૧૮. સમુદ્દવગ્ગો

૧. પઠમસમુદ્દસુત્તવણ્ણના

૨૨૮. યદિ ‘‘દુપ્પૂરણટ્ઠેન સમુદ્દનટ્ઠેના’’તિ ઇમિના અત્થદ્વયેન સાગરો ‘‘સમુદ્દો’’તિ વુચ્ચતિ, ચક્ખુસ્સેવેતં નિપ્પરિયાયતો યુજ્જતીતિ દસ્સેતું ‘‘યદી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દુપ્પૂરણટ્ઠેનાતિ પૂરેતું અસક્કુણેય્યભાવેન. સમુદ્દનટ્ઠેનાતિ સબ્બસો ઉપરૂપરિપક્ખિત્તગમનેન. મહાગઙ્ગાદિમહાનદીનં મહતા ઉદકોઘેન અનુસંવચ્છરં અનુપક્ખન્દમાનોપિ હિ સમુદ્દો પારિપૂરિં ન ગચ્છતિ, યઞ્ચ ભૂમિપદેસં ઓત્થરતિ, તં સમુદ્દભાવં નેતિ, અભાવં વા પાપુણાતિ અપયાતે સમુદ્દોદકે, તં વા અનુદકભાવપત્તિયા અતથમેવ હોતિ. કામઞ્ચેસ દુપ્પૂરણટ્ઠો સમુદ્દનટ્ઠો સાગરે લબ્ભતિ, તથાપિ તં દ્વયં ચક્ખુસ્મિંયેવ વિસેસતો લબ્ભતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિમાહ. સમોસરન્તન્તિ સબ્બસો નીલાદિભાગેહિ ઓસરન્તં, આપાથં આગચ્છન્તન્તિ અત્થો. કાતું ન સક્કોતિ દુપ્પૂરણીયત્તા. સદોસગમનેન ગચ્છતિ સત્તસન્તાનસ્સ દુસ્સનતો. દુસ્સનટ્ઠતા ચસ્સ ચક્ખુદ્વારિકતણ્હાવસેન વેદિતબ્બા. યથા સમુદ્દે અપરાપરં પરિવત્તમાનો ઊમિયા વેગો સમુદ્દસ્સાતિ વુચ્ચતિ, એવં ચક્ખુસમુદ્દસ્સ પુરતો અપરાપરં પરિવત્તમાનં નીલાદિભેદં રૂપારમ્મણં ચક્ખુસ્સાતિ વત્તબ્બતં અરહતિ અનઞ્ઞસાધારણત્તાતિ વુત્તં ‘‘રૂપમયો વેગો’’તિ. અસમપેક્ખિતેતિ સમ્માદસ્સને રૂપે મનાપભાવં અમનાપભાવઞ્ચ ગહેત્વા, ‘‘ઇદં નામ મયા દિટ્ઠ’’ન્તિ અનુપધારેન્તસ્સ કેવલં સમૂહઘનવસેન ગણ્હન્તસ્સ ગહણં અસમપેક્ખનં. સહતીતિ અધિભવતિ, તંનિમિત્તં કઞ્ચિ વિકારં નાપજ્જતિ.

ઊમીતિ વીચિયો. આવટ્ટો આવટ્ટનવસેન પવત્તં ઉદકં. ગાહરક્ખસમકરાદયો ગાહરક્ખસો. યથા સમુદ્દે ઊમિયો ઉપરૂપરિ વત્તમાના અત્તનિ પતિતપુગ્ગલં અજ્ઝોત્થરિત્વા અનયબ્યસનં આપાદેન્તિ, તથા આવટ્ટગાહરક્ખસા. એવમેતે રાગાદયો કિલેસા સયં ઉપ્પન્નકસત્તે અજ્ઝોત્થરિત્વા અનયબ્યસનં આપાદેન્તિ, કિલેસુપ્પત્તિનિમિત્તતાય સત્તાનં અનયબ્યસનાપત્તિહેતુભૂતસ્સ ઊમિભયસ્સ આરમ્મણવસેન ચક્ખુસમુદ્દો ‘‘સઊમિસાવટ્ટો સગાહો સરક્ખસો’’તિ વુત્તો.

