૯. છન્નવગ્ગો

૧. પલોકધમ્મસુત્તવણ્ણના

૮૪. અનિચ્ચલક્ખણમેવ કથિતં, તઞ્ચ પરિયાયેન, અનિચ્ચલક્ખણે કથિતે ઇતરલક્ખણાનિ કથિતાનેવ હોન્તિ બ્યભિચારભાવતો.

૨. સુઞ્ઞતલોકસુત્તવણ્ણના

૮૫. અત્તનો ઇદન્તિ અત્તનિયન્તિ આહ ‘‘અત્તનો સન્તકેના’’તિ.

૩. સંખિત્તધમ્મસુત્તવણ્ણના

૮૬. વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ ખન્ધિયવગ્ગે ખન્ધવસેન આગતં, ઇધ આયતનવસેનાતિ અયમેવ વિસેસો.

૪. છન્નસુત્તવણ્ણના

૮૭. સબ્બનિમિત્તેહિ પટિસલ્લીયતિ એતેનાતિ પટિસલ્લાનં, ફલસમાપત્તિ. જીવિતહારકસત્થં જીવિતસ્સ હરણતો, સત્તાનઞ્ચ સસનતો હિંસનતો. પરિચરિતોતિ પયિરુપાસિતો. તેન યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જિન્તિ દીપેતિ.

અનુપવજ્જન્તિ પરેહિ ન ઉપવદિતબ્બં. તં પનેત્થ આયતિં અપ્પટિસન્ધિભાવતો હોતીતિ આહ ‘‘અપ્પવત્તિક’’ન્તિ. ‘‘નેતં મમા’’તિઆદીનિ વદન્તો અરહત્તે પક્ખિપિત્વા કથેસિ. પુથુજ્જનભાવમેવ દીપેન્તો વદતિ અકતકિચ્ચભાવદીપનેન. કિઞ્ચાપિ થેરો પુચ્છિતં પઞ્હં અરહત્તે પક્ખિપિત્વા કથેસિ, ‘‘ન સમનુપસ્સામી’’તિ પન વદન્તો કિઞ્ચિ નિપ્ફત્તિં ન કથેસિ, તસ્મા ‘‘ઇદમ્પિ મનસિ કાતબ્બ’’ન્તિ ઇદં આનેત્વા સમ્બન્ધો.

કિલેસપસ્સદ્ધીતિ કિલેસપરિળાહવૂપસમો. ભવત્થાય પુન ભવત્થાય. આલયનિકન્તિ પરિયુટ્ઠાનેતિ ભવન્તરે અપેક્ખાસઞ્ઞિતે આલયે નિકન્તિયા ચ પરિયુટ્ઠાનપ્પત્તિયા. અસતિ અવિજ્જમાનાય. પટિસન્ધિવસેન અઞ્ઞભવતો ઇધાગમનં આગતિ નામ. ચુતિવસેન ગમનન્તિ ચવનવસેન ઇતો ગતિ. અનુરૂપગમનં ગતિ નામ તદુભયં ન હોતિ. ચુતૂપપાતો અપરાપરભવનવસેન ચુતિ, ઉપપજ્જનવસેન ઉપપાતો, તદુભયમ્પિ ન હોતિ. એવં પન ચુતૂપપાતે અસતિ નેવિધ ન ઇધ લોકે. ન હુરં ન પરલોકે હોતિ. તતો એવ ન ઉભયત્થ હોતિ. અયમેવ અન્તો અયં ઇધલોકે પરલોકે ચ અભાવોયેવ દુક્ખસ્સ પરિયોસાનં. અયમેવાતિ યથાવુત્તો એવ – એત્થ એતસ્મિં પાઠે પરમ્પરાગતો પમાણભૂતો અત્થો.

