૧૦. આનાપાનસંયુત્તં

૧. એકધમ્મવગ્ગો

૧. એકધમ્મસુત્તવણ્ણના

૯૭૭. એત્થાતિ એતસ્મિં પઠમસુત્તે. વુત્તમેવ, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

૬. અરિટ્ઠસુત્તવણ્ણના

૯૮૨. નો-સદ્દો પુચ્છાયં, તસ્મા નૂતિ ઇમિના સમાનત્થોતિ આહ ‘‘ભાવેથ નૂ’’તિ. કામચ્છન્દોતિ વત્થુકામેસુ ઇચ્છાતિ આહ ‘‘પઞ્ચકામગુણિકરાગો’’તિ. દ્વાદસસુ આયતનધમ્મેસુ સપરસન્તતિપરિયાપન્નેસુ. ઇમિના કામચ્છન્દપ્પહાનકિત્તનેન પટિઘસઞ્ઞાપટિવિનયકિત્તનેન ચ અનાગામિમગ્ગં કથેતિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયસઞ્ઞોજનસમુચ્છેદસ્સ બ્યાકતત્તા. વિપસ્સનં દસ્સેન્તોતિ ‘‘વિપસ્સનં અનુયુઞ્જથા’’તિ દસ્સેન્તો.

૮. પદીપોપમસુત્તવણ્ણના

૯૮૪. ‘‘નેવ કાયોપિ કિલમતિ ન ચક્ખૂની’’તિ અટ્ઠકથાયં પદુદ્ધારો કતો. ‘‘કાયોપિ કિલમતિ, ચક્ખૂનિપિ વિહઞ્ઞન્તી’’તિ વત્વા યત્થ યથા હોતિ, તાનિ દસ્સેતું ‘‘ધાતુકમ્મટ્ઠાનસ્મિં હી’’તિઆદિ વુત્તં. ચક્ખૂનિ ફન્દન્તિ કિલમન્તીતિઆદિ અતિવેલં ઉપનિજ્ઝાયને હોતીતિ કત્વા વુત્તં. ઇમસ્મિં પન કમ્મટ્ઠાનેતિ આનાપાનકમ્મટ્ઠાને. એવમાહાતિ ‘‘ભિક્ખુ ચેપિ આકઙ્ખેય્ય, નેવ કાયો કિલમેય્યા’’તિ એવમાહ.

લબ્ભતીતિ અટ્ઠકથાધિપ્પાયે ઠત્વા વુત્તં, પરતો આગતેન થેરવાદેન સો અનિચ્છિતો. ન હિ તારકરૂપમુત્તાવળિકાદિસદિસં નિમિત્તૂપટ્ઠાનાકારમત્તં ખણમત્તટ્ઠાયિનં કસિણનિમિત્તેસુ વિય ઉગ્ઘાટનં કાતું સક્કોતિ. તેનાહ ‘‘ન લબ્ભતેવા’’તિ. આનિસંસદસ્સનત્થં ગહિતો, આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્મિં સિદ્ધે અયં ગુણો સુખેનેવ ઇજ્ઝતીતિ. યસ્મા ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં વારે નાગતન્તિ યથા પુરિમવારે ‘‘ભિક્ખુ ચેપિ આકઙ્ખેય્યા’’તિ આગતં, એવં ઇધ ‘‘ભાવિતે ખો, ભિક્ખવે, આનાપાનસ્સતિસમાધિમ્હી’’તિ આગતવારે ભિક્ખુગ્ગહણમકતં, તસ્મા ‘‘સો’’તિ ન વુત્તં.

