૯. ઓપમ્મસંયુત્તં

૧. કૂટસુત્તવણ્ણના

૨૨૩. કૂટં ગચ્છન્તીતિ કૂટચ્છિદ્દસ્સ અનુપવિસનવસેન કૂટં ગચ્છન્તિ. યા ચ ગોપાનસિયો ગોપાનસન્તરગતા, તાપિ કૂટં આહચ્ચ ઠાનેન કૂટઙ્ગમા. દુવિધાપિ કૂટે સમોસરણા. કૂટસ્સ સમુગ્ઘાતેન વિનાસેન ભિજ્જનેન. અવિજ્જાય સમુગ્ઘાતેનાતિ અવિજ્જાય અચ્ચન્તમેવ અપ્પવત્તિયા. તેન ચ મોક્ખધમ્માધિગમેન તદનુરૂપધમ્માધિગમો દસ્સિતો. અપ્પમત્તાતિ પન ઇમિના તસ્સ ઉપાયો દસ્સિતો.

કૂટસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. નખસિખસુત્તવણ્ણના

૨૨૪. એવં અપ્પકા યથા નખસિખાય આરોપિતપંસુ, સુગતિસંવત્તનિયસ્સ કમ્મસ્સ અપ્પકત્તા એવં દેવેસુપીતિ હીનૂદાહરણવસેન વુત્તં. અપ્પતરા હિ સત્તા યે દેવેસુ જાયન્તિ, તઞ્ચ ખો કામદેવેસુ. ઇતરેસુ પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

નખસિખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. કુલસુત્તવણ્ણના

૨૨૫. વિધંસયન્તિ વિહેઠયન્તિ. વડ્ઢિતાતિ ભાવનાપારિપૂરિવસેન પરિબ્રૂહિતા. પુનપ્પુનં કતાતિ ભાવનાય બહુલીકરણેન અપરાપરં પવત્તિતા યુત્તયાનં વિય કતાતિ યથા યુત્તં આજઞ્ઞરથં છેકેન સારથિના અધિટ્ઠિતં યથારુચિ પવત્તતિ, એવં યથારુચિ પવત્તિયા ગમિતા. પતિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ અધિટ્ઠાનટ્ઠેન. વત્થુ વિય કતા સબ્બસો ઉપક્કિલેસવિસોધનેન સુવિસોધિતમરિયાદં વિય કતા. અધિટ્ઠિતાતિ પટિપક્ખદૂરીભાવતો સુભાવિતભાવેન અવિકમ્પનેય્યતાય ઠપિતા. સમન્તતો ચિતાતિ સબ્બભાગેન ભાવનૂપચયં ગમિતા. તેનાહ ‘‘સુવડ્ઢિતા’’તિ. સુટ્ઠુ સમારદ્ધાતિ મેત્તાભાવનાય મત્થકપ્પત્તિયા સમ્મદેવ સમ્પાદિતા.

કુલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ઓક્ખાસુત્તવણ્ણના

૨૨૬. મહામુખઉક્ખલીનન્તિ મહામુખાનં મહન્તકોળુમ્બાનં સતં. પણીતભોજનભરિતાનન્તિ સપ્પિમધુસક્કરાદીહિ ઉપનીતપણીતભોજનેહિ પરિપુણ્ણાનં. તસ્સાતિ પાઠસ્સ. ગોદુહનમત્તન્તિ ગોદોહનવેલામત્તં. તં પન કિત્તકં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ગાવિયા’’તિઆદિ. સબ્બસત્તેસુ હિતફરણન્તિ અનોધિસોમેત્તાભાવનમાહ – મેત્તચિત્તં અપ્પનાપ્પત્તં ભાવેતું સક્કોતીતિ અધિપ્પાયો. તમ્પિ તતો યથાવુત્તદાનતો મહપ્ફલતરન્તિ.