યે પનાતિ સમ્મવાદિનો સન્ધાય વદતિ. અન્તરાભવં ઇચ્છન્તિ ‘‘એવં ભવેન ભવન્તરસમ્બન્ધો યુજ્જેય્યા’’તિ. નિરત્થકં અન્તરાભવસ્સ નામ કસ્સચિ અભાવતો. ચુતિક્ખન્ધાનન્તરઞ્હિ પટિસન્ધિક્ખન્ધાનંયેવ પાતુભાવો. તેનાહ ‘‘અન્તરાભવસ્સ…પે… પટિક્ખિત્તોયેવા’’તિ. તત્થ ભાવોતિ અત્થિતા. અભિધમ્મે કથાવત્થુપ્પકરણે (કથા. ૫૦૫-૫૦૭) પટિક્ખિત્તોયેવ. યદિ એવં ‘‘અન્તરેના’’તિ ઇદં કથન્તિ આહ ‘‘અન્તરેના’’તિઆદિ. વિકપ્પતો અઞ્ઞં વિકપ્પન્તરં, તસ્સ દીપનં ‘‘અન્તરેના’’તિ વચનં. ન અન્તરાભવદીપનં તાદિસસ્સ અનુપલબ્ભનતો પયોજનાભાવતો ચ. યત્થ હિ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો, તત્થસ્સ નિસ્સયભૂતસ્સ વત્થુસ્સ સહભાવીનઞ્ચ ખન્ધાનં સમ્ભવોતિ સદ્ધિં અત્તનો નિસ્સયેન વિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતેવાતિ નાસ્સ ઉપ્પત્તિયા દેસદૂરતા વેદિતબ્બા. ‘‘નેવ ઇધ ન હુર’’ન્તિ વુત્તદ્વયતો અપરં વિકપ્પેન ‘‘ન ઉભય’’ન્તિ, તત્થપિ ન હોતિયેવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અન્તરેના’’તિ વા ‘‘વિના’’તિ ઇમિના સમાનત્થો નિપાતો, તસ્મા નેવિધ, ન હુરં, ઉભયં વિનાપિ નેવાતિ અત્થો.

આહરીતિ છિન્નવસેન ગણ્હિ. તેનાહ ‘‘કણ્ઠનાળં છિન્દી’’તિ. પરિગ્ગણ્હન્તોતિ સમ્મસન્તો. પરિનિબ્બુતો દીઘરત્તં વિપસ્સનાયં યુત્તપયુત્તભાવતો. ‘‘અનુપવજ્જં છન્નેન ભિક્ખુના સત્થં આહરિત’’ન્તિ, કથેસીતિ અસેક્ખકાલે બ્યાકરણં વિય કત્વા કથેસિ.

ઇમિનાતિ ‘‘ઉપવજ્જકુલાની’’તિ ઇમિના વચનેન. થેરોતિ સારિપુત્તત્થેરો. એવન્તિ એવં પુબ્બકાલેસુ સંસટ્ઠવિહારી હુત્વા ઠિતો પચ્છા અરહત્તં પાપુણિસ્સતીતિ આસઙ્કન્તો પુચ્છતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

છન્નસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૬. પુણ્ણસુત્તાદિવણ્ણના

૮૮-૮૯. તન્તિ ચક્ખુરૂપદ્વયં. તેનાહ ‘‘ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપઞ્ચા’’તિ. નન્દિસમુદયાતિ નન્દિયા સમુદયતણ્હાય સેસકારણેહિ નન્દિયા સમુદિતિ સમોધાનં નન્દિસમુદયો, તસ્મા નન્દિસમુદયા. તેનાહ ‘‘તણ્હાય સમોધાનેના’’તિ. પઞ્ચક્ખન્ધસઙ્ખાતસ્સ દુક્ખસ્સ સમોધાનેન સમુદિતિ પવત્તિયેવાતિ સહ સમુદયેન દુક્ખસ્સ દસ્સિતત્તા ‘‘વટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા’’તિ વુત્તં. નિરોધૂપાયેન સદ્ધિં નિરોધસ્સ દસ્સિતત્તા ‘‘વિવટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા’’તિ. પુચ્છાનુસન્ધિઆદીસુ અઞ્ઞતરો ન હોતીતિ આહ – ‘‘પાટિયેક્કો અનુસન્ધી’’તિ.