૯. વેસાલીસુત્તવણ્ણના

૯૮૫. પાકારપરિક્ખેપવડ્ઢનેનાતિ પાકારપરિક્ખેપેન ભૂમિયા વડ્ઢનેન. રાજગહસાવત્થિયો વિય ઇદમ્પિ ચ નગરં…પે… સબ્બાકારવેપુલ્લતં પત્તં. અનેકપરિયાયેનાતિ એત્થ પરિયાયસદ્દો કારણવચનોતિ આહ ‘‘અનેકેહિ કારણેહી’’તિ, અયં કાયો અવિઞ્ઞાણકોપિ સવિઞ્ઞાણકોપિ એવમ્પિ અસુભો એવમ્પિ અસુભોતિ નાનાવિધેહિ કારણેહીતિ અત્થો. અસુભાકારસન્દસ્સનપ્પવત્તન્તિ કેસાદિવસેન તત્થાપિ વણ્ણાદિતો અસુભાકારસ્સ સબ્બસો દસ્સનવસેન પવત્તં. કાયવિચ્છન્દનીયકથન્તિ અત્તનો પરસ્સ ચ કરજકાયે વિચ્છન્દનુપ્પાદનકથં. મુત્તં વાતિઆદિના બ્યતિરેકમુખેન કાયસ્સ અમનુઞ્ઞતં દસ્સેતિ. તત્થ આદિતો તીહિ પદેહિ અદસ્સનીયતાય અસારકતાય ચ, મજ્ઝે ચતૂહિ દુગ્ગન્ધતાય, અન્તે એકેન લેસમત્તેનપિ મનુઞ્ઞતાભાવમસ્સ દસ્સેતિ. અથ ખોતિઆદિના અન્વયતો સરૂપેનેવ અમનુઞ્ઞતાય દસ્સનં. ‘‘કેસલોમાદી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘યેપી’’તિઆદિ વુત્તં.

વણ્ણેન્તોતિ વિત્થારેન્તો. અસુભાયાતિ અસુભમાતિકાય. ફાતિકમ્મન્તિ બહુલીકારો. કિલેસચોરેહિ અનભિભવનીયત્તા ઝાનં ‘‘ચિત્તમઞ્જૂસ’’ન્તિ વુત્તં. નિસ્સાયાતિ પાદકં કત્વા.

અપરે પન ‘‘તસ્મિં કિર અદ્ધમાસે ન કોચિ બુદ્ધવેનેય્યો અહોસિ, તસ્મા ભગવા એવમાહ – ‘ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે’તિઆદી’’તિ વદન્તિ. પરે કિરાતિ કિર-સદ્દો અરુચિસંસૂચનત્થો. તેનાહ ‘‘ઇદં પન ઇચ્છામત્ત’’ન્તિ.

અનેકકારણસમ્મિસ્સોતિ એત્થ કારણં નામ કાયસ્સ અસુચિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિકૂલતાવ. સબ્બમકંસૂતિ પુથુજ્જના નામ સાવજ્જેપિ તત્થ અનવજ્જસઞ્ઞિનો હુત્વા કરણકારાપનસમનુઞ્ઞતાભેદં સબ્બં પાપં અકંસુ. કામં દસાનુસ્સતિગ્ગહણેનેવ આનાપાનસ્સતિ ગહિતા, સા પન તત્થ સન્નિપતિતભિક્ખૂસુ બહૂનં સપ્પાયા સાત્થિકા ચ, તસ્મા પુન ગહિતા. તથા હિ ભગવા તમેવ કમ્મટ્ઠાનં ઇમસ્મિં સુત્તે કથેસિ. આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા અસુભકમ્મટ્ઠાનસદિસા, ચત્તારો પન આરુપ્પા આદિકમ્મિકાનં અયોગ્યાતિ તેસં ઇધ અગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં.

વેસાલિં ઉપનિસ્સાયાતિ વેસાલીનગરં ગોચરગામં કત્વા. મુહુત્તેનેવાતિ સત્થરિ સદ્ધમ્મે ચ ગારવેન ઉપગતભિક્ખૂનં વચનસમનન્તરમેવ ઉટ્ઠહિંસૂતિ કત્વા વુત્તં. બુદ્ધકાલે કિર ભિક્ખૂ ભગવતો સન્દેસં સિરસા સમ્પટિચ્છિતું ઓહિતસોતા વિહરન્તિ.

