૨. માલુક્યપુત્તસુત્તવણ્ણના

૯૫. અપસાદેતીતિ તજ્જેતિ. ઉસ્સાદેતીતિ ઉક્કંસેતિ. અયં કિર થેરો માલુક્યપુત્તો. પમજ્જિત્વાતિ યોનિસોમનસિકારસ્સ અનનુયુજ્જનેન પમજ્જિત્વા.

યત્રાતિ પચ્ચત્તં વચનાલઙ્કારે. નામાતિ અસમ્ભાવને અપસાદનપક્ખે, ઉસ્સાદનપક્ખે પન સમ્ભાવને. કિં જાતન્તિ કિં તેન મહલ્લકભાવેન જાતન્તિ મહલ્લકભાવં તિણાયપિ અમઞ્ઞમાનો વદતિ. તેનાહ ‘‘યદિ…પે… અનુગ્ગણ્હન્તો’’તિ. અનુગ્ગણ્હન્તોતિ અચિન્તેન્તો. માદિસાનં ભગવતો ઓવાદો ઉપકારાવહોતિ એતરહિ ઓવાદઞ્ચ પસંસન્તો.

‘‘અદિટ્ઠા અદિટ્ઠપુબ્બા’’તિઆદિના પરિકપ્પવસેન વુત્તનિદસ્સનં ‘‘યથા એતેસુ છન્દાદયો ન હોન્તિ, એવમિતરેસુપિ પરિઞ્ઞાતેસૂ’’તિ નયપટિપજ્જનત્થં, તેસમ્પિ ઇમેહિ સમાનેતબ્બત્તા. તેન વુત્તં ‘‘સુપિનકૂપમા કામા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૩૪; ૨.૪૬; પાચિ. ૪૧૭; ચૂળવ. ૬૫).

ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ રૂપાયતનં યત્તકો ગહણાકારો, તત્તકં. કિત્તકં પમાણન્તિ અત્તસંવેદિયં પરસ્સ ન દિસિતબ્બં, કપ્પનામત્તં રૂપં. તેનાહ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં હી’’તિઆદિ. રૂપેતિ રૂપાયતને. રૂપમત્તમેવાતિ નીલાદિભેદં રૂપાયતનમત્તં, ન નીલાદિ. વિસેસનિવત્તનત્થો હિ અયં મત્ત-સદ્દો. યદિ એવં, એવ-કારો કિમત્થિયો? ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્હિ રૂપાયતને લબ્ભમાનમ્પિ નીલાદિવિસેસં ‘‘ઇદં નીલં નામ, ઇદં પીતં નામા’’તિ ન ગણ્હાતિ. કુતો નિચ્ચાનિચ્ચાદિસભાવત્થન્તિ સંહિતસ્સપિ નિવત્તનત્થં એવકારગ્ગહણં. તેનાહ ‘‘ન નિચ્ચાદિસભાવ’’ન્તિ. સેસવિઞ્ઞાણેહિપીતિ જવનવિઞ્ઞાણેહિપિ.

દિટ્ઠં નામ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં રૂપાયતનસ્સ દસ્સનન્તિ કત્વા. તેનાહ ‘‘રૂપે રૂપવિજાનન’’ન્તિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણમત્તમેવાતિ યત્તકં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં રૂપાયતને ગહણમત્તં, તંમત્તમેવ મે સબ્બં ચિત્તં ભવિસ્સતીતિ અત્થો. ‘‘રાગાદિરહેના’’તિ વા પાઠો. દિટ્ઠં નામ પદત્થતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠં રૂપં. તત્થેવાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠમત્તે રૂપે. ચિત્તત્તયં દિટ્ઠમત્તં નામ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિય રાગાદિવિરહેન પવત્તનતો. તેનાહ ‘‘યથા ત’’ન્તિ આદિ.

મનોદ્વારાવજ્જનેન વિઞ્ઞાતારમ્મણં વિઞ્ઞાતન્તિ અધિપ્પેતં રાગાદિવિરહેન વિઞ્ઞેય્યતો. તેનાહ ‘‘યથા આવજ્જનેના’’તિઆદિ.

તદાતિ તસ્મિં કાલે, ન તતો પટ્ઠાયાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ દસ્સેતિ. ‘‘દિટ્ઠમત્ત’’ન્તિઆદિના યેસં રાગાદીનં નિવત્તનં અધિપ્પેતં, તે ‘‘તેના’’તિ એત્થ ત-સદ્દેન પચ્ચામસીયન્તીતિ ‘‘તેન રાગેન વા રત્તો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ વિસયે ભુમ્મં, વિસયભાવો ચ વિસયિના સમ્બન્ધવસેન ઇચ્છિતબ્બોતિ વુત્તં ‘‘પટિબદ્ધો’’તિઆદિ.

સતીતિ રૂપસ્સ યથાસભાવસલ્લક્ખણા સતિ મુટ્ઠા પિયનિમિત્તમનસિકારેન અનુપ્પજ્જનતો ન દિસ્સતિ નપ્પવત્તતિ. અજ્ઝોસાતિ અજ્ઝોસાય. ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા અત્તનિયકરણેન.

અભિજ્ઝા ચ વિહેસા ચાતિ કરણત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ – ‘‘અભિજ્ઝાય ચ વિહેસાય ચા’’તિ. અત્થવસેન વિભત્તિપરિણામોતિ આહ – ‘‘અભિજ્ઝાવિહેસાહી’’તિ. આચિનન્તસ્સાતિ વડ્ઢેન્તસ્સ. પટિસ્સતોતિ પતિસ્સતો સબ્બત્થ સતિયા યુત્તો. સેવતો ચાપીતિ એત્થ ચ-સદ્દો અપિ-સદ્દો ચ નિપાતમત્તન્તિ ‘‘સેવન્તસ્સ’’ઇચ્ચેવ અત્થો વુત્તો.

માલુક્યપુત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.