ચણ્ડાતિ કોધના. દુટ્ઠાતિ દોસવન્તોતિ અત્થો. કિબ્બિસાતિ પાપા. કક્ખળાતિ દારુણા. ઘટિકમુગ્ગરેનાતિ એકસ્મિં પક્ખે ઘટિકં દસ્સેત્વા કતેન રસ્સદણ્ડેન. સત્તાનં સસનતો સત્થં, તતો એવ જીવિતસ્સ હરણતો હારકઞ્ચાતિ સત્થહારકં. ઇન્દ્રિયસંવરો ‘‘દમો’’તિ વુત્તો મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં દમનતો. પઞ્ઞા ‘‘દમો’’તિ વુત્તા કિલેસવિસેવિતાનં દમનતો વૂપસમનતો. ઉપોસથકમ્મં ‘‘દમો’’તિ વુત્તં કાયદ્વારાદીહિ ઉપ્પજ્જનકઅસમસ્સ દમનતો. ખન્તિ ‘‘દમો’’તિ વેદિતબ્બા અક્ખન્તિયા દમનતો વૂપસમનતો. તેનાહ ‘‘ઉપસમોતિ તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ.

એત્થાતિ સુનાપરન્તજનપદે. એતે દ્વેતિ અયં પુણ્ણત્થેરો તસ્સ કનિટ્ઠોતિ એતે દ્વે ભાતરો. આહચ્ચ અટ્ઠાસિ ઉળારં બુદ્ધારમ્મણં પીતિં ઉપ્પાદેત્વા. સત્ત સીહનાદે નદિત્વાતિ મમ્મચ્છેદકાનમ્પિ અક્કોસપરિભાસાનં ખમને સન્તોસાભાવદીપનં, પાણિપ્પહારસ્સ, લેડ્ડુપ્પહારસ્સ, દણ્ડપ્પહારસ્સ, સત્થપ્પહારસ્સ, જીવિતવોરોપનસ્સ, ખમને સન્તોસાભાવદીપનઞ્ચાતિ એવં સત્ત સીહનાદે નદિત્વા. ચતૂસુ ઠાનેસુ વસિતત્તા પાળિયં વસનટ્ઠાનં અનુદ્દેસિકં કત્વા ‘‘સુનાપરન્તસ્મિં જનપદે વિહરતિ’’ઇચ્ચેવ વુત્તં.

ચતૂસુ ઠાનેસૂતિ અબ્બુહત્થપબ્બતે, સમુદ્દગિરિવિહારે, માતુલગિરિમ્હિ, મકુળકારામવિહારેતિ ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ. તન્તિ ચઙ્કમં આરુય્હ કોચિ ભિક્ખુ ચઙ્કમિતું સમત્થો નત્થિ મહતા સમુદ્દપરિસ્સયેન ભાવનામનસિકારસ્સ અનભિસમ્ભુણનતો. ઉપ્પાતિકન્તિ ઉપ્પાતકરં મહાસઙ્ખોભં ઉટ્ઠપેત્વા. સમ્મુખેતિ અનિલપદેસે. પટિવેદેસુન્તિ પવેદેસું.

આરદ્ધકાલતો પટ્ઠાયાતિ મણ્ડલમાળસ્સ કાતું પથવીમિતકાલતો પભુતિ. સચ્ચબન્ધેન પઞ્ચસતાનિ પરિપૂરેતું ‘‘એકૂનપઞ્ચસતાન’’ન્તિ વુત્તં. ગન્ધકુટિન્તિ જેતવનમહાવિહારે મહાગન્ધકુટિં.

સચ્ચબન્ધનામોતિ સચ્ચબન્ધે પબ્બતે ચિરનિવાસિતાય ‘‘સચ્ચબન્ધો’’ત્વેવ લદ્ધનામો. અરહત્તં પાપુણીતિ પઞ્ચાભિઞ્ઞાપરિવારં અરહત્તં અધિગચ્છિ. તેનાહ ‘‘મગ્ગેનેવસ્સ અભિઞ્ઞા આગતા’’તિ.

તસ્મિં સન્નિપતિતા મહાજના કેચિ સોતાપન્ના, કેચિ સકદાગામિનો, કેચિ અનાગામિનો, કેચિ અરહન્તો અહેસું. તત્થાપિ કેચિ તેવિજ્જા, કેચિ છળભિઞ્ઞા, કેચિ પટિસમ્ભિદપ્પત્તા અહેસું. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘મહાજનસ્સ બન્ધનમોક્ખો જાતો’’તિ. યે પન તત્થ સરણગમનપઞ્ચસીલદસસીલસમાદાનેન લદ્ધાનુગ્ગહા, તેસં દેવતાનઞ્ચ વસેન ‘‘મહન્તં બુદ્ધકોલાહલં અહોસી’’તિ વુત્તં.

