૧૦. કિમિલસુત્તવણ્ણના

૯૮૬. થેરોતિ આનન્દત્થેરો. અયં દેસનાતિ ‘‘કથં વિભાવિતો નુ ખો કિમિલા’’તિઆદિના પવત્તા દેસના. કાયઞ્ઞતરન્તિ રૂપકાયે અઞ્ઞતરકોટ્ઠાસે. એવન્તિ યથા આનાપાનં અનુસ્સરન્તો ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી જાતો, એવં સબ્બત્થ વારેસુ વેદનાનુપસ્સીતિઆદિ અત્થો વેદિતબ્બો.

દેસનાસીસન્તિ દેસનાપદેસં. મનસિકારપદેસેન વેદના વુત્તાતિ તં સબ્બં સરૂપતો અઞ્ઞાપદેસતો અપદિસતિ. યથેવ હીતિઆદિના તત્થ નિદસ્સનં દસ્સેતિ. ચિત્તસઙ્ખારપદદ્વયેતિ ‘‘ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખાર’’ન્તિ એતસ્મિં પદદ્વયે.

એવં સન્તેપીતિ પીતિમનસિકારચિત્તસઙ્ખારપદેસેન યદિ વેદના વુત્તા, એવં સન્તેપિ. એસા યથાવુત્તા વેદના આરમ્મણં ન હોતિ. વેદનારમ્મણા ચ અનુપસ્સના, તસ્મા વેદનાનુપસ્સના ન યુજ્જતિ. યદિ એવં મહાસતિપટ્ઠાનાદીસુ ‘‘વેદના વેદિયતી’’તિ વુત્તં, તં કથન્તિ આહ – ‘‘મહાસતિપટ્ઠાનાદીસુપી’’તિઆદિ. તત્થ સુખાદીનં વત્થુન્તિ સુખાદીનં ઉપ્પત્તિયા વત્થુભૂતં રૂપસદ્દાદિં આરમ્મણં કત્વા વેદના વેદિયતિ, ન પુગ્ગલો પુગ્ગલસ્સેવ અભાવતો. વેદનાપ્પવત્તિં ઉપાદાય નિસ્સાય યથા ‘‘પુગ્ગલો વેદનં વેદિયતી’’તિ વોહારમત્તં હોતિ. એવં ઇધાપિ વેદનાય અસ્સાસપસ્સાસે આરબ્ભ પવત્તિ, તથા પવત્તમનસિકારસીસેન ‘‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી ભિક્ખુ તસ્મિં સમયે વિહરતી’’તિ વુત્તો. તં સન્ધાયાતિ તં વેદનાય આરમ્મણભાવં સન્ધાય. આદીનં પદાનં. એતસ્સ ‘‘વેદનાનુપસ્સના ન યુજ્જતી’’તિ વુત્તઅનુયોગસ્સ.

સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જતીતિ પીતિસહગતાનિ પઠમદુતિયજ્ઝાનાનિ પટિપાટિયા સમાપજ્જતિ. તસ્સાતિ તેન. પટિસંવિદિતસદ્દાપેક્ખાય હિ કત્તુઅત્થે એતં સામિવચનં. સમાપત્તિક્ખણેતિ સમાપજ્જનક્ખણે. ઝાનપટિલાભેનાતિ ઝાનેન સમઙ્ગીભાવેન. આરમ્મણતોતિ આરમ્મણમુખેન તદારમ્મણઝાનપરિયાપન્ના પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ, આરમ્મણસ્સ પટિસંવિદિતત્તાતિ વુત્તં હોતિ. યથા નામ સપ્પપરિયેસનં ચરન્તેન તસ્સ આસયે પટિસંવિદિતે સોપિ પટિસંવિદિતો હોતિ મન્તાગદબલેન તસ્સ ગહણસ્સ સુકરત્તા, એવં પીતિયા આસયભૂતે આરમ્મણે પટિસંવિદિતે સા પીતિ પટિસંવિદિતાવ હોતિ સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતો ચ તસ્સા ગહણસ્સ સુકરત્તા. વિપસ્સનક્ખણેતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય તિક્ખવિસદભાવપ્પત્તાય વિસયતો દસ્સનક્ખણે. લક્ખણપ્પટિવેધેનાતિ પીતિયા સલક્ખણસ્સ સામઞ્ઞલક્ખણસ્સ ચ પટિવિજ્ઝનેન. યઞ્હિ પીતિયા વિસેસતો સામઞ્ઞતો ચ લક્ખણં, તસ્મિં વિદિતે સા યાથાવતો વિદિતા એવ હોતિ. તેનાહ ‘‘અસમ્મોહતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતી’’તિ.

