૧૨. લોકકામગુણવગ્ગો

૧-૨. પઠમમારપાસસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૪-૧૧૫. આવસતિ એત્થ કિલેસમારોતિ આવાસો. કામગુણઅજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ. કિલેસમારસ્સ આવાસં ગતો વસં ગતો. તિવિધસ્સાતિ પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાતસ્સ તિવિધસ્સપિ મારસ્સ. તતો એવ દેવપુત્તમારસ્સપિ વસં ગતોતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું.

પઠમમારપાસસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. લોકન્તગમનસુત્તવણ્ણના

૧૧૬. લોકિયન્તિ એત્થ સત્તકાયભૂતગામાદીતિ લોકો, ચક્કવાળો. સઙ્ખારો પન લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો. અન્તન્તિ ઓસાનં. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સંસન્દિત્વાતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિયા સમાનેત્વા અવિરોધેત્વા. થોમેસ્સામીતિ પસંસિસ્સામિ.

એવંસમ્પત્તિકન્તિ એવંસમ્પજ્જનકં એવંપસ્સિતબ્બં ઇદં મમ અજ્ઝેસનં. તેનાહ ‘‘ઈદિસન્તિ અત્થો’’તિ. જાનં જાનાતીતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન જાનિતબ્બં જાનાતિ એવ. ન હિ પદેસઞ્ઞાણે ઠિતો જાનિતબ્બં સબ્બં જાનાતિ. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન હિ અવિસેસગ્ગહણેન ચ ‘‘જાન’’ન્તિ ઇમિના નિરવસેસં ઞેય્યજાતં પરિગ્ગય્હતીતિ તબ્બિસયાય જાનનકિરિયાય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ કરણં ભવિતું યુત્તં. પકરણવસેન ‘‘ભગવા’’તિ પદસન્નિધાનેન ચ અયમત્થો વિભાવેતબ્બો. પસ્સિતબ્બમેવ પસ્સતીતિ દિબ્બચક્ખુ-પઞ્ઞાચક્ખુ-ધમ્મચક્ખુ-બુદ્ધચક્ખુ-સમન્તચક્ખુ-સઙ્ખાતેહિ ઞાણચક્ખૂહિ પસ્સિતબ્બં પસ્સતિ એવ. અથ વા જાનં જાનાતીતિ યથા અઞ્ઞે સવિપલ્લાસા કામરૂપપરિઞ્ઞાવાદિનો જાનન્તાપિ વિપલ્લાસવસેન જાનન્તિ, ન એવં ભગવા. ભગવા પન પહીનવિપલ્લાસત્તા જાનન્તો જાનાતિ એવ, દિટ્ઠિદસ્સનસ્સ અભાવા પસ્સન્તો પસ્સતિ એવાતિ અત્થો.

દસ્સનપરિણાયકટ્ઠેનાતિ યથા ચક્ખુ સત્તાનં દસ્સનત્થં પરિણેતિ સાધેતિ, એવં લોકસ્સ યાથાવદસ્સનસાધનતોપિ દસ્સનકિચ્ચપરિણાયકટ્ઠેન ચક્ખુભૂતો, પઞ્ઞાચક્ખુમયત્તા વા સયમ્ભૂઞાણેન પઞ્ઞાચક્ખું ભૂતો પત્તોતિ વા ચક્ખુભૂતો. ઞાણભૂતોતિ એતસ્સ ચ એવમેવ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ધમ્મા વા બોધિપક્ખિયા, તેહિ ઉપ્પન્નત્તા લોકસ્સ ચ તદુપ્પાદનતો અનઞ્ઞસાધારણં વા ધમ્મં પત્તો અધિગતોતિ ધમ્મભૂતો. ‘‘બ્રહ્મા’’વુચ્ચતિ સેટ્ઠટ્ઠેન મગ્ગઞાણં, તેન ઉપ્પન્નત્તા લોકસ્સ ચ તદુપ્પાદનતો તઞ્ચ સયમ્ભૂઞાણેન પત્તોતિ બ્રહ્મભૂતો. ચતુસચ્ચધમ્મં વદતીતિ વત્તા. ચિરં સચ્ચપટિવેધં પવત્તેન્તો વદતીતિ પવત્તા. અત્થં નીહરિત્વાતિ દુક્ખાદિઅત્થં ઉદ્ધરિત્વા. પરમત્થં વા નિબ્બાનં પાપયિતા. અમતસચ્છિકિરિયં સત્તેસુ ઉપ્પાદેન્તો અમતં દદાતીતિ અમતસ્સ દાતા. બોધિપક્ખિયધમ્માનં તદાયત્તભાવતો ધમ્મસ્સામી. પુનપ્પુનં યાચાપેન્તો ભારિયં કરોન્તો ગરું કરોતિ નામ, તથા દુવિઞ્ઞેય્યં કત્વા કથેન્તોપિ.