આનાપાનપરિગ્ગાહિકાયાતિ અસ્સાસપસ્સાસે પરિગ્ગણ્હનવસેન પવત્તાય સતિયા. સમ્પયુત્તો સમાધીતિ તાય સમ્પયુત્તઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભૂતાય ઉપ્પન્નો સમાધિ. આનાપાનસ્સતિયં વા સમાધીતિ ઇમિના ઉપનિસ્સયપચ્ચયસભાવમ્પિ દસ્સેતિ, ઉભયત્થાપિ સહજાતાદીનં સત્તન્નમ્પિ પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયભાવં દસ્સેતિ. ‘‘યથાપટિપન્ના મે સાવકા ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ભાવેન્તી’’તિઆદીસુ ઉપ્પાદનવડ્ઢનટ્ઠેન ભાવનાતિ વુચ્ચતીતિ તદુભયવસેન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ભાવિતોતિ ઉપ્પાદિતો વડ્ઢિતો વા’’તિ આહ. તત્થ ભાવં વિજ્જમાનતં ઇતો ગતોતિ ભાવિતો, ઉપ્પાદિતો પટિલદ્ધમત્તોતિ અત્થો. ઉપ્પન્નો પન લદ્ધાસેવનો ભાવિતો, પગુણભાવં આપાદિતો વડ્ઢિતોતિ અત્થો. બહુલીકતોતિ બહુલં પવત્તિતો. તેન આવજ્જનાદિવસીભાવપ્પત્તિમાહ. યો હિ વસીભાવમાપાદિતો, સો ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતબ્બતો પુનપ્પુનં પવત્તિસ્સતિ. તેન વુત્તં ‘‘પુનપ્પુનં કતો’’તિ. યથા ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો (મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧), વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૨૬; મ. નિ. ૧.૨૭૧; સં. નિ. ૨.૧૫૨; અ. નિ. ૪.૧૨૩) ચ એવમાદીસુ પઠમપદે વુત્તો એવ-સદ્દો દુતિયાદીસુપિ વુત્તોયેવ હોતિ, એવમિધાપીતિ આહ ‘‘ઉભયત્થ એવસદ્દેન નિયમો વેદિતબ્બો’’તિ. ઉભયત્થ નિયમેન લદ્ધગુણં દસ્સેતું ‘‘અયં હી’’તિઆદિ વુત્તં.

અસુભકમ્મટ્ઠાનન્તિ અસુભારમ્મણં ઝાનમાહ. તઞ્હિ અસુભેસુ યોગકમ્મભાવતો યોગિનો સુખવિસેસાનં કારણભાવતો ચ ‘‘અસુભકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કેવલન્તિ ઇમિના આરમ્મણં નિવત્તેતિ. પટિવેધવસેનાતિ ઝાનપટિવેધવસેન. ઝાનઞ્હિ ભાવનાવિસેસેન ઇજ્ઝન્તં અત્તનો વિસયં પટિવિજ્ઝન્તમેવ પવત્તતિ યથાસભાવતો પટિવિજ્ઝિયતિ ચાતિ પટિવેધોતિ વુચ્ચતિ. ઓળારિકારમ્મણત્તાતિ બીભચ્છારમ્મણત્તા. પટિકૂલારમ્મણત્તાતિ જિગુચ્છિતબ્બારમ્મણત્તા. પરિયાયેનાતિ કારણેન, લેસન્તરેન વા. આરમ્મણસન્તતાયાતિ અનુક્કમેન વિચિતબ્બતં પત્તારમ્મણસ્સ પરમસુખુમતં સન્ધાયાહ. સન્તેહિ સન્નિસિન્ને આરમ્મણે પવત્તમાનો ધમ્મો સયમ્પિ સન્નિસિન્નોવ હોતિ. તેનાહ ‘‘સન્તો વૂપસન્તો નિબ્બુતો’’તિ, નિબ્બુતસબ્બપરિળાહોતિ અત્થો. આરમ્મણસન્તતાય તદારમ્મણાનં ધમ્માનં સન્તતા લોકુત્તરધમ્મારમ્મણાહિ પચ્ચવેક્ખણાહિ વેદિતબ્બા.

