૧. સગાથાવગ્ગો

૧. સમાધિસુત્તવણ્ણના

૨૪૯. વેદના ચ પજાનાતીતિ સચ્ચાભિસમ્બોધવસેન વુચ્ચમાનવેદનાનં પજાનનં સાતિસયસમાધાનપુબ્બકન્તિ ભગવતા ‘‘સમાહિતો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઉપચારેન વા અપ્પનાય વા સમાહિતો’’તિ. વેદનાતિ તિસ્સોપિ વેદના. દુક્ખસચ્ચવસેનાતિ દુક્ખસચ્ચભાવેન, પરિજાનનવસેનાતિ અત્થો. સમ્ભવન્તિ સમુદયં તણ્હાવિજ્જાકમ્મફસ્સાદિપ્પભેદં ઉપ્પત્તિકારણં. તેનાહ ‘‘સમુદયસચ્ચવસેન પજાનાતી’’તિ. યત્થાતિ યંનિમિત્તં, યં આગમ્મ કામતણ્હાવિજ્જાદિનિરોધા વેદનાનિરોધો, તેસં અયં નિરોધો. નિબ્બાનં આરબ્ભ અરિયમગ્ગપ્પવત્તિયા હિ નિબ્બાનં વેદનાનિરોધોતિ વુત્તો. ખયં ગમેતીતિ ખયગામી, તં ખયગામિનં. છાતં વુચ્ચતિ તણ્હા કામાનં પાતુકામતાવસેન પવત્તનતો, અચ્ચન્તમેવ સમુચ્છિન્નત્તા નત્થિ એતસ્મિં છાતન્તિ નિચ્છાતો. તેનાહ ‘‘નિત્તણ્હો’’તિ. સમ્મસનચારવેદનાતિ સમ્મસનૂપચારવેદના. દ્વીહિ પદેહીતિ ‘‘સમાહિતો સમ્પજાનો’’તિ ઇમેહિ દ્વીહિ. ‘‘સતો’’તિ પન ઇદં સમ્પજાનપદસ્સેવ ઉપબ્રૂહનન્તિ અધિપ્પાયો. સેસેહિ ચતૂહિ ચતુસચ્ચં કથિતં, ઇતરેહિ પન દ્વીહિ ચતુસચ્ચબુજ્ઝનમેવ કથિતં. સબ્બસઙ્ગાહિકોતિ સબ્બસભાવધમ્માનં સઙ્ગણ્હનકો. તેનાહ ‘‘ચતુભૂમકધમ્મપરિચ્છેદો વુત્તો’’તિ.

સમાધિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સુખસુત્તવણ્ણના

૨૫૦. દુક્ખં ન હોતીતિ અદુક્ખં, સુખં ન હોતીતિ અસુખં, મ-કારો પદસન્ધિકરો. અદુક્ખમસુખન્તિ વેદયિતસદ્દાપેક્ખાય નપુંસકનિદ્દેસો. સપરસન્તાનગતે સન્ધાય અજ્ઝત્તબહિદ્ધાગહણન્તિ આહ ‘‘અત્તનો ચ પરસ્સ ચા’’તિ. તેન સબ્બમ્પિ વેદયિતં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. નસ્સનસભાવન્તિ ઇત્તરખણતાય ભઙ્ગતો ઉદ્ધં અપસ્સિતબ્બસભાવં. પલોકો ભેદો એતસ્સ અત્થીતિ પલોકિનં. તેનાહ ‘‘ભિજ્જનસભાવ’’ન્તિ. ઞાણેન ફુસિત્વા ફુસિત્વાતિ પુબ્બભાગે વિપસ્સનાઞાણેન અનિચ્ચા પભઙ્ગુનોતિ આરમ્મણતો, ઉત્તરકાલં અસમ્મોહતો મગ્ગપરમ્પરાય ફુસિત્વા ફુસિત્વા વયં પસ્સન્તો. વિરજ્જતીતિ મગ્ગવિરાગેન વિરજ્જતિ. સમ્મસનચારવેદના કથિતા આરદ્ધવિપસ્સકાનં વસેન દેસનાતિ. લોકિયલોકુત્તરેહિ ઞાણેહિ યાથાવતો પરિજાનનં પટિવિજ્ઝનં ઞાણફુસનં.

સુખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પહાનસુત્તવણ્ણના

૨૫૧. સબ્બમ્પિ અટ્ઠસતપભેદં તણ્હં છિન્દિ સમુચ્છેદપહાનવસેન પજહિ. તેનાહ ‘‘સમુચ્છિન્દી’’તિ. યદગ્ગેન તણ્હા સબ્બસો સમુચ્છિન્ના, તદગ્ગેન સબ્બાનિપિ સઞ્ઞોજનાનીતિ આહ ‘‘દસવિધમ્પી’’તિઆદિ. સમ્માતિ સુટ્ઠુ. પહાનઞ્ચ નામ ઉપાયેન ઞાયેન પહાનન્તિ આહ ‘‘હેતુના કારણેના’’તિ. દસ્સનાભિસમયાતિ અસમ્મોહપટિવેધા. અરહત્તમગ્ગો હિ ઉપ્પજ્જમાનોવ સભાવપટિચ્છાદકં મોહં વિદ્ધંસેન્તો એવ પવત્તતિ, તેન માનો યાથાવતો દિટ્ઠો નામ હોતિ, અયમસ્સ દસ્સનાભિસમયો. યથા હિ સૂરિયે ઉટ્ઠિતે અન્ધકારો વિદ્ધંસિયમાનો વિહતો, એવં અરહત્તમગ્ગે ઉપ્પજ્જમાને સો સબ્બસો પહીનો એવ હોતિ, ન તસ્મિં સન્તાને પતિટ્ઠં લભતિ, અયમસ્સ પહાનાભિસમયો. તેન વુત્તં ‘‘અરહત્તમગ્ગો હી’’તિઆદિ. કિચ્ચવસેનાતિ અસમ્મોહપટિવેધસઙ્ખાતસ્સ દસ્સનકિચ્ચસ્સ અનિપ્ફાદનવસેન.

યે ઇમે ચત્તારો અન્તાતિ સમ્બન્ધો. મરિયાદન્તોતિ મરિયાદસઙ્ખાતો અન્તો. એસ નયો સેસત્તયેપિ. તેસૂતિ ચતૂસુ અન્તેસુ. અદું ચતુત્થકોટિસઙ્ખાતં સબ્બસ્સેવ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં પરિચ્છેદં અરહત્તમગ્ગેન માનસ્સ દિટ્ઠત્તા પહીનત્તા ચ અકાસીતિ યોજના. સમુસ્સયો અત્તભાવો.

ન રિઞ્ચતીતિ ન વિવેચેતિ ન વિસ્સજ્જેતિ. તેનાહ ‘‘સમ્પજઞ્ઞં ન જહતી’’તિ, સમ્પજઞ્ઞં ન પરિચ્ચજતીતિ અત્થો. સઙ્ખ્યં નોપેતીતિ ઇમસ્સ ‘‘દિટ્ઠધમ્મે અનાસવો’’તિ ઇમસ્સ વસેન અત્થં વદન્તો ‘‘રત્તો દુટ્ઠો’’તિ અવોચ સઉપાદિસેસનિબ્બાનવસેન. સઙ્ખ્યં નોપેતીતિ વા દિટ્ઠે-ધમ્મે અનાસવો ધમ્મટ્ઠો વેદગૂ કાયસ્સ ભેદા મનુસ્સો દેવોતિ વા પઞ્ઞત્તિં ન ઉપેતીતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનવસેનપિ અત્થો વત્તબ્બો. એત્થ ચ સુખાદીસુ વેદનાસુ યથાક્કમં રાગાનુસયાદયો કથિતાતિ આહ – ‘‘ઇમસ્મિં સુત્તે આરમ્મણાનુસયો કથિતો’’તિ. યો હિ રાગાદિ પચ્ચયસમવાયે અતિઇટ્ઠાદીસુ ઉપ્પજ્જનારહો મગ્ગેન અપ્પહીનો, સો ‘‘રાગાનુસયો’’તિઆદિના વુત્તો, અપ્પહીનત્થો સો મગ્ગેન પહાતબ્બો, ન પરિયુટ્ઠાનાભિભવત્થોતિ.

પહાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પાતાલસુત્તવણ્ણના

૨૫૨. યત્થ પતિટ્ઠા નત્થિ એકન્તિકાતિ એકન્તિકસ્સ મહતો પાતસ્સ અલન્તિ અયમેત્થ અત્થો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘નત્થિ એત્થ પતિટ્ઠા’’તિ. અસમ્ભૂતત્થન્તિ ન સમ્ભૂતત્થં, મુસાતિ અત્થો. સોતિ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો. યં તં ઉદકં પતતીતિ યોજના. યસ્મા સમુદ્દપિટ્ઠે અન્તરન્તરા વેરમ્ભવાતસદિસો મહાવાતો ઉટ્ઠહિત્વા મહાસમુદ્દે ઉદકં ઉગ્ગચ્છાપેતિ, તં કદાચિ ચક્કવાળાભિમુખં, કદાચિ સિનેરુપાદાભિમુખં ગન્ત્વા તં પતિહનતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘બલવામુખં મહાસમુદ્દસ્સા’’તિઆદિ. વેગેન પક્ખન્દિત્વાતિ મહતા વાતવેગેન સમુદ્ધતં તેનેવ વેગેન પક્ખન્દન્તઞ્ચ હુત્વા. મહાનરકપપાતો વિયાતિ યોજનાયામવિત્થારગમ્ભીરસોબ્ભપપાતો વિય હોતિ. તથારૂપાનન્તિ તત્થ વસિતું સમત્થાનં. અસન્તન્તિ અભૂતં. અત્થવસેન હિ વાચા અભૂતં નામ.

ન પતિટ્ઠાસીતિ પતિટ્ઠં ન લભિ. અનિબદ્ધન્તિ અનિબન્ધનત્થં યંકિઞ્ચિ. દુબ્બલઞાણોતિ ઞાણબલરહિતો. ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ વત્વા ‘‘સુતવા અરિયસાવકો’’તિ વુત્તત્તા ‘‘સોતાપન્નો ધુર’’ન્તિ વુત્તં. ઇતરેસુ અરિયસાવકેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તેસઞ્હિ વેદના સુપરિઞ્ઞાતા. બલવવિપસ્સકો…પે… યોગાવચરોપિ વટ્ટતિ મત્તસો વેદનાનં પરિઞ્ઞાતત્તા.

પાતાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દટ્ઠબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૫૩. વિપરિણામનવસેન દુક્ખતો દટ્ઠબ્બાતિ કિઞ્ચાપિ સુખા, પરિણામદુક્ખતા પન સુખવેદનાય એકન્તિકાતિ. વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેનાતિ પીળનવસેન અત્તભાવસ્સ વિજ્ઝનટ્ઠેન. હુત્વાતિ પચ્ચયસમાગમેન ઉપ્પજ્જિત્વા. તેન પાકભાવપુબ્બકો અત્તલાભો વુત્તો. અભાવાકારેનાતિ ભઙ્ગુપગમનાકારેન. તેન વિદ્ધંસભાવો વુત્તો. ઉભયેન ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નતાય સિખપ્પત્તં અનિચ્ચતં દસ્સેતિ. સ્વાયં હુત્વા અભાવાકારો ઇતરાસુપિ વેદનાસુ લબ્ભતેવ, અધિકો ચ પન દ્વિન્નં દુક્ખસભાવો. દુક્ખતાવસેન પુરિમાનં વેદનાનં દટ્ઠબ્બતાય દસ્સિતત્તા પચ્છિમાય વેદનાય એવં દટ્ઠબ્બતા દસ્સિતા. અદ્દાતિ ઞાણગતિયા સચ્છિકત્વા અદક્ખિ. ઞાણગમનઞ્હેતં, યદિદં દુક્ખતો દસ્સનં. સન્તસભાવં સુખદુક્ખતો ઉપસન્તરૂપત્તા.

