૯. વેસાલીસુત્તવણ્ણના

૯૮૫. પાકારપરિક્ખેપવડ્ઢનેનાતિ પાકારપરિક્ખેપેન ભૂમિયા વડ્ઢનેન. રાજગહસાવત્થિયો વિય ઇદમ્પિ ચ નગરં…પે… સબ્બાકારવેપુલ્લતં પત્તં. અનેકપરિયાયેનાતિ એત્થ પરિયાયસદ્દો કારણવચનોતિ આહ ‘‘અનેકેહિ કારણેહી’’તિ, અયં કાયો અવિઞ્ઞાણકોપિ સવિઞ્ઞાણકોપિ એવમ્પિ અસુભો એવમ્પિ અસુભોતિ નાનાવિધેહિ કારણેહીતિ અત્થો. અસુભાકારસન્દસ્સનપ્પવત્તન્તિ કેસાદિવસેન તત્થાપિ વણ્ણાદિતો અસુભાકારસ્સ સબ્બસો દસ્સનવસેન પવત્તં. કાયવિચ્છન્દનીયકથન્તિ અત્તનો પરસ્સ ચ કરજકાયે વિચ્છન્દનુપ્પાદનકથં. મુત્તં વાતિઆદિના બ્યતિરેકમુખેન કાયસ્સ અમનુઞ્ઞતં દસ્સેતિ. તત્થ આદિતો તીહિ પદેહિ અદસ્સનીયતાય અસારકતાય ચ, મજ્ઝે ચતૂહિ દુગ્ગન્ધતાય, અન્તે એકેન લેસમત્તેનપિ મનુઞ્ઞતાભાવમસ્સ દસ્સેતિ. અથ ખોતિઆદિના અન્વયતો સરૂપેનેવ અમનુઞ્ઞતાય દસ્સનં. ‘‘કેસલોમાદી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘યેપી’’તિઆદિ વુત્તં.

વણ્ણેન્તોતિ વિત્થારેન્તો. અસુભાયાતિ અસુભમાતિકાય. ફાતિકમ્મન્તિ બહુલીકારો. કિલેસચોરેહિ અનભિભવનીયત્તા ઝાનં ‘‘ચિત્તમઞ્જૂસ’’ન્તિ વુત્તં. નિસ્સાયાતિ પાદકં કત્વા.

અપરે પન ‘‘તસ્મિં કિર અદ્ધમાસે ન કોચિ બુદ્ધવેનેય્યો અહોસિ, તસ્મા ભગવા એવમાહ – ‘ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે’તિઆદી’’તિ વદન્તિ. પરે કિરાતિ કિર-સદ્દો અરુચિસંસૂચનત્થો. તેનાહ ‘‘ઇદં પન ઇચ્છામત્ત’’ન્તિ.

અનેકકારણસમ્મિસ્સોતિ એત્થ કારણં નામ કાયસ્સ અસુચિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિકૂલતાવ. સબ્બમકંસૂતિ પુથુજ્જના નામ સાવજ્જેપિ તત્થ અનવજ્જસઞ્ઞિનો હુત્વા કરણકારાપનસમનુઞ્ઞતાભેદં સબ્બં પાપં અકંસુ. કામં દસાનુસ્સતિગ્ગહણેનેવ આનાપાનસ્સતિ ગહિતા, સા પન તત્થ સન્નિપતિતભિક્ખૂસુ બહૂનં સપ્પાયા સાત્થિકા ચ, તસ્મા પુન ગહિતા. તથા હિ ભગવા તમેવ કમ્મટ્ઠાનં ઇમસ્મિં સુત્તે કથેસિ. આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા અસુભકમ્મટ્ઠાનસદિસા, ચત્તારો પન આરુપ્પા આદિકમ્મિકાનં અયોગ્યાતિ તેસં ઇધ અગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં.

વેસાલિં ઉપનિસ્સાયાતિ વેસાલીનગરં ગોચરગામં કત્વા. મુહુત્તેનેવાતિ સત્થરિ સદ્ધમ્મે ચ ગારવેન ઉપગતભિક્ખૂનં વચનસમનન્તરમેવ ઉટ્ઠહિંસૂતિ કત્વા વુત્તં. બુદ્ધકાલે કિર ભિક્ખૂ ભગવતો સન્દેસં સિરસા સમ્પટિચ્છિતું ઓહિતસોતા વિહરન્તિ.

