. સમાધિવગ્ગો

૧. સમાધિસુત્તવણ્ણના

૧૦૭૧. ચિત્તેકગ્ગતાયાતિ નિસ્સક્કવચનં ‘‘પરિહાયન્તી’’તિ પદં અપેક્ખિત્વા. યથાભૂતાદિવસેનાતિ યથાગતાદિવસેન. યથાભૂતં નામ ઇમસ્મિં સુત્તે ‘‘સમાહિતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિઆદિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘તથા યસ્મા’’તિઆદિસઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ યથાભૂતવસેન કારણચ્છેદો કતો ‘‘તથા યસ્મા’’તિઆદિવચનેહિ. વણ્ણાતિ અક્ખરા, ‘‘ગુણા’’તિ કેચિ. પદબ્યઞ્જનાનીતિ નામાદિપદાનિ ચેવ તંસમુદાયભૂતબ્યઞ્જનાનિ ચ.

૩. પઠમકુલપુત્તસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૭૩-૭૫. સાસનાવચરા અધિપ્પેતા બાહિરકાનં સચ્ચાભિસમયસ્સ અભાવતો. તથાતિ ઇમિના ચતુત્થપઞ્ચમેસુ અત્થવિસેસાભાવં દસ્સેતિ. યદિ એવં કસ્મા વિસું વિસું દેસનાતિ આહ ‘‘તેન તેન અભિલાપેના’’તિઆદિ.

૧૦. તિરચ્છાનકથાસુત્તવણ્ણના

૧૦૮૦. દુગ્ગતિતો સંસારતો ચ નિય્યાતિ એતેનાતિ નિય્યાનં, સગ્ગમગ્ગો મોક્ખમગ્ગો ચ. તસ્મિં નિય્યાને નિયુત્તા, તં એત્થ અત્થીતિ નિય્યાનિકા. વચીદુચ્ચરિતસંકિલેસતો વા નિય્યાતીતિ ઈ-કારસ્સ રસ્સત્તં ય-કારસ્સ ક-કારં કત્વા નિય્યાનિકા. ચેતનાય સદ્ધિં સમ્ફપ્પલાપા વેરમણિ. તપ્પટિપક્ખતો અનિય્યાનિકા, તસ્સ ભાવો અનિય્યાનિકત્તં. તિરચ્છાનભૂતન્તિ તિરોકરણભૂતં. કમ્મટ્ઠાનભાવેતિ અનિચ્ચતાપટિસંયુત્તચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવે. સાત્થકન્તિ દાનસીલાદિનિસ્સિતત્તા હિતપટિસંયુત્તં.

વિસિખાતિ ઘરસન્નિવેસો. વિસિખાગહણેન ચ ગામાદિગહણે વિય તન્નિવાસિનો વિસેસતો ગહિતા ‘‘આગતો ગામો’’તિઆદીસુ વિય. તેનાહ ‘‘સૂરા સમત્થા’’તિ. કુમ્ભટ્ઠાનાપદેસેન કુમ્ભદાસિયો વુત્તાતિ આહ – ‘‘કુમ્ભદાસિકથા’’તિ. અયાથાવતો ઉપ્પત્તિટ્ઠિતિસંહારાદિવસેન લોકો અક્ખાયતિ એતેનાતિ લોકક્ખાયિકા. ઇતિ ઇમિના પકારેન ભવો, ઇમિના અભવોતિ એવં પવત્તાય ઇતિભવાભવકથાય સદ્ધિં.

સમાધિવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનવગ્ગો

૧. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તવણ્ણના

૧૦૮૧. ‘‘ઇસીનં પતનુપ્પતનવસેન ઓસીદનઉપ્પતનટ્ઠાનવસેન એવં ‘ઇસિપતન’ન્તિ ‘લદ્ધનામે’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘એત્થ હી’’’તિઆદિ વુત્તં.

આમન્તેસીતિ એત્થ યસ્મા ધમ્મચક્કપ્પવત્તનત્થં અયં આમન્તના, તસ્મા સમુદાગમતો પટ્ઠાય સત્થુ પુબ્બચરિતં સઙ્ખેપેનેવ પકાસેતું વટ્ટતીતિ ‘‘દીપઙ્કરપાદમૂલે કતાભિનીહારતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મારબલં ભિન્દિત્વાતિ મારઞ્ચ મારબલઞ્ચ ભઞ્જિત્વા. અથ વા મારસ્સ અબ્ભન્તરં બાહિરઞ્ચાતિ દુવિધં બલં ભઞ્જિત્વા. ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા’’તિ એત્થ અન્ત-સદ્દો ‘‘પુબ્બન્તે ઞાણં અપરન્તે ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૦૬૩) વિય ભાગપરિયાયોતિ આહ ‘‘દ્વે ઇમે, ભિક્ખવે, કોટ્ઠાસા’’તિ. સહ સમુદાહારેનાતિ ઉચ્ચારણસમકાલં. પત્થરિત્વા અટ્ઠાસિ બુદ્ધાનુભાવેન. બ્રહ્માનો સમાગચ્છિંસુ પરિપક્કકુસલમૂલા સચ્ચાભિસમ્બોધાય કતાધિકારા.