ઓક્ખાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સત્તિસુત્તવણ્ણના

૨૨૭. અગ્ગે પહરિત્વાતિ તિણ્હફલસત્તિયા અગ્ગે હત્થેન વા મુટ્ઠિના વા પહારં દત્વા. કપ્પાસવટ્ટિં વિયાતિ પહતકપ્પાસપિણ્ડં વિય. નિય્યાસવટ્ટિં વિયાતિ ફલસણ્ઠાનં નિય્યાસપિણ્ડં વિય. એકતો કત્વાતિ કલિકાદિભાવેન વીસતિંસપિણ્ડાનિ એકજ્ઝં કત્વા. અલ્લિયાપેન્તો પિણ્ડં કરોન્તો. પટિલેણેતીતિ પટિલીનયતિ નામેતિ. અલ્લિયાપેન્તો તે દ્વેપિ ધારા એકતો સમ્ફુસાપેન્તો. પટિકોટ્ટેતીતિ પટિપહરતિ. તત્થ ખણ્ડં વિય નિય્યાસો. કપ્પાસવટ્ટનકરણીયન્તિ વિહતસ્સ કપ્પાસસ્સ પટિસંહરણવસેન બન્ધનદણ્ડં. પવત્તેન્તોતિ કપ્પાસસ્સ સંવેલ્લનવસેન પવત્તેન્તો.

સત્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ધનુગ્ગહસુત્તવણ્ણના

૨૨૮. દળ્હધનુનોતિ થિરતરધનુનો. ઇદાનિ તસ્સ થિરતરભાવં પરિચ્છેદતો દસ્સેતું ‘‘દળ્હધનૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દ્વિસહસ્સથામન્તિ પલાનં દ્વિસહસ્સથામં. વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કત્વા દસ્સેતું ‘‘યસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્સાતિ ધનુનો. આરોપિતસ્સાતિ જિયં આરોપિતસ્સ. જિયાબદ્ધોતિ જિયાય બદ્ધો. પથવિતો મુચ્ચતિ, એતં ‘‘દ્વિસહસ્સથામ’’ન્તિ વેદિતબ્બં. લોહસીસાદીનન્તિ કાળલોહતમ્બલોહસીસાદીનં. ભારોતિ પુરિસભારો, સો પન મજ્ઝિમપુરિસસ્સ વસેન એદિસં તસ્સ બલં દટ્ઠબ્બં. ઉગ્ગહિતસિપ્પા ધનુવેદસિક્ખાવસેન. ચિણ્ણવસીભાવા લક્ખેસુ અવિરજ્ઝનસરક્ખેપવસેન. કતં રાજકુલાદીસુ ઉપગન્ત્વા અસનં સરક્ખેપો એતેહીતિ કતૂપસનાતિ આહ ‘‘રાજકુલાદીસુ દસ્સિતસિપ્પા’’તિ.

‘‘બોધિસત્તો ચત્તારિ કણ્ડાનિ આહરી’’તિ વત્વા તમેવ અત્થં વિત્થારતો દસ્સેન્તો ‘‘તદા કિરા’’તિઆદિમાહ. તત્થ જવિસ્સામાતિ ધાવિસ્સામ. અગ્ગિ ઉટ્ઠહીતિ સીઘપતનસન્તાપેન ચ સૂરિયરસ્મિસન્તાપસ્સ આસન્નભાવેન ચ ઉસુમા ઉટ્ઠહિ. પક્ખપઞ્જરેનાતિ પક્ખજાલન્તરેન.

નિવત્તિત્વાતિ ‘‘નિપ્પયોજનમિદં જવન’’ન્તિ નિવત્તિત્વા. પત્તકટાહેન ઓત્થટપત્તો વિયાતિ પિહિતપત્તો વિય અહોસિ, વેગસા પતનેન નગરસ્સ ઉપરિ આકાસસ્સ નિરિક્ખણં અહોસિ. સઞ્ચારિતત્તા અનેકહંસસહસ્સસદિસો પઞ્ઞાયિ સેય્યથાપિ બોધિસત્તસ્સ ધનુગ્ગહકાલે સરકૂટાદિદસ્સને.