આનાપાનપરિગ્ગાહિકાયાતિ અસ્સાસપસ્સાસે પરિગ્ગણ્હનવસેન પવત્તાય સતિયા. સમ્પયુત્તો સમાધીતિ તાય સમ્પયુત્તઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભૂતાય ઉપ્પન્નો સમાધિ. આનાપાનસ્સતિયં વા સમાધીતિ ઇમિના ઉપનિસ્સયપચ્ચયસભાવમ્પિ દસ્સેતિ, ઉભયત્થાપિ સહજાતાદીનં સત્તન્નમ્પિ પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયભાવં દસ્સેતિ. ‘‘યથાપટિપન્ના મે સાવકા ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ભાવેન્તી’’તિઆદીસુ ઉપ્પાદનવડ્ઢનટ્ઠેન ભાવનાતિ વુચ્ચતીતિ તદુભયવસેન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ભાવિતોતિ ઉપ્પાદિતો વડ્ઢિતો વા’’તિ આહ. તત્થ ભાવં વિજ્જમાનતં ઇતો ગતોતિ ભાવિતો, ઉપ્પાદિતો પટિલદ્ધમત્તોતિ અત્થો. ઉપ્પન્નો પન લદ્ધાસેવનો ભાવિતો, પગુણભાવં આપાદિતો વડ્ઢિતોતિ અત્થો. બહુલીકતોતિ બહુલં પવત્તિતો. તેન આવજ્જનાદિવસીભાવપ્પત્તિમાહ. યો હિ વસીભાવમાપાદિતો, સો ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતબ્બતો પુનપ્પુનં પવત્તિસ્સતિ. તેન વુત્તં ‘‘પુનપ્પુનં કતો’’તિ. યથા ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો (મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧), વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૨૬; મ. નિ. ૧.૨૭૧; સં. નિ. ૨.૧૫૨; અ. નિ. ૪.૧૨૩) ચ એવમાદીસુ પઠમપદે વુત્તો એવ-સદ્દો દુતિયાદીસુપિ વુત્તોયેવ હોતિ, એવમિધાપીતિ આહ ‘‘ઉભયત્થ એવસદ્દેન નિયમો વેદિતબ્બો’’તિ. ઉભયત્થ નિયમેન લદ્ધગુણં દસ્સેતું ‘‘અયં હી’’તિઆદિ વુત્તં.

અસુભકમ્મટ્ઠાનન્તિ અસુભારમ્મણં ઝાનમાહ. તઞ્હિ અસુભેસુ યોગકમ્મભાવતો યોગિનો સુખવિસેસાનં કારણભાવતો ચ ‘‘અસુભકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કેવલન્તિ ઇમિના આરમ્મણં નિવત્તેતિ. પટિવેધવસેનાતિ ઝાનપટિવેધવસેન. ઝાનઞ્હિ ભાવનાવિસેસેન ઇજ્ઝન્તં અત્તનો વિસયં પટિવિજ્ઝન્તમેવ પવત્તતિ યથાસભાવતો પટિવિજ્ઝિયતિ ચાતિ પટિવેધોતિ વુચ્ચતિ. ઓળારિકારમ્મણત્તાતિ બીભચ્છારમ્મણત્તા. પટિકૂલારમ્મણત્તાતિ જિગુચ્છિતબ્બારમ્મણત્તા. પરિયાયેનાતિ કારણેન, લેસન્તરેન વા. આરમ્મણસન્તતાયાતિ અનુક્કમેન વિચિતબ્બતં પત્તારમ્મણસ્સ પરમસુખુમતં સન્ધાયાહ. સન્તેહિ સન્નિસિન્ને આરમ્મણે પવત્તમાનો ધમ્મો સયમ્પિ સન્નિસિન્નોવ હોતિ. તેનાહ ‘‘સન્તો વૂપસન્તો નિબ્બુતો’’તિ, નિબ્બુતસબ્બપરિળાહોતિ અત્થો. આરમ્મણસન્તતાય તદારમ્મણાનં ધમ્માનં સન્તતા લોકુત્તરધમ્મારમ્મણાહિ પચ્ચવેક્ખણાહિ વેદિતબ્બા.