ગિહિસઞ્ઞોજનન્તિ ગિહિબન્ધનં. છિન્દિત્વાતિ હરિત્વા. ન વળઞ્જેતબ્બાતિ નાનુયુઞ્જેતબ્બા. કિલેસકામસુખસ્સાતિ કિલેસકામયુત્તસ્સ સુખસ્સ. અનુયોગોતિ અનુભવો. ગામવાસીહિ સેવિતબ્બત્તા ગામવાસીનં સન્તકો. અત્તનોતિ અત્તભાવસ્સ. આહિતો અહંમાનો એત્થાતિ અત્તા, અત્તભાવો. દુક્ખકરણન્તિ દુક્ખુપ્પાદનં. અત્તમારણેહીતિ અત્તબાધનેહિ. ઉપસમાયાતિ કિલેસવૂપસમો અધિપ્પેતો, તદત્થસમ્પદાનવચનન્તિ આહ ‘‘કિલેસૂપસમત્થાયા’’તિ. એસ નયો સેસેસુપિ.

સચ્ચઞાણાદિવસેન તયો પરિવટ્ટા એતસ્સાતિ તિપરિવટ્ટં, ઞાણદસ્સનં. તેનાહ ‘‘સચ્ચઞાણા’’તિઆદિ. યથાભૂતં ઞાણન્તિ પટિવેધઞાણં આહ. તેસુયેવ સચ્ચેસુ. ઞાણેન કત્તબ્બસ્સ ચ પરિઞ્ઞાપટિવેધાદિકિચ્ચસ્સ ચ જાનનઞાણં, ‘‘તઞ્ચ ખો પટિવેધતો પગેવા’’તિ કેચિ. પચ્છાતિ અપરે. તથા કતઞાણં. દ્વાદસાકારન્તિ દ્વાદસવિધઆકારભેદં. અઞ્ઞત્થાતિ અઞ્ઞેસુ સુત્તેસુ.

પટિવેધઞાણમ્પિ દેસનાઞાણમ્પિ ધમ્મચક્કન્તિ ઇદં તત્થ ઞાણકિચ્ચં પધાનન્તિ કત્વા વુત્તં. સદ્ધિન્દ્રિયાદિધમ્મસમુદાયો પન પવત્તનટ્ઠેન ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કં. અથ વા ચક્કન્તિ આણા, ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મઞ્ચ તં ચક્કઞ્ચ, ધમ્મેન ઞાયેન ચક્કન્તિપિ ધમ્મચક્કં. યથાહ ‘‘ધમ્મઞ્ચ પવત્તેતિ ચક્કઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ચક્કઞ્ચ પવત્તેતિ ધમ્મઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મેન પવત્તતીતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મચરિયાય પવત્તતીતિ ધમ્મચક્ક’’ન્તિઆદિ (પટિ. મ. ૨.૪૦-૪૧). ઉભયમ્પીતિ પટિવેધઞાણં દેસનાઞાણન્તિ ઉભયમ્પિ. એતન્તિ તદુભયં. ઇમાય દેસનાયાતિ ઇમિના સુત્તેન પકાસેન્તેન ભગવતા યથાવુત્તઞાણદ્વયસઙ્ખાતં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં નામ પવત્તનકિચ્ચસ્સ અનિટ્ઠિતત્તા. પતિટ્ઠિતેતિ અઞ્ઞાસિ કોણ્ડઞ્ઞત્થેરેન સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતે. પવત્તિતં નામ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસનન્તરધાનતો પટ્ઠાય યાવ બુદ્ધુપ્પાદો, એત્તકં કાલં અપ્પવત્તપુબ્બસ્સ પવત્તિતત્તા, ઉપરિમગ્ગાધિગમો પનસ્સ અત્થઙ્ગતો એવાતિ.