દુક્કરન્તિ તસ્સ અદસ્સનં સન્ધાયાહ, ન અત્તનો પતનં. સૂરિયમણ્ડલઞ્હિ અતિસીઘેન જવેન ગચ્છન્તમ્પિ પઞ્ઞાસયોજનાયામવિત્થતં અત્તનો વિપુલતાય પભસ્સરતાય ચ સત્તાનં ચક્ખુસ્સ ગોચરભાવં ગચ્છતિ, જવનહંસો પન તાદિસેન સૂરિયેન સદ્ધિં જવેન ગચ્છન્તો ન પઞ્ઞાયેય્ય. તસ્મા વુત્તં ‘‘ન સક્કા તયા પસ્સિતુ’’ન્તિ. ચત્તારો અક્ખણવેધિનો. ગન્ત્વા ગહિતે સોતું ઘણ્ડં પિળન્ધાપેત્વા સયં પુરત્થાભિમુખો નિસિન્નો. પુરત્થિમદિસાભિમુખં ગતકણ્ડં સન્ધાયાહ ‘‘પઠમકણ્ડેનેવ સદ્ધિં ઉપ્પતિત્વા’’તિ. તે ચત્તારિ કણ્ડાનિ એકક્ખણેયેવ ખિપિંસુ.

આયું સઙ્ખરોતિ એતેનાતિ આયુસઙ્ખારો. યથા હિ કમ્મજરૂપાનં પવત્તિ જીવિતિન્દ્રિયપટિબદ્ધા, એવં અત્તભાવસ્સ પવત્તિ તપ્પટિબદ્ધાતિ. બહુવચનનિદ્દેસો પન પાળિયં એકસ્મિં ખણે અનેકસતસઙ્ખસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપલબ્ભનતો. તં જીવિતિન્દ્રિયં. તતો યથાવુત્તદેવતાનં જવતો સીઘતરં ખીયતિ ઇત્તરખણત્તા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘જીવિતં અત્તભાવો ચ, સુખદુક્ખા ચ કેવલા;

એકચિત્તસમાયુત્તા, લહુસો વત્તતે ખણો’’તિ. (મહાનિ. ૧૦);

ભેદોતિ ભઙ્ગો. ન સક્કા પઞ્ઞાપેતું તતોપિ અતિવિય ઇત્તરખણત્તા.

ધનુગ્ગહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. આણિસુત્તવણ્ણના

૨૨૯. અઞ્ઞે રાજાનો ચ ભાગં ગણ્હન્તા ઇમે વિય દસભાગં ગણ્હન્તીતિ તેસમયં અનુગતિ પઞ્ઞાયતિ. મહાજનસ્સ આનયનતો આનકોતિ આહ ‘‘એવંલદ્ધનામો’’તિ. ઇદાનિ તં આદિતો પટ્ઠાય આગમનાનુક્કમં દસ્સેતું ‘‘હિમવન્તે કિરા’’તિઆદિમાહ. કરેણુન્તિ કરેણુકં, હત્થિનિન્તિ અત્થો. સક્કરિંસૂતિ અનત્થપરિહરણવસેન પસત્થૂપહારવસેન ચ પૂજેસું. ઓતરીતિ કુળીરદહં પાવિસિ. પટિક્કમિત્વા ઠપનવસેન અપક્કમિત્વા પતિ.

સુવણ્ણરજતાદિમયન્તિ કિસ્મિઞ્ચિ છિદ્દે સુવણ્ણમયં, કિસ્મિઞ્ચિ રજતમયં, કિસ્મિઞ્ચિ ફલિકમયં આણિં ઘટયિંસુ બન્ધિંસુ. પુબ્બે ફરિત્વા તિટ્ઠન્તસ્સ દ્વાદસ યોજનાનિ પમાણો એતસ્સાતિ દ્વાદસયોજનપ્પમાણો, સદ્દો. અથસ્સ અનેકસતકાલે ગચ્છન્તે અન્તોસાલાયમ્પિ દુક્ખેન સુય્યિત્થ આણિસઙ્ઘાટમત્તત્તા.