ઊમિભયન્તિ એત્થ ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, ઊમીવ ભયં ઊમિભયં. કુજ્ઝનટ્ઠેન કોધો. સ્વેવ ચિત્તસ્સ ચ અભિમદ્દનવસેનુપ્પાદનત્થેન દળ્હં આયાસનટ્ઠેન ઉપાયાસો. એત્થ ચ અનેકવારં પવત્તિત્વા સત્તે અજ્ઝોત્થરિત્વા સીસં ઉક્ખિપિતું અદત્વા અનયબ્યસનનિપ્ફાદનેન કોધૂપાયાસસ્સ ઊમિસદિસતા દટ્ઠબ્બા. તથા કામગુણા કિલેસાભિભૂતે સત્તે માને વિય રૂપાદિવિસયસઙ્ખાતે અત્તનિ સંસારેત્વા યથા તતો બહિભૂતે નેક્ખમ્મે ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતિ, એવં આવટ્ટેત્વા બ્યસનાપાદનેન આવટ્ટસદિસતા દટ્ઠબ્બા. યદા પન ગાહરક્ખસો આરક્ખરહિતં અત્તનો ગોચરભૂમિગતં પુરિસં અભિભુય્ય ગહેત્વા અગોચરે ઠિતમ્પિ ગોચરં નેત્વા ભેરવરૂપદસ્સનાદિના અત્તનો ઉપક્કમં કાતું અસમત્થં કત્વા અન્વાવિસિત્વા વણ્ણબલભોગઆયુસુખેહિ વિયોજેત્વા મહન્તં અનયબ્યસનં આપાદેતિ, એવં માતુગામોપિ યોનિસોમનસિકારરહિતં અવીરપુરિસં અત્તનો રૂપાદીહિ પલોભનવસેન અભિભુય્ય ગહેત્વા વા વીરજાતિયમ્પિ ઇત્થિકુત્તભૂતેહિ અત્તનો હાવભાવવિલાસેહિ ઇત્થિમાયાય અન્વાવિસિત્વા વા અવસં અત્તનો ઉપકારધમ્મે સીલાદયો સમ્પાદેતું અસમત્થં કરોન્તો ગુણવણ્ણાદીહિ વિયોજેત્વા મહન્તં અનયબ્યસનં આપાદેતિ, એવં માતુગામસ્સ ગાહરક્ખસસદિસતા દટ્ઠબ્બા. ઊમિભયન્તિ લક્ખણવચનં. યથા હિ ઊમિ ભાયિતબ્બટ્ઠેન ભયં, એવં આવટ્ટગાહરક્ખસાપીતિ ઊમિઆદિભયેન સભયન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. અન્તં અવસાનં ગતો, એવં પારં નિબ્બાનં ગતોતિ વુચ્ચતિ.

પઠમસમુદ્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨-૩. દુતિયસમુદ્દસુત્તાદિવણ્ણના

૨૨૯-૨૩૦. કિલેસાનં અલ્લભાવૂપનયનન્તિ આહ ‘‘તેમનટ્ઠેના’’તિ. અરિયસાવકેતિ અનાગામિનો. તે હિ કામભવવસેન અતિન્તતાય ન સમુન્ના. તયો મચ્ચૂતિ કિલેસાભિસઙ્ખારદેવપુત્તમારે. તીહિ ઉપધીહીતિ કિલેસાભિસઙ્ખારકામગુણાનં વસેન તીહિ ઉપધીહિ. ખન્ધુપધિના પન સો ન નિરૂપધિ સઉપાદિસેસસ્સેવ નિબ્બાનસ્સ અધિગતત્તા. ગતોતિ પટિપત્તિગમનેન ગતો.

દુતિયસમુદ્દસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૬. ખીરરુક્ખોપમસુત્તાદિવણ્ણના

૨૩૧-૨૩૩. અપ્પહીનટ્ઠેનાતિ મગ્ગેન અસમુગ્ઘાટિતભાવેન. અત્થીતિ વિજ્જતિ. સતિ પચ્ચયે વિજ્જમાનકિચ્ચકરણતો પરિયુટ્ઠાનં અપ્પકં મૂસિકાવિસં વિય પરિત્તં નામ હોતિ અપ્પાનુભાવત્તા. એવરૂપાપીતિ અપ્પકાપિ. અસ્સાતિ અપ્પહીનકિલેસસ્સ. અધિમત્તાનન્તિ ઇટ્ઠાનં રજનીયાનં, વત્થુવસેન પરિત્તકમ્પિ ઇટ્ઠારમ્મણં અધિમત્તમેવ. તેનાહ ‘‘નખપિટ્ઠિપ્પમાણમ્પી’’તિઆદિ. દહરોતિઆદીનિ તીણિપિ પદાનિ. આભિન્દેય્યાતિ ભિન્દેય્ય. તં ઉભયન્તિ તં ચક્ખુરૂપન્તિ ઉભયમ્પિ આયતનં.