એકપ્પહારેનાતિ એકેનેવ પહારસઞ્ઞિતેન કાલેન. દિવસસ્સ હિ તતિયો ભાગો પહારો નામ. પાળિયં પન ‘‘તેન ખણેન તેન લયેન તેન મુહુત્તેના’’તિ વુત્તં. તં પહારક્ખણસલ્લક્ખણમેવ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણોભાસોતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનુભાવેન પવત્તો ઓભાસો ચિત્તં પટિચ્ચ ઉતુસમુટ્ઠાનો વેદિતબ્બો. યસ્મા ભગવતો ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસ્સ આરમ્ભે વિય પરિસમાપને અતિવિય ઉળારતમં પીતિસોમનસ્સં ઉદપાદિ, તસ્મા ‘‘ઇમસ્સપિ ઉદાનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં.

૯. સઙ્કાસનસુત્તવણ્ણના

૧૦૮૯. અત્થસંવણ્ણને વણ્ણીયન્તેતિ વણ્ણા. તેયેવ પરિયાયેન અક્ખરણતો અક્ખરાનિ. અત્થં બ્યઞ્જેન્તીતિ બ્યઞ્જનાનિ. યસ્મા પન અકારાદિકે સરસમઞ્ઞા, કકારાદિકે બ્યઞ્જનસમઞ્ઞા, ઉભયત્થ વણ્ણસમઞ્ઞા, તસ્મા વુત્તં ‘‘વણ્ણાનં વા એકદેસા યદિદં બ્યઞ્જના નામા’’તિ. નેત્તિયં પન વાક્યે બ્યઞ્જનસમઞ્ઞા. બ્યઞ્જનગ્ગહણેનેવ ચેત્થ આકારનિરુત્તિનિદ્દેસા ગહિતા એવાતિ દટ્ઠબ્બં. સઙ્કાસનાતિ અત્થસ્સ ઞાપના ભાગસો. તેનાહ ‘‘વિભત્તિયો’’તિ. સઙ્કાસનગ્ગહણેનેવ ચેત્થ પકાસના વુત્તા હોતિ. વિભત્તિયો હિ અત્થવચનેનેવ વિવરન્તિ, તાહિ કારણપઞ્ઞત્તિયો વુત્તાયેવાતિ, તાહિપિ અત્થપદાનિ ગહિતાનેવ હોન્તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગવણ્ણનાયં નેત્તિઅટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. સબ્બાકારેનાતિ સભાગાદિવિભાવનાકારેન. વણ્ણાદીનન્તિ તસ્મિં પન વિત્થારે પવત્તવણ્ણાદીનં. તસ્માતિ વણ્ણાદીનં અન્તઅભાવતો. એવમાહાતિ ‘‘અપરિમાણા વણ્ણા બ્યઞ્જના સઙ્કાસના’’તિ એવમાહ.

૧૦. તથસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૦. સભાવાવિજહનટ્ઠેનાતિ અત્તનો દુક્ખસભાવસ્સ કદાચિપિ અપરિચ્ચજનેન તથસભાવં. તેનાહ ‘‘દુક્ખઞ્હિ દુક્ખમેવ વુત્ત’’ન્તિ. સભાવસ્સાતિ દુક્ખસભાવસ્સ. અમોઘતાયાતિ અવઞ્ઝતાય. અવિતથન્તિ ન વિતથં. તેનાહ ‘‘ન હિ દુક્ખં અદુક્ખં નામ હોતી’’તિ. અઞ્ઞભાવાનુપગમેનાતિ સમુદયાદિસભાવાનુપગમનેન મુસા ન હોતીતિ અઞ્ઞો અઞ્ઞથા ન હોતીતિ અનઞ્ઞથં. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ.

ધમ્મચક્કપ્પવત્તનવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. કોટિગામવગ્ગો

૧. કોટિગામસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૧. અનનુબોધાતિ પટિવેધસ્સ અનુરૂપબોધાભાવેન. અપ્પટિવેધાતિ સચ્ચાનં પટિમુખં વેધાભાવેન.

૨. દુતિયકોટિગામસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૨. ફલસમાધિફલપઞ્ઞાનન્તિ અગ્ગફલસમાધિઅગ્ગફલપઞ્ઞાનં.

૭. તથસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૭. અરિયાનન્તિ બુદ્ધાનં અરિયાનં. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ.

૮. લોકસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૮. પટિવિદ્ધત્તા દેસિતત્તા ચાતિ ઇમિના પટિવેધઞાણેન દેસનાઞાણેન ચ પરિગ્ગહિતત્તા અરિયસન્તકાનિ હોન્તિ અરિયસ્સ ભગવતો સન્તકભાવતો.

૧૦. ગવમ્પતિસુત્તવણ્ણના

૧૧૦૦. એકપ્પટિવેધોતિ એકેનેવ ઞાણેન ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં એકજ્ઝં પટિવેધો.

કોટિગામવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સીસપાવનવગ્ગો

૩. દણ્ડસુત્તવણ્ણના

૧૧૦૧. પુનપ્પુનં વટ્ટસ્મિંયેવ નિબ્બત્તન્તિ અદિટ્ઠત્તા ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં.

૫. સત્તિસતસુત્તવણ્ણના

૧૧૦૫. ભવેય્ય ચેતિ દુક્ખદોમનસ્સાનિ અજ્ઝુપેક્ખિત્વા સહિતેહિ તેહિ સચ્ચાભિસમયો ભવેય્યાતિ એવં પરિકપ્પના ન કાતબ્બાતિ.

૯. ઇન્દખીલસુત્તવણ્ણના

૧૧૦૯. અજ્ઝાસયન્તિ સસ્સતાદિભેદં અજ્ઝાસયં. સો હિ ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ ગાહસ્સ મુખભૂતત્તા મુખન્તિ અધિપ્પેતો. તઞ્ચ અપરે અદિટ્ઠસચ્ચા ઓલોકેન્તિ, દિટ્ઠસચ્ચા પન નેવ ઓલોકેન્તિ.

૧૦. વાદત્થિકસુત્તવણ્ણના

૧૧૧૦. કુક્કુકો પમાણમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ હત્થોતિ અત્થો. કુક્કૂતિ તસ્સેવ નામં.

સીસપાવનવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પપાતવગ્ગો

૧. લોકચિન્તાસુત્તવણ્ણના

૧૧૧૧. લોકચિન્તન્તિ લોકસન્નિવેસપટિસંયુત્તવીમંસાવ. ‘‘લોકચિત્ત’’ન્તિપિ પાઠો, તંતંલોકપરિયાપન્નં ચિત્તન્તિ અત્થો. નાળિકેરાદયોતિ આદિ-સદ્દેન અવુત્તાનં ઓસધિતિણવનપ્પતિઆદીનં સઙ્ગહો. એવરૂપન્તિ એદિસં અઞ્ઞમ્પિ તંતંલોકચિત્તં.

વિગતચિત્તોતિ અત્તત્થપરત્થતો અપગતવિતક્કો અદ્દસ એવં અધિટ્ઠહિંસૂતિ સમ્બન્ધો. સમ્બરિમાયન્તિ સમ્બરેન અસુરિન્દેન ઉપ્પાદિતં અસુરમાયં, યં ‘‘ઇન્દજાલ’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ ઇન્દસ્સ મોહનત્થં ઉપ્પાદિતત્તા. સમ્પરિવત્તેત્વાતિ પરિધાવેત્વા. યથા નેતિ ને અસુરે યથા સો પુરિસો પસ્સતિ, એવં અધિટ્ઠહિંસુ. કસ્મા પનેતે એવં અધિટ્ઠહિંસૂતિ? તં પુરિસં તત્થ તથાનિસિન્નં દિસ્વા ‘‘અયઞ્ચ દેવો’’તિ આસઙ્કન્તા તથા અધિટ્ઠહિત્વા ભિસમુળાલછિદ્દેહિ પવિસિત્વા અત્તનો અસુરભવનં ગતા. તેનાહ ભગવા – ‘‘દેવાનંયેવ મોહયમાના’’તિ.

૨-૩. પપાતસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૧૨-૩. મરિયાદપાસાણોતિ ગિજ્ઝકૂટપબ્બતસ્સ મરિયાદપાકારસદિસો મહન્તો પાસાણો. અનિટ્ઠરૂપન્તિ એત્થ રૂપ-સદ્દો સભાવત્થો ‘‘પિયરૂપે સાતરૂપે’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૦૮-૪૦૯) વિયાતિ આહ – ‘‘અનિટ્ઠસભાવ’’ન્તિ.