નાસ્સ સન્તપણીતભાવાવહં કિઞ્ચિ સેચનન્તિ અસેચનકો. અસેચનકત્તા અનાસિત્તકો, અનાસિત્તકત્તા એવ અબ્બોકિણ્ણો, અસમ્મિસ્સો પરિકમ્માદિના. તતો એવ પાટિયેક્કો વિસુંયેવેકો. આવેણિકો અસાધારણો. સબ્બમેતં સરસતો એવ સન્તભાવં દસ્સેતું વુત્તં, પરિકમ્મં વા સન્તભાવનિમિત્તં. પરિકમ્મન્તિ ચ કસિણકરણાદિનિમિત્તુપ્પાદપરિયોસાનં, તાદિસં એત્થ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તદા હિ કમ્મટ્ઠાનં નિરસ્સાદત્તા અસન્તં અપ્પણીતં સિયા. ઉપચારે વા નત્થિ એત્થ સન્તતાતિ યોજના. યથા ઉપચારક્ખણે નીવરણાદિવિગમેન અઙ્ગપાતુભાવેન ચ પરેસં સન્તતા હોતિ, ન એવમિમસ્સ. અયં પન આદિસમન્ના…પે… પણીતો ચાતિ યોજના. કેચીતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો. અનાસિત્તકોતિ ઉપસેચનેન અનાસિત્તકો. તેનાહ – ‘‘ઓજવન્તો’’તિ ઓજવન્તસદિસોતિ અત્થો. મધુરોતિ ઇટ્ઠો. ચેતસિકસુખપટિલાભસંવત્તનં તિકચતુક્કજ્ઝાનવસેન, ઉપેક્ખાય વા સન્તભાવેન સુખગતિકત્તા સબ્બેસમ્પિ ઝાનાનં વસેન વેદિતબ્બં. ઝાનસમુટ્ઠાનપણીતરૂપફુટ્ઠસરીરતાવસેન પન કાયિકસુખપટિલાભસંવત્તનં દટ્ઠબ્બં, તઞ્ચ ખો ઝાનતો વુટ્ઠિતકાલે. ઇમસ્મિં પક્ખે ‘‘અપ્પિતપ્પિતક્ખણે’’તિ ઇદં હેતુમ્હિ ભુમ્મવચનં દટ્ઠબ્બં.

અવિક્ખમ્ભિતેતિ ઝાનેન સકસન્તાનતો અનીહતે અપ્પહીને. અકોસલ્લસમ્ભૂતેતિ અકોસલ્લં વુચ્ચતિ અવિજ્જા, તતો સમ્ભૂતે. અવિજ્જાપુબ્બઙ્ગમા હિ સબ્બે પાપધમ્મા. ખણેનેવાતિ અત્તનો પવત્તિક્ખણેનેવ. અન્તરધાપેતીતિ એત્થ અન્તરધાપનં વિનાસનં, તં પન ઝાનકત્તુકં ઇધાધિપ્પેતન્તિ પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં હોતીતિ આહ – ‘‘વિક્ખમ્ભેતી’’તિ. વૂપસમેતીતિ વિસેસેન ઉપસમેતિ. વિસેસેન ઉપસમનં પન સમ્મદેવ ઉપસમનં હોતીતિ આહ ‘‘સુટ્ઠુ ઉપસમેતી’’તિ. સાસનિકસ્સ ઝાનભાવના યેભુય્યેન નિબ્બેધભાગિયા હોતીતિ આહ ‘‘નિબ્બેધભાગિયત્તા’’તિ. અરિયમગ્ગસ્સ પાદકભૂતો અયં સમાધિ અનુક્કમેન વડ્ઢિત્વા અરિયમગ્ગભાવં ઉપગતો વિય હોતીતિ આહ ‘‘અનુપુબ્બેન અરિયમગ્ગવુડ્ઢિપ્પત્તો’’તિ. અયં પનત્થો વિરાગનિરોધપટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાનં વસેન સમ્મદેવ યુજ્જતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૧૦. કિમિલસુત્તવણ્ણના

૯૮૬. થેરોતિ આનન્દત્થેરો. અયં દેસનાતિ ‘‘કથં વિભાવિતો નુ ખો કિમિલા’’તિઆદિના પવત્તા દેસના. કાયઞ્ઞતરન્તિ રૂપકાયે અઞ્ઞતરકોટ્ઠાસે. એવન્તિ યથા આનાપાનં અનુસ્સરન્તો ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી જાતો, એવં સબ્બત્થ વારેસુ વેદનાનુપસ્સીતિઆદિ અત્થો વેદિતબ્બો.

દેસનાસીસન્તિ દેસનાપદેસં. મનસિકારપદેસેન વેદના વુત્તાતિ તં સબ્બં સરૂપતો અઞ્ઞાપદેસતો અપદિસતિ. યથેવ હીતિઆદિના તત્થ નિદસ્સનં દસ્સેતિ. ચિત્તસઙ્ખારપદદ્વયેતિ ‘‘ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખાર’’ન્તિ એતસ્મિં પદદ્વયે.