દટ્ઠબ્બસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સલ્લસુત્તવણ્ણના

૨૫૪. દ્વીસુ જનેસૂતિ સુતવન્તઅસ્સુતવન્તેસુ દ્વીસુ જનેસુ. અનુગતવેધન્તિ પુબ્બે પવત્તવેધસ્સ અનુગતવેધં. બલવતરા દિગુણા વિય હુત્વા દળ્હતરપવત્તિયા. એવમેવાતિ યથા વિદ્ધસ્સ પુરિસસ્સ અનુવેધના બલવતરા, એવમેવ. સમાધિમગ્ગફલાનિ નિસ્સરણં વિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન. સમાધિસીસેન હેત્થ ઝાનઞ્ચ ગહિતં. સો ન જાનાતિ અનધિગતત્તા. નિસ્સરણન્તિ જાનાતિ અનિસ્સરણમેવ. તાસં સમધિગતાનં સુખદુક્ખવેદનાનં. ન વિપ્પયુત્તો અપ્પહીનકિલેસત્તા. સઙ્ખાતધમ્મસ્સાતિ સઙ્ખાય પઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાતચતુક્ખન્ધસ્સ. તેનાહ ‘‘તુલિતધમ્મસ્સા’’તિ. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે પુરિમસુત્તે વિય આરમ્મણાનુસયોવ કથિતો, સો પન તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. અનુરોધવિરોધપહાનસ્સ વુત્તત્તા ખીણાસવો ધુરં. અનાગામીપિ વટ્ટતિ, તસ્સ વિરોધપ્પહાનં લબ્ભતિ.

સલ્લસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. પઠમગેલઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૨૫૫. સદ્દહિત્વા ગિલાને ઉપટ્ઠાતબ્બે મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ યોજના. તત્થાતિ તસ્મિં ઠાને. કમ્મટ્ઠાનાનુયોગો સપ્પાયો યેસં તે કમ્મટ્ઠાનસપ્પાયા, સતિપટ્ઠાનરતાતિ અત્થો. અનિચ્ચતં અનુપસ્સન્તોતિ કાયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નાય વેદનાય ચ અનિચ્ચતં અનુપસ્સન્તો. વયં અનુપસ્સન્તોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. વયન્તિ પન તાય એવ ખયસઙ્ખાતં. વિરાગન્તિ વિરજ્જનં. પટિનિસ્સગ્ગન્તિ પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગં, પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગમ્પિ વા.

આગમનીયપટિપદાતિ અરિયમગ્ગસ્સ આગમનટ્ઠાનિયા પુબ્બભાગપટિપદા. પુબ્બભાગાયેવ ન લોકુત્તરા. સમ્પજઞ્ઞં પુબ્બભાગિયમેવ. તિસ્સો અનુપસ્સના પુબ્બભાગાયેવ વિપસ્સનાપરિયાપન્નત્તા. મિસ્સકાતિ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા. ભાવનાકાલો દસ્સિતો ‘‘નિરોધાનુપસ્સિનો વિહરતો, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો વિહરતો રાગાનુસયો પહીયતી’’તિ વુત્તત્તા.

પઠમગેલઞ્ઞસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮-૯. દુતિયગેલઞ્ઞસુત્તાદિવણ્ણના

૨૫૬-૨૫૭. ફસ્સં પટિચ્ચાતિ એત્થ ફસ્સસીસેન ફસ્સાયતનાનં ગહણં. ન હિ ફસ્સાયતનેહિ વિના ફસ્સસ્સ સમ્ભવો. તેનાહ ‘‘કાયોવ હિ એત્થ ફસ્સોતિ વુત્તો’’તિ, ફસ્સસીસેન વુત્તોતિ અધિપ્પાયો. નવમં ઉત્તાનમેવ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા.

દુતિયગેલઞ્ઞસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ફસ્સમૂલકસુત્તવણ્ણના

૨૫૮. સુખવેદનાય હિતં સુખવેદનિયં. સો પનેસ હિતભાવો પચ્ચયભાવેનાતિ આહ ‘‘સુખવેદનાય પચ્ચયભૂત’’ન્તિ. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તદ્વયેતિ ઇમસ્મિં નવમે દસમે ચ સુત્તેપિ. સમ્મસનચારવેદનાતિ સમ્મસનીયવેદના એવ કથિતા, ન લોકુત્તરાતિ અધિપ્પાયો.

ફસ્સમૂલકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સગાથાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.