૫. વાલસુત્તવણ્ણના

૧૧૧૫. ઉપાસનન્તિ આચરિયઉપાસનં, આચરિયં અન્તેવાસિના વા દિવસે દિવસે સિક્ખનવસેન ઉપાસિતબ્બતો ઉપાસનન્તિ લદ્ધનામં કણ્ડખિપનસિપ્પં. કણ્ડં અતિક્કમન્તેતિ સરં ખિપન્તે. પોઙ્ખાનુપોઙ્ખન્તિ પોઙ્ખસદ્દત્થં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘એકં કણ્ડં ખિપિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. અપરં અનુપોઙ્ખન્તિ એત્થ અપરન્તિ તતિયકણ્ડં. અનુપોઙ્ખં નામ ઇદન્તિ દસ્સેતું ‘‘અનુપોઙ્ખં નામ દુતિયસ્સ પોઙ્ખ’’ન્તિ વુત્તં. તઞ્હિ તતિયેન સરેન વિજ્ઝીયતિ. પુન અપરં તસ્સ પોઙ્ખન્તિ ઇદં પન અપરાપરં અવિરજ્ઝનં દસ્સેતું વુત્તં. દુરભિસમ્ભવતરન્તિ અભિભવિતું અસક્કુણેય્યતરં. વાલન્તિ કેસં. સત્તધા ભિન્દિત્વાતિ સત્તક્ખત્તું વિફાલેત્વા. તસ્સ એકં ભેદન્તિ તસ્સ કેસસ્સ એકં અંસુસઙ્ખાતં ભેદં ગહેત્વા. વાતિઙ્ગણમજ્ઝે બન્ધિત્વાતિ વાતિઙ્ગણફલસ્સ મજ્ઝટ્ઠાને બન્ધિત્વા. અપરં ભેદન્તિ અપરં કેસસ્સ અંસુસઙ્ખાતં ભેદં. અગ્ગકોટિયં બન્ધિત્વાતિ યથા તસ્સ વાલભેદસ્સ ઊકામત્તં લિખામત્તં વા કણ્ડસ્સ અગ્ગકોટિં અધિકં હુત્વા તિટ્ઠતિ, એવં બન્ધિત્વા. ઉસભમત્તેતિ વીસતિયટ્ઠિમત્તે ઠાને ઠિતો. કણ્ડબદ્ધાય કોટિયાતિ કણ્ડબદ્ધાય વાલસ્સ કોટિયા વાતિઙ્ગણબન્ધનવાલસ્સ કોટિં પટિવિજ્ઝેય્ય.

૮. દુતિયછિગ્ગળયુગસુત્તવણ્ણના

૧૧૧૮. અધિચ્ચુપ્પત્તિકન્તિ યદિચ્છાવસેન ઉપ્પજ્જનકં. છિગ્ગળેનાતિ છિગ્ગળપદેસેન. છિગ્ગળુપરીતિ હેટ્ઠિમયુગસ્સ છિગ્ગળપદેસસ્સ ઉપરિ. આરુળ્હસ્સ છિગ્ગળેનાતિ ઉભિન્નમ્પિ છિદ્દેન. ગીવપ્પવેસનં વિયાતિ ચતુન્નં યુગાનં છિદ્દપદેસેનેવ ઉપરૂપરિ ઠિતાનં છિદ્દન્તરેન કાણકચ્છપસ્સ ગીવપ્પવેસનં અધિચ્ચતરસમ્ભવં. તતોપિ અધિચ્ચતરસમ્ભવો મનુસ્સત્તલાભો, તતો અધિચ્ચતમસમ્ભવો અરિયમગ્ગપટિલાભોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચતુસચ્ચપટિવેધો અતિવિય અધિચ્ચતરસમ્ભવો’’તિ.

પપાતવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અભિસમયવગ્ગવણ્ણના

૧૧૨૧. અભિસમયસંયુત્તે વિત્થારિતોવ, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ તસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

૭. પઠમઆમકધઞ્ઞપેય્યાલવગ્ગો

૩. પઞ્ઞાસુત્તવણ્ણના

૧૧૩૩. લોકિયમ્પિ વિસુદ્ધત્થેન ‘‘અરિય’’ન્તિ વત્તબ્બતં લભતીતિ ‘‘લોકિયલોકુત્તરેના’’તિ વુત્તં.

૪. સુરામેરયસુત્તવણ્ણના

૧૧૩૪. પિટ્ઠસુરાતિ પિટ્ઠેન કાતબ્બસુરા, તથા ઓદનસુરા પૂવસુરા, મજ્જરસાદિભૂતે કિણ્ણે પક્ખિપિત્વા કત્તબ્બા સુરા કિણ્ણપક્ખિત્તસુરા. સમ્ભારસંયુત્તાતિ મૂલભેસજ્જસમ્ભારેહિ સંયુત્તા. પુપ્ફાસવોતિ નાળિકેરપુપ્ફાદિતો અસ્સવનકઆસવો. મુદ્દિકફલાદિતો અસ્સવનકઆસવો ફલાસવો. ઇતીતિઆદિઅત્થો. તેન મધ્વાસવગુળાસવસમ્ભારસંયુત્તે સઙ્ગણ્હાતિ. સુરાસવવિનિમુત્તન્તિ યથાવુત્તસુરાસવવિનિમુત્તં.

૧૦. પચાયિકસુત્તવણ્ણના

૧૧૪૦. નીચવુત્તિનોતિ કુલે જેટ્ઠાનં મહાપિતુચૂળપિતુજેટ્ઠભાતિકાદીનં અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્મસામીચિકમ્માદિવસેન નીચવુત્તિનો.