એવં સન્તેપીતિ પીતિમનસિકારચિત્તસઙ્ખારપદેસેન યદિ વેદના વુત્તા, એવં સન્તેપિ. એસા યથાવુત્તા વેદના આરમ્મણં ન હોતિ. વેદનારમ્મણા ચ અનુપસ્સના, તસ્મા વેદનાનુપસ્સના ન યુજ્જતિ. યદિ એવં મહાસતિપટ્ઠાનાદીસુ ‘‘વેદના વેદિયતી’’તિ વુત્તં, તં કથન્તિ આહ – ‘‘મહાસતિપટ્ઠાનાદીસુપી’’તિઆદિ. તત્થ સુખાદીનં વત્થુન્તિ સુખાદીનં ઉપ્પત્તિયા વત્થુભૂતં રૂપસદ્દાદિં આરમ્મણં કત્વા વેદના વેદિયતિ, ન પુગ્ગલો પુગ્ગલસ્સેવ અભાવતો. વેદનાપ્પવત્તિં ઉપાદાય નિસ્સાય યથા ‘‘પુગ્ગલો વેદનં વેદિયતી’’તિ વોહારમત્તં હોતિ. એવં ઇધાપિ વેદનાય અસ્સાસપસ્સાસે આરબ્ભ પવત્તિ, તથા પવત્તમનસિકારસીસેન ‘‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી ભિક્ખુ તસ્મિં સમયે વિહરતી’’તિ વુત્તો. તં સન્ધાયાતિ તં વેદનાય આરમ્મણભાવં સન્ધાય. આદીનં પદાનં. એતસ્સ ‘‘વેદનાનુપસ્સના ન યુજ્જતી’’તિ વુત્તઅનુયોગસ્સ.

સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જતીતિ પીતિસહગતાનિ પઠમદુતિયજ્ઝાનાનિ પટિપાટિયા સમાપજ્જતિ. તસ્સાતિ તેન. પટિસંવિદિતસદ્દાપેક્ખાય હિ કત્તુઅત્થે એતં સામિવચનં. સમાપત્તિક્ખણેતિ સમાપજ્જનક્ખણે. ઝાનપટિલાભેનાતિ ઝાનેન સમઙ્ગીભાવેન. આરમ્મણતોતિ આરમ્મણમુખેન તદારમ્મણઝાનપરિયાપન્ના પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ, આરમ્મણસ્સ પટિસંવિદિતત્તાતિ વુત્તં હોતિ. યથા નામ સપ્પપરિયેસનં ચરન્તેન તસ્સ આસયે પટિસંવિદિતે સોપિ પટિસંવિદિતો હોતિ મન્તાગદબલેન તસ્સ ગહણસ્સ સુકરત્તા, એવં પીતિયા આસયભૂતે આરમ્મણે પટિસંવિદિતે સા પીતિ પટિસંવિદિતાવ હોતિ સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતો ચ તસ્સા ગહણસ્સ સુકરત્તા. વિપસ્સનક્ખણેતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય તિક્ખવિસદભાવપ્પત્તાય વિસયતો દસ્સનક્ખણે. લક્ખણપ્પટિવેધેનાતિ પીતિયા સલક્ખણસ્સ સામઞ્ઞલક્ખણસ્સ ચ પટિવિજ્ઝનેન. યઞ્હિ પીતિયા વિસેસતો સામઞ્ઞતો ચ લક્ખણં, તસ્મિં વિદિતે સા યાથાવતો વિદિતા એવ હોતિ. તેનાહ ‘‘અસમ્મોહતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતી’’તિ.