નાસ્સ સન્તપણીતભાવાવહં કિઞ્ચિ સેચનન્તિ અસેચનકો. અસેચનકત્તા અનાસિત્તકો, અનાસિત્તકત્તા એવ અબ્બોકિણ્ણો, અસમ્મિસ્સો પરિકમ્માદિના. તતો એવ પાટિયેક્કો વિસુંયેવેકો. આવેણિકો અસાધારણો. સબ્બમેતં સરસતો એવ સન્તભાવં દસ્સેતું વુત્તં, પરિકમ્મં વા સન્તભાવનિમિત્તં. પરિકમ્મન્તિ ચ કસિણકરણાદિનિમિત્તુપ્પાદપરિયોસાનં, તાદિસં એત્થ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તદા હિ કમ્મટ્ઠાનં નિરસ્સાદત્તા અસન્તં અપ્પણીતં સિયા. ઉપચારે વા નત્થિ એત્થ સન્તતાતિ યોજના. યથા ઉપચારક્ખણે નીવરણાદિવિગમેન અઙ્ગપાતુભાવેન ચ પરેસં સન્તતા હોતિ, ન એવમિમસ્સ. અયં પન આદિસમન્ના…પે… પણીતો ચાતિ યોજના. કેચીતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો. અનાસિત્તકોતિ ઉપસેચનેન અનાસિત્તકો. તેનાહ – ‘‘ઓજવન્તો’’તિ ઓજવન્તસદિસોતિ અત્થો. મધુરોતિ ઇટ્ઠો. ચેતસિકસુખપટિલાભસંવત્તનં તિકચતુક્કજ્ઝાનવસેન, ઉપેક્ખાય વા સન્તભાવેન સુખગતિકત્તા સબ્બેસમ્પિ ઝાનાનં વસેન વેદિતબ્બં. ઝાનસમુટ્ઠાનપણીતરૂપફુટ્ઠસરીરતાવસેન પન કાયિકસુખપટિલાભસંવત્તનં દટ્ઠબ્બં, તઞ્ચ ખો ઝાનતો વુટ્ઠિતકાલે. ઇમસ્મિં પક્ખે ‘‘અપ્પિતપ્પિતક્ખણે’’તિ ઇદં હેતુમ્હિ ભુમ્મવચનં દટ્ઠબ્બં.

અવિક્ખમ્ભિતેતિ ઝાનેન સકસન્તાનતો અનીહતે અપ્પહીને. અકોસલ્લસમ્ભૂતેતિ અકોસલ્લં વુચ્ચતિ અવિજ્જા, તતો સમ્ભૂતે. અવિજ્જાપુબ્બઙ્ગમા હિ સબ્બે પાપધમ્મા. ખણેનેવાતિ અત્તનો પવત્તિક્ખણેનેવ. અન્તરધાપેતીતિ એત્થ અન્તરધાપનં વિનાસનં, તં પન ઝાનકત્તુકં ઇધાધિપ્પેતન્તિ પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં હોતીતિ આહ – ‘‘વિક્ખમ્ભેતી’’તિ. વૂપસમેતીતિ વિસેસેન ઉપસમેતિ. વિસેસેન ઉપસમનં પન સમ્મદેવ ઉપસમનં હોતીતિ આહ ‘‘સુટ્ઠુ ઉપસમેતી’’તિ. સાસનિકસ્સ ઝાનભાવના યેભુય્યેન નિબ્બેધભાગિયા હોતીતિ આહ ‘‘નિબ્બેધભાગિયત્તા’’તિ. અરિયમગ્ગસ્સ પાદકભૂતો અયં સમાધિ અનુક્કમેન વડ્ઢિત્વા અરિયમગ્ગભાવં ઉપગતો વિય હોતીતિ આહ ‘‘અનુપુબ્બેન અરિયમગ્ગવુડ્ઢિપ્પત્તો’’તિ. અયં પનત્થો વિરાગનિરોધપટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાનં વસેન સમ્મદેવ યુજ્જતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.