૮. દુતિયઆમકધઞ્ઞપેય્યાલવગ્ગો

૮. બીજગામસુત્તવણ્ણના

૧૧૪૮. ‘‘મૂલબીજ’’ન્તિઆદીસુ મૂલમેવ બીજન્તિ મૂલબીજં, મૂલબીજં એતસ્સાતિપિ મૂલબીજં. તત્થ પુરિમેન બીજગામો વુત્તો ‘‘બીજાનં સમૂહો’’તિ કત્વા, દુતિયેન ભૂતગામો. દુવિધોપેસો સામઞ્ઞનિદ્દેસેન, ‘‘મૂલબીજઞ્ચ મૂલબીજઞ્ચ મૂલબીજ’’ન્તિ એકસેસનયેન વા બીજત્થો વેદિતબ્બો. એસ નયો સેસેસુપિ. ફળુબીજન્તિ પબ્બબીજં. બાહિરપચ્ચયન્તરસમવાયે સદિસફલુપ્પત્તિયા વિસેસકારણભાવતો વિરુહનસમત્થે સારફલે નિરુળ્હો બીજ-સદ્દો. તદત્થસિદ્ધિયા મૂલાદીસુપિ કેસુચિ પવત્તતીતિ તતો નિવત્તનત્થં એકેન બીજ-સદ્દેન વિસેસેત્વા વુત્તં ‘‘બીજબીજ’’ન્તિ ‘‘રૂપરૂપં, દુક્ખદુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૩૨૭) ચ યથા. નીલતિણરુક્ખાદિકસ્સાતિ અલ્લતિણસ્સ ચેવ અલ્લરુક્ખાદિકસ્સ ચ. આદિ-સદ્દેન ઓસધિગચ્છલતાદીનં ગહણં.

૯. વિકાલભોજનસુત્તવણ્ણના

૧૧૪૯. અરુણુગ્ગમનતો પટ્ઠાય યાવ મજ્ઝન્હિકો, અયં બુદ્ધાદિઅરિયાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણો ભોજનસ્સ કાલો, તદઞ્ઞો વિકાલોતિ આહ – ‘‘વિકાલભોજનાતિ કાલાતિક્કન્તભોજના’’તિ.

૧૦. ગન્ધવિલેપનસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૦. યં કિઞ્ચિ પુપ્ફન્તિ ગન્થિમં અગન્થિમં વા યં કિઞ્ચિ પુપ્ફજાતં, તથા પિસિતાદિભેદં યં કિઞ્ચિ ગન્ધજાતં.

૯. તતિયઆમકધઞ્ઞપેય્યાલવગ્ગો

૧. નચ્ચગીતસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૧. સઙ્ખેપતો ‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણ’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તં (દી.નિ. ૨.૯૦; ધ.પ. ૧૮૩) ભગવતો સાસનં અચ્ચન્તછન્દરાગપવત્તિતો નચ્ચાદીનં દસ્સનં ન અનુલોમેતીતિ આહ ‘‘સાસનસ્સ અનનુલોમત્તા’’તિ. અત્તના પરેહિ ચ પયોજિયમાનં પયોજાપિયમાનઞ્ચ એતેનેવ નચ્ચ-સદ્દેન ગહિતં, તથા ગીતવાદિતસદ્દેહિ ચાતિ આહ – ‘‘નચ્ચનનચ્ચાપનાદિવસેના’’તિ. આદિ-સદ્દેન ગાયન-ગાયાપન-વાદન-વાદાપનાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. દસ્સનેન ચેત્થ સવનમ્પિ સઙ્ગહિતં વિરૂપેકસેસનયેન. યથાસકં વિસયસ્સ આલોચનસભાવતાય વા પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સવનકિરિયાયપિ દસ્સનસઙ્ખેપસબ્ભાવતો ‘‘દસ્સના’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. અવિસૂકભૂતસ્સ ગીતસ્સ સવનં કદાચિ વટ્ટતીતિ આહ – ‘‘વિસૂકભૂતા દસ્સના ચા’’તિ. તથા હિ વુત્તં પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દકઅટ્ઠકથાય (ખુ. પા. અટ્ઠ. ૨.પચ્છિમપઞ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના) – ‘‘ધમ્મૂપસંહિતં ગીતં વટ્ટતિ, ગીતૂપસંહિતો ધમ્મો ન વટ્ટતી’’તિ.