ચક્ખુના વિજ્જમાનેન લોકસઞ્ઞી હોતિ, ન તસ્મિં અસતિ. ન હિ અજ્ઝત્તિકાયતનવિરહેન લોકસમઞ્ઞા અત્થિ. તેનાહ ‘‘ચક્ખુઞ્હિ લોકો’’તિઆદિ. અપ્પહીનદિટ્ઠીતિ અસમૂહતસક્કાયદિટ્ઠિકો ઘનવિનિબ્ભોગં કાતું અસક્કોન્તો સમુદાયં વિય અવયવં ‘‘લોકો’’તિ સઞ્જાનાતિ ચેવ મઞ્ઞતિ ચ. તથાતિ ઇમિના ‘‘લોકોતિ સઞ્જાનાતિ ચેવ મઞ્ઞતિ ચા’’તિ પદત્તયં આકડ્ઢતિ. તસ્સાતિ પુથુજ્જનસ્સ, ચક્કવાળલોકસ્સ વા. ચક્ખાદિમેવ હિ સહોકાસેન ‘‘ચક્કવાળો’’તિ પુથુજ્જનો સઞ્જાનાતિ. ગમનેનાતિ પદસા ગમનેન. ન સક્કા તેસં અનન્તત્તા. લુજ્જનટ્ઠેનાતિ અભિસઙ્ખારલોકવસેન લોકસ્સ અન્તં દસ્સેતું વુત્તં. તસ્સ અન્તો નામ નિબ્બાનં. તં પત્તું સક્કા સમ્માપટિપત્તિયા પત્તબ્બત્તા. ચક્કવાળલોકસ્સ પન અન્તો નામ, નત્થિ તસ્સ ગમનેન અપ્પત્તબ્બત્તા.

ઇમેહિ પદેહીતિ ઇમેહિ વાક્યવિભાગેહિ પદેહિ. તાનિ પન અક્ખરસમુદાયલક્ખણાનીતિ આહ ‘‘અક્ખરસમ્પિણ્ડનેહી’’તિ. પાટિયેક્કઅક્ખરેહીતિ તસ્મિં તસ્મિં પદે પટિનિયતસન્નિવેસેહિ વિસું વિસું ચિત્તેન ગય્હમાનેહિ અક્ખરેહીતિ અત્થો.

ગમનટ્ઠેન ‘‘પણ્ડા’’ વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય ઇતો ગતો પત્તોતિ પણ્ડિતો, પઞ્ઞવા. મહાપઞ્ઞતા નામ પટિસમ્ભિદાવસેન વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘મહન્તે અત્થે’’તિઆદિ. યથા તન્તિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં પઠમવિકપ્પે, દુતિયવિકપ્પે પન પચ્ચામસનન્તિ આહ ‘‘તં બ્યાકત’’ન્તિ.

