૩. લોકન્તગમનસુત્તવણ્ણના

૧૧૬. લોકિયન્તિ એત્થ સત્તકાયભૂતગામાદીતિ લોકો, ચક્કવાળો. સઙ્ખારો પન લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો. અન્તન્તિ ઓસાનં. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સંસન્દિત્વાતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિયા સમાનેત્વા અવિરોધેત્વા. થોમેસ્સામીતિ પસંસિસ્સામિ.

એવંસમ્પત્તિકન્તિ એવંસમ્પજ્જનકં એવંપસ્સિતબ્બં ઇદં મમ અજ્ઝેસનં. તેનાહ ‘‘ઈદિસન્તિ અત્થો’’તિ. જાનં જાનાતીતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન જાનિતબ્બં જાનાતિ એવ. ન હિ પદેસઞ્ઞાણે ઠિતો જાનિતબ્બં સબ્બં જાનાતિ. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન હિ અવિસેસગ્ગહણેન ચ ‘‘જાન’’ન્તિ ઇમિના નિરવસેસં ઞેય્યજાતં પરિગ્ગય્હતીતિ તબ્બિસયાય જાનનકિરિયાય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ કરણં ભવિતું યુત્તં. પકરણવસેન ‘‘ભગવા’’તિ પદસન્નિધાનેન ચ અયમત્થો વિભાવેતબ્બો. પસ્સિતબ્બમેવ પસ્સતીતિ દિબ્બચક્ખુ-પઞ્ઞાચક્ખુ-ધમ્મચક્ખુ-બુદ્ધચક્ખુ-સમન્તચક્ખુ-સઙ્ખાતેહિ ઞાણચક્ખૂહિ પસ્સિતબ્બં પસ્સતિ એવ. અથ વા જાનં જાનાતીતિ યથા અઞ્ઞે સવિપલ્લાસા કામરૂપપરિઞ્ઞાવાદિનો જાનન્તાપિ વિપલ્લાસવસેન જાનન્તિ, ન એવં ભગવા. ભગવા પન પહીનવિપલ્લાસત્તા જાનન્તો જાનાતિ એવ, દિટ્ઠિદસ્સનસ્સ અભાવા પસ્સન્તો પસ્સતિ એવાતિ અત્થો.

દસ્સનપરિણાયકટ્ઠેનાતિ યથા ચક્ખુ સત્તાનં દસ્સનત્થં પરિણેતિ સાધેતિ, એવં લોકસ્સ યાથાવદસ્સનસાધનતોપિ દસ્સનકિચ્ચપરિણાયકટ્ઠેન ચક્ખુભૂતો, પઞ્ઞાચક્ખુમયત્તા વા સયમ્ભૂઞાણેન પઞ્ઞાચક્ખું ભૂતો પત્તોતિ વા ચક્ખુભૂતો. ઞાણભૂતોતિ એતસ્સ ચ એવમેવ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ધમ્મા વા બોધિપક્ખિયા, તેહિ ઉપ્પન્નત્તા લોકસ્સ ચ તદુપ્પાદનતો અનઞ્ઞસાધારણં વા ધમ્મં પત્તો અધિગતોતિ ધમ્મભૂતો. ‘‘બ્રહ્મા’’વુચ્ચતિ સેટ્ઠટ્ઠેન મગ્ગઞાણં, તેન ઉપ્પન્નત્તા લોકસ્સ ચ તદુપ્પાદનતો તઞ્ચ સયમ્ભૂઞાણેન પત્તોતિ બ્રહ્મભૂતો. ચતુસચ્ચધમ્મં વદતીતિ વત્તા. ચિરં સચ્ચપટિવેધં પવત્તેન્તો વદતીતિ પવત્તા. અત્થં નીહરિત્વાતિ દુક્ખાદિઅત્થં ઉદ્ધરિત્વા. પરમત્થં વા નિબ્બાનં પાપયિતા. અમતસચ્છિકિરિયં સત્તેસુ ઉપ્પાદેન્તો અમતં દદાતીતિ અમતસ્સ દાતા. બોધિપક્ખિયધમ્માનં તદાયત્તભાવતો ધમ્મસ્સામી. પુનપ્પુનં યાચાપેન્તો ભારિયં કરોન્તો ગરું કરોતિ નામ, તથા દુવિઞ્ઞેય્યં કત્વા કથેન્તોપિ.

ચક્ખુના વિજ્જમાનેન લોકસઞ્ઞી હોતિ, ન તસ્મિં અસતિ. ન હિ અજ્ઝત્તિકાયતનવિરહેન લોકસમઞ્ઞા અત્થિ. તેનાહ ‘‘ચક્ખુઞ્હિ લોકો’’તિઆદિ. અપ્પહીનદિટ્ઠીતિ અસમૂહતસક્કાયદિટ્ઠિકો ઘનવિનિબ્ભોગં કાતું અસક્કોન્તો સમુદાયં વિય અવયવં ‘‘લોકો’’તિ સઞ્જાનાતિ ચેવ મઞ્ઞતિ ચ. તથાતિ ઇમિના ‘‘લોકોતિ સઞ્જાનાતિ ચેવ મઞ્ઞતિ ચા’’તિ પદત્તયં આકડ્ઢતિ. તસ્સાતિ પુથુજ્જનસ્સ, ચક્કવાળલોકસ્સ વા. ચક્ખાદિમેવ હિ સહોકાસેન ‘‘ચક્કવાળો’’તિ પુથુજ્જનો સઞ્જાનાતિ. ગમનેનાતિ પદસા ગમનેન. ન સક્કા તેસં અનન્તત્તા. લુજ્જનટ્ઠેનાતિ અભિસઙ્ખારલોકવસેન લોકસ્સ અન્તં દસ્સેતું વુત્તં. તસ્સ અન્તો નામ નિબ્બાનં. તં પત્તું સક્કા સમ્માપટિપત્તિયા પત્તબ્બત્તા. ચક્કવાળલોકસ્સ પન અન્તો નામ, નત્થિ તસ્સ ગમનેન અપ્પત્તબ્બત્તા.

ઇમેહિ પદેહીતિ ઇમેહિ વાક્યવિભાગેહિ પદેહિ. તાનિ પન અક્ખરસમુદાયલક્ખણાનીતિ આહ ‘‘અક્ખરસમ્પિણ્ડનેહી’’તિ. પાટિયેક્કઅક્ખરેહીતિ તસ્મિં તસ્મિં પદે પટિનિયતસન્નિવેસેહિ વિસું વિસું ચિત્તેન ગય્હમાનેહિ અક્ખરેહીતિ અત્થો.

ગમનટ્ઠેન ‘‘પણ્ડા’’ વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય ઇતો ગતો પત્તોતિ પણ્ડિતો, પઞ્ઞવા. મહાપઞ્ઞતા નામ પટિસમ્ભિદાવસેન વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘મહન્તે અત્થે’’તિઆદિ. યથા તન્તિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં પઠમવિકપ્પે, દુતિયવિકપ્પે પન પચ્ચામસનન્તિ આહ ‘‘તં બ્યાકત’’ન્તિ.

લોકન્તગમનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.