૨. ઉચ્ચાસયનસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૨. ઉચ્ચાતિ ઉચ્ચ-સદ્દેન સમાનત્થં એકં સદ્દન્તરં. સેતિ એત્થાતિ સયનં, ઉચ્ચાસયનં મહાસયનઞ્ચ સમણસારુપ્પરહિતં પટિક્ખિત્તન્તિ આહ – ‘‘પમાણાતિક્કન્તં અકપ્પિયત્થરણ’’ન્તિ. આસન્દાદિઆસનઞ્ચેત્થ સયનેનેવ સઙ્ગહિતં. યસ્મા પન આધારે પટિક્ખિત્તે તદાધારકિરિયા પટિક્ખિત્તાવ હોતિ, તસ્મા ‘‘ઉચ્ચાસયનમહાસયના’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. અત્થતો પન તદુપભોગભૂતનિસજ્જાનિપજ્જનેહિ વિરતિ દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા ઉચ્ચાસયનમહાસયનઞ્ચ ઉચ્ચાસયનમહાસયનઞ્ચાતિ ઉચ્ચાસયનમહાસયનન્તિ એતસ્મિં અત્થે એકસેસનયેન અયં નિદ્દેસો કતો યથા – ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિ (ઉદા. ૧). આસનકિરિયાપુબ્બકત્તા વા સયનકિરિયાય સયનગ્ગહણેનેવ આસનમ્પિ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૩. જાતરૂપસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૩. અઞ્ઞેપિ ઉગ્ગહાપને ઉપનિક્ખિત્તસાદિયને ચ પટિગ્ગહણત્થો લબ્ભતીતિ આહ – ‘‘ન ઉગ્ગણ્હાપેન્તિ, ન ઉપનિક્ખિત્તં સાદિયન્તી’’તિ. અથ વા તિવિધં પટિગ્ગહણં કાયેન વાચાય મનસાતિ. તત્થ કાયેન પટિગ્ગહણં ઉગ્ગહણં, વાચાય પટિગ્ગહણં ઉગ્ગહાપણં, મનસા પટિગ્ગહણં સાદિયનં. તિવિધમ્પિ પટિગ્ગહણં સામઞ્ઞનિદ્દેસેન, એકસેસનયેન વા ગહેત્વા ‘‘પટિગ્ગહણા’’તિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘નેવ નં ઉગ્ગણ્હન્તી’’તિઆદિ. એસ નયો ‘‘આમકધઞ્ઞપટિગ્ગહણા’’તિઆદીસુપિ.

૪. આમકધઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૪. નીવારાદિઉપધઞ્ઞસ્સ સાલિઆદિમૂલધઞ્ઞન્તોગધત્તા વુત્તં ‘‘સત્તવિધસ્સા’’તિ.

૫. આમકમંસસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૫. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ વસાનિ ભેસજ્જાનિ – અચ્છવસં, મચ્છવસં, સુસુકાવસં, સૂકરવસં, ગદ્રભવસ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૨; પારા. અટ્ઠ. ૬૨૩) વુત્તત્તા ઇદં ઉદ્દિસ્સ અનુઞ્ઞાતં નામ. તસ્સ પન ‘‘કાલે પટિગ્ગહિત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૨) વુત્તત્તા પટિગ્ગહણં વટ્ટતીતિ આહ – ‘‘અઞ્ઞત્ર ઉદ્દિસ્સ અનુઞ્ઞાતા’’તિ. વિનયવસેન ઉપપરિક્ખિતબ્બો, તસ્મા સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય વુત્તનયેનેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

૧૦. ચતુત્થઆમકધઞ્ઞપેય્યાલવગ્ગો

૨-૩. કયવિક્કયસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૬૨-૬૩. કસ્સચિ ભણ્ડસ્સ ગહણં કયો, દાનં વિક્કયો. તત્થ તત્થાતિ ગામન્તરે સન્તિકે ચ ગમનં દૂતકમ્મન્તિ વુચ્ચતીતિ યોજના. પહિણગમનં ખુદ્દકગમનં.

૪. તુલાકૂટસુત્તવણ્ણના

૧૧૬૪. રૂપકૂટં સરૂપેન સદિસેન છલવોહારો. અઙ્ગકૂટં અત્તનો હત્થાદિના અઙ્ગાનં છલકરણં. ગહણકૂટં માનેસુ ગહણવસેન. પટિચ્છન્નકૂટં અયચુણ્ણાદિના પટિચ્છન્નેન છલકરણં. મહતિયા તુલાય. પચ્છાભાગેતિ તુલાય પચ્છિમભાગે. હત્થેનાતિ હત્થપદેસેન. અક્કમતીતિ ઉટ્ઠાતું અદેન્તો ગણ્હાતિ. દદન્તો પુબ્બભાગેતિ પરેસં દદન્તો પુબ્બભાગે હત્થેન તુલં અક્કમતિ. તન્તિ અયચુણ્ણં.