ઇદાનિ તમત્થં પાળિયા એવ વિભાવેતું ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ દીઘં અસ્સાસવસેનાતિ દીઘસ્સ અસ્સાસસ્સ આરમ્મણભૂતસ્સ વસેન. પજાનતો સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતીતિ સમ્બન્ધો. ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતોતિ ઝાનપરિયાપન્નં ‘‘અવિક્ખેપો’’તિ લદ્ધનામં ચિત્તસ્સેકગ્ગતં તંસમ્પયુત્તાય પઞ્ઞાય પજાનતો. યથા હિ આરમ્મણમુખેન પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ, એવં તંસમ્પયુત્તધમ્માપિ આરમ્મણમુખેન પટિસંવિદિતા એવ હોન્તીતિ. સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતીતિ દીઘં અસ્સાસવસેન ઝાનસમ્પયુત્તા સતિ તસ્મિં આરમ્મણે ઉપટ્ઠિતા આરમ્મણમુખેન ઝાનેપિ ઉપટ્ઠિતા નામ હોતિ. તાય સતિયાતિ એવં ઉપટ્ઠિતાય તાય સતિયા યથાવુત્તેન તેન ઞાણેન સુપ્પટિવિદિતત્તા આરમ્મણસ્સ તસ્સ વસેન તદારમ્મણા સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ. દીઘં પસ્સાસવસેનાતિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘એતેનેવ નયેન અવસેસપદાનિપિ અત્થતો વેદિતબ્બાની’’તિ.

યથેવાતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – ઝાનપટિલાભેન યથા આરમ્મણતો પીતિઆદયો પટિસંવિદિતા હોન્તિ તેન વિના તેસં અપ્પવત્તનતો. એવં ઝાનસમ્પયુત્તેન તંપરિયાપન્નેન વેદનાસઙ્ખાતમનસિકારપટિલાભેન આરમ્મણતો વેદના પટિસંવિદિતા હોતિ અરુણુગ્ગમેન વિય સૂરિયસ્સ તેન વિના વેદનાય અપ્પવત્તનતો. તસ્મા વુત્તનયેન અતિસયપ્પવત્તિ વેદના સુપ્પટિવિદિતા, તસ્મા સુવુત્તમેતન્તિ પુબ્બે વુત્તચોદનં નિરાકરોતિ.

આરમ્મણેતિ અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તં વદતિ. ચિત્તાનુપસ્સીયેવ નામેસ હોતિ અસમ્મોહતો ચિત્તસ્સ પટિસંવિદિતત્તા. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. ચિત્તપટિસંવિદિતવસેનાતિ આદિ-સદ્દેન ઇતરા તિસ્સોપિ ચિત્તાનુપસ્સના સઙ્ગણ્હાતિ.

સોતિ ધમ્માનુપસ્સનં અનુયુત્તો ભિક્ખુ. યં તં પહાનં પહાયકઞાણં. પઞ્ઞાયાતિ અપરાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય અનિચ્ચવિરાગાદિતો દિસ્વા દુવિધાયપિ અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતિ. ઇદઞ્હિ ચતુક્કન્તિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિવસેન વુત્તં ચતુક્કં. તસ્સાપિ ધમ્માનુપસ્સનાય. પજહતીતિ પહાનન્તિ આહ ‘‘નિચ્ચસઞ્ઞં…પે… પહાનકરઞાણં અધિપ્પેત’’ન્તિ. વિપસ્સનાપરમ્પરન્તિ પટિપાટિયા વિપસ્સનમાહ. પથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતીતિ મજ્ઝિમાય પટિપત્તિયા સમ્મદેવ વીથિપટિપન્નં ભાવનાચિત્તં પગ્ગહનિગ્ગહાનં અકરણેન અજ્ઝુપેક્ખતિ. એકતો ઉપટ્ઠાનન્તિ યસ્મા મજ્ઝિમસમથવીથિનાતિવત્તિયા તત્થ ચ પક્ખન્દનેન ઇન્દ્રિયાનં એકરસભાવેન, તત્રમજ્ઝત્તતાય ભાવતો અવિસેસં એકગ્ગભાવૂપગમનેન એકન્તતો ઉપટ્ઠાતિ, તસ્મા ન તત્થ કિઞ્ચિ કાતબ્બન્તિ અજ્ઝુપેક્ખતિ. તત્થાતિ એવં અજ્ઝુપેક્ખને. સહજાતાનમ્પિ અજ્ઝુપેક્ખના હોતિ તેસં પવત્તનાકારસ્સ અજ્ઝુપેક્ખનતો. ‘‘પઞ્ઞાય દિસ્વા’’તિ વુત્તત્તા આરમ્મણઅજ્ઝુપેક્ખના અધિપ્પેતા. ન કેવલં નીવરણાદિધમ્મે અજ્ઝુપેક્ખિતા, અથ ખો અભિજ્ઝા …પે… પઞ્ઞાય દિસ્વા અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતીતિ યોજના.