લોકન્તગમનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. કામગુણસુત્તવણ્ણના

૧૧૭. ચેતસોતિ કરણે સામિવચનં. ચિત્તેન સંફુસનં નામ અનુભવોતિ આહ ‘‘ચિત્તેન અનુભૂતપુબ્બા’’તિ. ઉતુત્તયાનુરૂપતાવસેન પાસાદત્તયં, તં વસેન તિવિધનાટકભેદો. મનોરમ્મતામત્તેન કામગુણં કત્વા દસ્સિતં, ન કામવસેન. ન હિ અભિનિક્ખમનતો ઉદ્ધં બોધિસત્તસ્સ કામવિતક્કા ભૂતપુબ્બા. તેનાહ મારો પાપિમા –

‘‘સત્ત વસ્સાનિ ભગવન્તં, અનુબન્ધિં પદાપદં;

ઓતારં નાધિગચ્છિસ્સં, સમ્બુદ્ધસ્સ સતીમતો’’તિ. (સુ. નિ. ૪૪૮);

મેત્તેય્યો નામાતિઆદિ અનાગતારમ્મણદસ્સનમત્તં, ન બોધિસત્તસ્સ એવં ઉપ્પજ્જતીતિ. અત્તા પિયાયિતબ્બરૂપો એતસ્સાતિ અત્તરૂપો, ઉત્તરપદે પુરિમપદલોપેનાતિ ‘‘અત્તનો હિતકામજાતિકેના’’તિ અત્થો વુત્તો. અત્તરૂપેનાતિ વા પીતિસોમનસ્સેહિ ગહિતસભાવેન તુટ્ઠપહટ્ઠેન ઉદગ્ગુદગ્ગેન. અપ્પમાદોતિ અપ્પમજ્જનં કુસલધમ્મેસુ અખણ્ડકારિતાતિ આહ ‘‘સાતચ્ચકિરિયા’’તિ. અવોસ્સગ્ગોતિ ચિત્તસ્સ કામગુણેસુ અવોસ્સજ્જનં પક્ખન્દિતું અપ્પદાનં. પુરિમો વિકપ્પો કુસલાનં ધમ્માનં કરણવસેન દસ્સિતો, પચ્છિમો અકુસલાનં અકરણવસેન. દ્વે ધમ્માતિ અપ્પમાદો સતીતિ દ્વે ધમ્મા. અપ્પમાદો સતિ ચ તથા પવત્તા ચત્તારો કુસલધમ્મક્ખન્ધા વેદિતબ્બા. કત્તબ્બાતિ પવત્તેતબ્બા.

તસ્મિં આયતનેતિ તસ્મિં નિબ્બાનસઞ્ઞિતે કારણે પટિવેધે. તં કારણન્તિ છન્નં આયતનાનં કારણં. સળાયતનં નિરુજ્ઝતિ એત્થાતિ સળાયતનનિરોધો વુચ્ચતિ નિબ્બાનં. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનં. તં સન્ધાયા’’તિઆદિ. નિબ્બાનસ્મિન્તિ નિબ્બાનમ્હિ.

કામગુણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૬. સક્કપઞ્હસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૮-૧૧૯. દિટ્ઠેતિ પચ્ચક્ખભૂતે. ધમ્મેતિ ઉપાદાનક્ખન્ધધમ્મે. તત્થ હિ અત્તાતિ ભવતિ સઞ્ઞા દિટ્ઠિ ચાતિ અત્તભાવસઞ્ઞા. તેનાહ – ‘‘દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે’’તિ. ‘‘તન્નિસ્સિત’’ન્તિ એત્થ તં-સદ્દેન હેટ્ઠા અભિનન્દનાદિપરિયાયેન વુત્તા તણ્હા પચ્ચામટ્ઠાતિ આહ – ‘‘તણ્હાનિસ્સિત’’ન્તિ. તં ઉપાદાનં એતસ્સાતિ તદુપાદાનં. તેનાહ – ‘‘તંગહણ’’ન્તિઆદિ. તણ્હુપાદાનસઙ્ખાતં ગહણં એતસ્સાતિ તંગહણં. છટ્ઠં ઉત્તાનમેવ પઞ્ચમે વુત્તનયત્તા.