લોહપાતિયોતિ તમ્બલોહપાતિયો. સુવણ્ણવણ્ણા કરોન્તીતિ અસનિખાદસુવણ્ણકનકલિમ્પિતા સુવણ્ણવણ્ણા કરોન્તિ. માનભાજનસ્સ હદયભૂતસ્સ અબ્ભન્તરસ્સ ભિન્નં હદયભેદો. નિમિયમાનસ્સ તિલતણ્ડુલાદિકસ્સ સિખાય અગ્ગકોટિયા ભિન્નં સિખાભેદો. ખેત્તાદીનં મિનનરજ્જુયા અઞ્ઞથાકરણં રજ્જુભેદો. રજ્જુગહણેનેવ ચેત્થ દણ્ડકસ્સ ગહણં કતમેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

૬-૧૧. છેદનસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૬૬-૭૧. વધોતિ મુટ્ઠિપ્પહારકસાતાળનાદીહિ હિંસનં, વિહેઠનન્તિ અત્થો. વિહેઠનત્થોપિ હિ વધ-સદ્દો દિસ્સતિ ‘‘અત્થાનં વધિત્વા વધિત્વા રોદેય્યા’’તિઆદીસુ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘મારણ’’ન્તિ વુત્તં, તં પન પોથનં સન્ધાયાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું મારણસદ્દસ્સ વિહિંસનેપિ દિસ્સનતો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

આમકધઞ્ઞપેય્યાલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

મહાવગ્ગવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના નિટ્ઠિતા.

નિગમનકથાવણ્ણના

સકલરૂપારૂપસમ્મસને સણ્હસુખુમવિસયઞાણતાય વિપસ્સનાચારનિપુણબુદ્ધીનં સુસંયતકાયવચીસમાચારતાય સમથવિપસ્સનાસુ સમ્મદેવ યતનતો ચ યતીનં ભિક્ખૂનં ખન્ધાયતનધાતુસચ્ચિન્દ્રિયપટિચ્ચસમુપ્પાદભેદે પરમત્થધમ્મે નાનાનયેહિ ઞાણવિભાગસ્સ સન્નિસ્સયેન બહુકારસ્સ સંયુત્તાગમવરસ્સ અત્થસંવણ્ણનં કાતું સારત્થપ્પકાસનતો એવ નિપુણા યા મયા અટ્ઠકથા આરદ્ધાતિ સમ્બન્ધો. સવિસેસં પઞ્ઞાવહગુણત્તા એવ હિસ્સ ગન્થારમ્ભે આદિતોપિ ‘‘પઞ્ઞાપભેદજનનસ્સા’’તિ વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાય સારન્તિ સંયુત્તમહાઅટ્ઠકથાય સારં. એકૂનસટ્ઠિમત્તોતિ થોકં ઊનભાવતો મત્ત-સદ્દગ્ગહણં.

મૂલટ્ઠકથાય સારન્તિ પુબ્બે વુત્તસંયુત્તમહાઅટ્ઠકથાય સારમેવ પુન નિગમનવસેન વુત્તન્તિ. અથ વા મૂલટ્ઠકથાય સારન્તિ પોરાણટ્ઠકથાસુ અત્થસારં. તેન એતં દસ્સેતિ ‘‘સંયુત્તમહાઅટ્ઠકથાય અત્થસારં આદાય ઇમં સારત્થપ્પકાસિનિં કરોન્તેન સેસમહાનિકાયાનમ્પિ મૂલટ્ઠકથાસુ ઇધ વિયોગક્ખમં અત્થસારં આદાય અકાસિ’’ન્તિ. ‘‘મહાવિહારાધિવાસીન’’ન્તિ ચ ઇદં પુરિમપચ્છિમપદેહિ સદ્ધિં સમ્બન્ધિતબ્બં ‘‘મહાવિહારાધિવાસીનં સમયં પકાસયન્તિં મહાવિહારાધિવાસીનં મૂલટ્ઠકથાય સારં આદાયા’’તિ ચ. તેન પુઞ્ઞેન. હોતુ સબ્બો સુખી લોકોતિ કામાવચરાદિવિભાગો સબ્બો સત્તલોકો યથારહં બોધિત્તયાધિગમવસેન સમ્પયુત્તેન નિબ્બાનસુખેન સુખિતો હોતૂતિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ અચ્ચન્તં સુખાધિગમાય અત્તનો પુઞ્ઞં પરિણામેતિ.

એત્તાવતા સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય લીનત્થપ્પકાસના નિટ્ઠિતા.

સંયુત્તટીકા સમત્તા.