ખીરરુક્ખોપમસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ઉદાયીસુત્તવણ્ણના

૨૩૪. ઇતિપીતિ ઇમિનાપિ કારણેન. અનિચ્ચેનાતિ અનિચ્ચભાવેન અનત્તલક્ખણં કથિતં. યસ્મા હેતુપચ્ચયા વિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પત્તિ સતિ ચ ઉપ્પાદે નિરોધેન ભવિતબ્બં, ઉપ્પાદવયવન્તતાય અનિચ્ચં વિઞ્ઞાણં, યદિ ચ અત્તા સિયા પચ્ચયેહિ વિના સિજ્ઝેય્ય, ન ચ તથાસ્સ સિદ્ધિ, તસ્મા ‘‘વિઞ્ઞાણં અનત્તા’’તિ અનિચ્ચતાય અનત્તતા કથિતા.

ઉદાયીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. આદિત્તપરિયાયસુત્તવણ્ણના

૨૩૫. કિલેસાનં અનુ અનુ બ્યઞ્જનતો પરિબ્યત્તિયા ઉપ્પત્તિપચ્ચયભાવતો અનુબ્યઞ્જનં, હત્થપાદાદિઅવયવાતિ આહ – ‘‘હત્થા સોભના’’તિઆદિ. નિમિત્તગ્ગાહોતિ કિલેસુપ્પત્તિયા નિમિત્તભૂતો ગાહો. સંસન્દેત્વા ગહણન્તિ અવયવે સમોધાનેત્વા ‘‘ઇત્થિપુરિસો’’તિઆદિના એકજ્ઝં ગહણં. વિભત્તિગહણન્તિ વિભાગેન અનવસેસગ્ગહણં. કુમ્ભીલસદિસોતિ કુમ્ભીલગાહસદિસો. તેનાહ – ‘‘સબ્બમેવ ગણ્હાતી’’તિ હત્થપાદાદીસુ તં તં કોટ્ઠાસં વિભજિત્વા ગહણં રત્તપાસદિસો જલૂકગાહસદિસો. એકજવનવારેપિ લબ્ભન્તીતિ ઇદં ચક્ખુદ્વારાનુસારેન ઉપ્પન્નમનોદ્વારિકજવનં સન્ધાય વુત્તં.

નિમિત્તસ્સાદેન ગન્થિતન્તિ યથાવુત્તે નિમિત્તે અસ્સાદગાહેન ગન્થિતં સમ્બદ્ધં. ભવઙ્ગેનેવાતિ મૂલભવઙ્ગેનેવ. કિલેસભયં દસ્સેન્તોતિ તથા કિલેસુપ્પત્તિયા સતિ અકુસલચિત્તેન અન્તરિતં ચે મરણચિત્તં ભવેય્ય, એકન્તતો નિરયે વા તિરચ્છાનયોનિયા વા ઉપ્પત્તિ સિયાતિ કિલેસાનં ભાયિતબ્બં દસ્સેન્તો. ‘‘સમયવસેન વા એવં વુત્ત’’ન્તિ વત્વા તમત્થં વિવરન્તો ‘‘ચક્ખુદ્વારસ્મિઞ્હી’’તિઆદિમાહ. રત્તચિત્તં વાતિ રાગવસેન રત્તચિત્તં વા. દુટ્ઠચિત્તેન કથં આરમ્મણરસાનુભવનન્તિ? દોમનસ્સવેદનુપ્પત્તિ એવ તસ્સ આરમ્મણરસાનુભવનં દટ્ઠબ્બં. ઇમસ્સ સમયસ્સાતિ મરણસમયસ્સ.

ઉભિન્નં નાસચ્છિદ્દાનં મજ્ઝે ઠિત-અટ્ઠિતુદનં સહ ખુરટ્ઠેન છિન્દનં. દણ્ડકવાસીતિ દીઘદણ્ડકા મહાવાસિ. નિપજ્જિત્વા નિદ્દોક્કમનન્તિ ઇમિના પચલાયિકનિદ્દં પટિક્ખિપતિ. તત્થ હિ કદાચિ અન્તરા મિચ્છાવિતક્કાનં સલ્લકાનં અવસરો સિયા, નત્થેવ નિપજ્જિત્વા મહાનિદ્દં ઓક્કન્તકાલે. વિતક્કાનન્તિ મિચ્છાવિતક્કાનં.

આદિત્તપરિયાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯-૧૦. પઠમહત્થપાદોપમસુત્તાદિવણ્ણના

૨૩૬-૨૩૭. નવમં ‘‘પઞ્ઞાયતી’’તિ વુચ્ચમાને બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયવસેન વુત્તન્તિ આહ – ‘‘દસમે ન હોતીતિ વુચ્ચમાને’’તિઆદિ. એત્તકમેવ હિ દ્વિન્નં સુત્તાનં વિસેસોતિ.

પઠમહત્થપાદોપમસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમુદ્દવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.