પંસુપુઞ્જટ્ઠાનિયસ્સ કિલેસસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનદસ્સનત્થં ‘‘ચતુમહાપથો વિય છ આયતનાનિ’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. કાયાદયો ચત્તારો આરમ્મણસતિપટ્ઠાના. ચતૂસુ આરમ્મણેસૂતિ કાયાદીસુ ચતૂસુ આરમ્મણેસુ પવત્તા ચત્તારો સતિપટ્ઠાના પંસુપુઞ્જટ્ઠાનિયસ્સ કિલેસસ્સ ઉપહનનતો.

એકધમ્મવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧-૨. ઇચ્છાનઙ્ગલસુત્તાદિવણ્ણના

૯૮૭-૯૮૮. કસ્માતિઆદિ વિહારસમાપત્તિઆચિક્ખણે કારણં વિભાવેતું આરદ્ધં.

એવ-વાકારોતિ એવ-કારો વા-કારો ચ. એકન્તસન્તત્તા એકન્તેન સન્તમનસિકારભાવતો. સેક્ખવચનેનેવ તેસં સિક્ખિતબ્બસ્સ અત્થિભાવે સિદ્ધેપિ સિક્ખિતબ્બરહિતેસુ તેસુપિ સેક્ખપરિયાયસ્સ વુચ્ચમાનત્તા સિક્ખિતબ્બસદ્દેન સેક્ખે વિસેસેત્વા વુત્તા. આસવક્ખયત્થં સિક્ખિતબ્બસ્સ અભાવેપિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં ઝાનાદિસિક્ખનેન વિના સિક્ખિતબ્બાભાવા ‘‘અસેક્ખા નામા’’તિ વુત્તા. બુદ્ધાનં પન સબ્બસો સમ્મદેવ પરિનિટ્ઠિતસિક્ખત્તા ‘‘સિક્ખામી’’તિ ન વુત્તં. આનાપાનજ્ઝાનફલસમાપત્તિ તથાગતવિહારો.

૩-૧૦. પઠમઆનન્દસુત્તાદિવણ્ણના

૯૮૯-૯૯૬. અનિચ્ચાદિવસેનાતિ અનિચ્ચદુક્ખાનત્તવસેન. પવિચિનતિ પકારેહિ વિચિનતિ. નિક્કિલેસાતિ અપગતકિલેસા વિક્ખમ્ભિતકિલેસા. પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ પાઠો.

યાય અનોસક્કનં અનતિવત્તનઞ્ચ હોતિ, અયં તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા મજ્ઝત્તાકારોતિ વુત્તા. એકચિત્તક્ખણિકાતિ એકચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નત્તા.

ચત્તુન્નં ચતુક્કાનં વસેન સોળસક્ખત્તુકા. આનાપાનસન્નિસ્સયેન પવત્તત્તા આરમ્મણવસેન પવત્તા આનાપાનારમ્મણાપિ અપરભાગે સતિ આનાપાનસ્સતીતિ પરિયાયેન વત્તબ્બતં અરહતીતિ ‘‘આનાપાનસ્સતિ મિસ્સકા કથિતા’’તિ વુત્તં. આનાપાનમૂલકાતિ આનાપાનસન્નિસ્સયેન પવત્તા સતિપટ્ઠાના. તેસં મૂલભૂતાતિ તેસં સતિપટ્ઠાનાનં મૂલકારણભૂતા. બોજ્ઝઙ્ગમૂલકાતિ બોજ્ઝઙ્ગપચ્ચયભૂતા. તેપિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ એતે વીસતિ સતિપટ્ઠાનહેતુકા બોજ્ઝઙ્ગા. વિજ્જાવિમુત્તિપૂરકાતિ તતિયવિજ્જાય તસ્સ ફલસ્સ ચ પરિપૂરણવસેન પવત્તા બોજ્ઝઙ્ગા. ફલસમ્પયુત્તાતિ ચતુત્થફલસમ્પયુત્તા, ચતુબ્બિધફલસમ્પયુત્તા વા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આનાપાનસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.