અરુણં પન મહાગન્ધકુટિયંયેવ ઉટ્ઠપેસિ દેવતાનુગ્ગહત્થઞ્ચેવ કુલાનુદયાય ચ. અપાયમગ્ગે ઓતારિતો ‘‘કોચિ લોકસ્સ સજિતા અત્થિ, તસ્સ વસેન પવત્તિસંહારા હોન્તિ, તેનેવાયં પજા સનાથા હોતિ, તં યુઞ્જતિ ચ તસ્મિં તસ્મિં કમ્મે’’તિ મિચ્છાગાહેહિ. પરિચરિતબ્બં યાચિ ‘‘એત્થ મયા ચિરં વસિતબ્બ’’ન્તિ.

છટ્ઠન્તિ બાહિયસુત્તં. તં ઉત્તાનમેવ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા.

પુણ્ણસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૮. પઠમએજાસુત્તાદિવણ્ણના

૯૦-૯૧. એજતિ છળારમ્મણનિમિત્તં કમ્પતીતિ એજા. તેનાહ ‘‘ચલનટ્ઠેના’’તિ. આબાધનટ્ઠેન પીળનટ્ઠેન. અન્તો દોસનટ્ઠેનાતિ અન્તોચિત્તે એવ પદુસ્સનટ્ઠેન. નિકન્તનટ્ઠેનાતિ છિન્દનટ્ઠેન. હેટ્ઠા ગહિતમેવાતિ હેટ્ઠા મઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસારુપ્પસુત્તે આગતમેવ. વુત્તનયમેવ મઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસુત્તે.

પઠમએજાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯-૧૦. પઠમદ્વયસુત્તાદિવણ્ણના

૯૨-૯૩. દ્વયન્તિ દુકં. પાળિયં આમેડિતલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘દ્વે દ્વે કોટ્ઠાસે’’તિ. એવમેતન્તિ એવં અનિચ્ચાદિભાવેન એતં ચક્ખુરૂપઞ્ચાતિ દ્વયં. ચલતીતિ અનવટ્ઠાનેન પચલતિ. બ્યથતીતિ જરાય મરણેન ચ પવેધતિ. હેતુ ચેવ ઉપ્પત્તિનિમિત્તત્તા. સહગતીતિ સહપ્પવત્તિ, તાય ગહેતબ્બત્તા ‘‘સઙ્ગતી’’તિ ફસ્સો વુત્તો. એસ નયો સેસપદદ્વયેપિ. યસ્મા ચ સંગચ્છમાનધમ્મવિમુત્તા સઙ્ગતિ નામ નત્થિ, તથા સન્નિપાતસમવાયા, તેસં વસેન નિબ્બત્તો ફસ્સો તથા વુચ્ચતીતિ. તેનાહ ‘‘ઇમિના’’તિઆદિ.

વત્થૂતિ ચક્ખુ નિસ્સયપચ્ચયાદિભાવેન. આરમ્મણન્તિ રૂપં આરમ્મણપચ્ચયાદિભાવેન. સહજાતા તયો ખન્ધા વેદનાદયો, તે સહજાતાદિપચ્ચયભાવેન. અયં હેતૂતિ અયં તિવિધો હેતૂ. ફસ્સેનાતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – યસ્મા રૂપારમ્મણે ફસ્સે અત્તનો ફુસનકિચ્ચં કરોન્તે એવં વેદના અનુભવનકિચ્ચં, સઞ્ઞા સઞ્જાનનકિચ્ચં કરોતિ, તસ્મા ‘‘ફસ્સેન ફુટ્ઠમેવા’’તિઆદિવુત્તમેવ અત્થં ઇદાનિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન દસ્સેતું ‘‘ફુટ્ઠો’’તિઆદિ વુત્તં. પઞ્ચેવ ખન્ધા ભગવતા સમતિંસાય આકારેહિ વુત્તા. કસ્માતિ આહ ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ. રુક્ખસાખાસુ રુક્ખવોહારો વિય એકેકધમ્મેપિ ખન્ધવોહારો હોતિયેવ. તેનાહ ભગવા – ‘‘વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ (યમ. ખન્ધયમક ૨).

પઠમદ્વયસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છન્નવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.