ઇદાનિ તમત્થં પાળિયા એવ વિભાવેતું ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ દીઘં અસ્સાસવસેનાતિ દીઘસ્સ અસ્સાસસ્સ આરમ્મણભૂતસ્સ વસેન. પજાનતો સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતીતિ સમ્બન્ધો. ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતોતિ ઝાનપરિયાપન્નં ‘‘અવિક્ખેપો’’તિ લદ્ધનામં ચિત્તસ્સેકગ્ગતં તંસમ્પયુત્તાય પઞ્ઞાય પજાનતો. યથા હિ આરમ્મણમુખેન પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ, એવં તંસમ્પયુત્તધમ્માપિ આરમ્મણમુખેન પટિસંવિદિતા એવ હોન્તીતિ. સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતીતિ દીઘં અસ્સાસવસેન ઝાનસમ્પયુત્તા સતિ તસ્મિં આરમ્મણે ઉપટ્ઠિતા આરમ્મણમુખેન ઝાનેપિ ઉપટ્ઠિતા નામ હોતિ. તાય સતિયાતિ એવં ઉપટ્ઠિતાય તાય સતિયા યથાવુત્તેન તેન ઞાણેન સુપ્પટિવિદિતત્તા આરમ્મણસ્સ તસ્સ વસેન તદારમ્મણા સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ. દીઘં પસ્સાસવસેનાતિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘એતેનેવ નયેન અવસેસપદાનિપિ અત્થતો વેદિતબ્બાની’’તિ.

યથેવાતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – ઝાનપટિલાભેન યથા આરમ્મણતો પીતિઆદયો પટિસંવિદિતા હોન્તિ તેન વિના તેસં અપ્પવત્તનતો. એવં ઝાનસમ્પયુત્તેન તંપરિયાપન્નેન વેદનાસઙ્ખાતમનસિકારપટિલાભેન આરમ્મણતો વેદના પટિસંવિદિતા હોતિ અરુણુગ્ગમેન વિય સૂરિયસ્સ તેન વિના વેદનાય અપ્પવત્તનતો. તસ્મા વુત્તનયેન અતિસયપ્પવત્તિ વેદના સુપ્પટિવિદિતા, તસ્મા સુવુત્તમેતન્તિ પુબ્બે વુત્તચોદનં નિરાકરોતિ.

આરમ્મણેતિ અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તં વદતિ. ચિત્તાનુપસ્સીયેવ નામેસ હોતિ અસમ્મોહતો ચિત્તસ્સ પટિસંવિદિતત્તા. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. ચિત્તપટિસંવિદિતવસેનાતિ આદિ-સદ્દેન ઇતરા તિસ્સોપિ ચિત્તાનુપસ્સના સઙ્ગણ્હાતિ.

સોતિ ધમ્માનુપસ્સનં અનુયુત્તો ભિક્ખુ. યં તં પહાનં પહાયકઞાણં. પઞ્ઞાયાતિ અપરાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય અનિચ્ચવિરાગાદિતો દિસ્વા દુવિધાયપિ અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતિ. ઇદઞ્હિ ચતુક્કન્તિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિવસેન વુત્તં ચતુક્કં. તસ્સાપિ ધમ્માનુપસ્સનાય. પજહતીતિ પહાનન્તિ આહ ‘‘નિચ્ચસઞ્ઞં…પે… પહાનકરઞાણં અધિપ્પેત’’ન્તિ. વિપસ્સનાપરમ્પરન્તિ પટિપાટિયા વિપસ્સનમાહ. પથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતીતિ મજ્ઝિમાય પટિપત્તિયા સમ્મદેવ વીથિપટિપન્નં ભાવનાચિત્તં પગ્ગહનિગ્ગહાનં અકરણેન અજ્ઝુપેક્ખતિ. એકતો ઉપટ્ઠાનન્તિ યસ્મા મજ્ઝિમસમથવીથિનાતિવત્તિયા તત્થ ચ પક્ખન્દનેન ઇન્દ્રિયાનં એકરસભાવેન, તત્રમજ્ઝત્તતાય ભાવતો અવિસેસં એકગ્ગભાવૂપગમનેન એકન્તતો ઉપટ્ઠાતિ, તસ્મા ન તત્થ કિઞ્ચિ કાતબ્બન્તિ અજ્ઝુપેક્ખતિ. તત્થાતિ એવં અજ્ઝુપેક્ખને. સહજાતાનમ્પિ અજ્ઝુપેક્ખના હોતિ તેસં પવત્તનાકારસ્સ અજ્ઝુપેક્ખનતો. ‘‘પઞ્ઞાય દિસ્વા’’તિ વુત્તત્તા આરમ્મણઅજ્ઝુપેક્ખના અધિપ્પેતા. ન કેવલં નીવરણાદિધમ્મે અજ્ઝુપેક્ખિતા, અથ ખો અભિજ્ઝા …પે… પઞ્ઞાય દિસ્વા અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતીતિ યોજના.

પંસુપુઞ્જટ્ઠાનિયસ્સ કિલેસસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનદસ્સનત્થં ‘‘ચતુમહાપથો વિય છ આયતનાનિ’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. કાયાદયો ચત્તારો આરમ્મણસતિપટ્ઠાના. ચતૂસુ આરમ્મણેસૂતિ કાયાદીસુ ચતૂસુ આરમ્મણેસુ પવત્તા ચત્તારો સતિપટ્ઠાના પંસુપુઞ્જટ્ઠાનિયસ્સ કિલેસસ્સ ઉપહનનતો.

એકધમ્મવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.