સક્કપઞ્હસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સારિપુત્તસદ્ધિવિહારિકસુત્તવણ્ણના

૧૨૦. ઘટેસ્સતીતિ પુબ્બેનાપરં ઘટિતં સમ્બન્ધં કરિસ્સતિ. વિચ્છેદન્તિ બ્રહ્મચરિયસ્સ વિરોધિપચ્ચયસમુપ્પત્તિયા ઉચ્છેદં.

૮. રાહુલોવાદસુત્તવણ્ણના

૧૨૧. યે ધમ્મા સમ્મદેવ ભાવિતા બહુલીકતા વિમુત્તિયા અરહત્તસ્સ સચ્છિકિરિયાય સંવત્તન્તિ, તે સદ્ધાદયો સમ્ભારા વિમુત્તિપરિપાચનિયાતિ અધિપ્પેતા. પરિપાચેન્તીતિ પરિપાકં પરિણામં ગમેન્તિ. ધમ્માતિ કારણભૂતા ધમ્મા. વિસુદ્ધિકારણવસેનાતિ વિસુદ્ધિકારણતાવસેન, સા પન સદ્ધિન્દ્રિયાદીનં કારણતો વિસુદ્ધિ. યથા નામ જાતિસમ્પન્નસ્સ ખત્તિયકુમારસ્સ વિપક્ખવિગમેન પક્ખસઙ્ગહેન પવત્તિટ્ઠાનસમ્પત્તિયા ચ પરિસુદ્ધિ હોતિ, એવમેવં દટ્ઠબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘વુત્તં હેત’’ન્તિઆદિમાહ.

અસ્સદ્ધાદયોપિ પુગ્ગલા સદ્ધાદીનં યાવદેવ પરિહાનાય હોન્તિ, સદ્ધાદયો પારિપૂરિયાવ, તથા પસાદનિયસુત્તન્તાદિપચ્ચવેક્ખણા, પસાદનિયસુત્તન્તા નામ સમ્પસાદનીયસુત્તાદયો. સમ્મપ્પધાનેતિ સમ્મપ્પધાનસુત્તન્તે. સતિપટ્ઠાનેતિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાને. ઝાનવિમોક્ખેતિ ઝાનાનિ ચેવ વિમોક્ખે ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તસુત્તન્તે. ગમ્ભીરઞાણચરિયેતિ ખન્ધાયતનધાતુપટિચ્ચસમુપ્પાદપટિસંયુત્તસુત્તન્તે.

કલ્યાણમિત્તતાદયોતિ કલ્યાણમિત્તતા સીલસંવરો અભિસલ્લેખકથા વીરિયારમ્ભો નિબ્બેધિકપઞ્ઞાતિ ઇમે કલ્યાણમિત્તાદયો પઞ્ચ ધમ્મા, યે ‘‘ઇધ, મેઘિય, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો હોતી’’તિઆદિના ઉદાને (ઉદા. ૩૧) કથિતા. લોકં વોલોકેન્તસ્સાતિ આયસ્મતો રાહુલસ્સ તાસઞ્ચ દેવતાનં ઇન્દ્રિયપરિપાકં પસ્સન્તસ્સ. તતો યેન અન્ધવનં, તત્થ દિવાવિહારાય મહાસમાગમો ભવિસ્સતીતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘એત્તકાતિ ગણનાવસેન પરિચ્છેદો નત્થી’’તિ.

રુક્ખપબ્બતનિસ્સિતા ભૂમટ્ઠકા, આકાસચારિવિમાનવાસિનો અન્તલિક્ખટ્ઠકા. ધમ્મચક્ખુન્તિ વેદિતબ્બાનિ ચતુસચ્ચધમ્માનં દસ્સનટ્ઠેન.

રાહુલોવાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

લોકકામગુણવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.