ગમ્ભીરાતિ અગાધા દુક્ખોગાળ્હા. સલ્લસુત્તઞ્હિ ‘‘અનિમિત્તમનઞ્ઞાત’’ન્તિઆદિના પાળિવસેન ગમ્ભીરં, ન અત્થગમ્ભીરં. તથા હિ તત્થ તા તા ગાથા દુવિઞ્ઞેય્યરૂપા તિટ્ઠન્તિ, દુવિઞ્ઞેય્યં ઞાણેન દુક્ખોગાહન્તિ કત્વા ‘‘ગમ્ભીર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પુબ્બાપરમ્પેત્થ કાસઞ્ચિ ગાથાનં દુવિઞ્ઞેય્યતાય દુક્ખોગાહમેવ, તસ્મા તં પાળિવસેન ‘‘ગમ્ભીર’’ન્તિ વુત્તં ‘‘પાળિવસેન ગમ્ભીરા સલ્લસુત્તસદિસા’’તિ. ઇમિના નયેન ‘‘અત્થવસેન ગમ્ભીરા’’તિ એત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. મહાવેદલ્લસુત્તસ્સ અત્થવસેન ગમ્ભીરતા પાકટાયેવ. લોકં ઉત્તરતીતિ લોકુત્તરો, નવવિધઅપ્પમાણધમ્મો, સો અત્થભૂતો એતેસં અત્થીતિ લોકુત્તરા. તેનાહ ‘‘લોકુત્તરઅત્થદીપકા’’તિ. સત્તસુઞ્ઞતધમ્મમત્તમેવાતિ સત્તેન અત્તના સુઞ્ઞતં કેવલં ધમ્મમત્તમેવ. ઉગ્ગહેતબ્બં પરિયાપુણિતબ્બન્તિ ચ લિઙ્ગવચનવિપલ્લાસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઉગ્ગહેતબ્બે ચ પરિયાપુણિતબ્બે ચા’’તિ. કવિતાતિ કવિનો કમ્મં કવિકતા. યસ્સ પન યં કમ્મં, તં તેન કતન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘કવિતાતિ કવીહિ કતા’’તિ. ઇતરં ‘‘કાવેય્યા’’તિ પદં, કબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘કબ્બ’’ન્તિ ચ કવિના વુત્તન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. ચિત્તક્ખરાતિ વિચિત્રાકારઅક્ખરા. સાસનતો બહિભૂતાતિ ન સાસનાવચરા. તેસં સાવકેહીતિ ‘‘બુદ્ધાનં સાવકા’’તિ અપઞ્ઞાતાનં યેસં કેસઞ્ચિ સાવકેહિ. અનુગ્ગય્હમાનાતિ ન ઉગ્ગય્હમાના સવનધારણપરિચયઅત્થૂપપરિક્ખાદિવસેન અનુગ્ગય્હમાના. અન્તરધાયન્તિ અદસ્સનં ગચ્છન્તિ.

આણિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. કલિઙ્ગરસુત્તવણ્ણના

૨૩૦. કલિઙ્ગરં વુચ્ચતિ ખુદ્દકદારુખણ્ડં, તં ઉપધાનં એતેસન્તિ કલિઙ્ગરૂપધાના. લિચ્છવી પન ખદિરદણ્ડં ઉપધાનં કત્વા તદા વિહરિંસુ. તસ્મા વુત્તં ‘‘ખદિરઘટિકાસૂ’’તિઆદિ. પકતિવિજ્જુસઞ્ઞિતો નત્થિ એતેસં ખણો વિજ્ઝનેતિ અક્ખણવેધિનો તતો સીઘતરં વિજ્ઝનતો. ‘‘અક્ખણ’’ન્તિ વિજ્જુ વુચ્ચતિ ઇત્તરખણત્તા. અક્ખણોભાસેન લક્ખણવેધકા અક્ખણવેધિનો. અનેકધા ભિન્નસ્સ વાલસ્સ વિજ્ઝનેન વાલવેધિનો. વાલેકદેસો હિ ઇધ ‘‘વાલો’’તિ ગહિતો.

બહુદેવ દિવસભાગં પધાનાનુયોગતો ઉપ્પન્નદરથપરિસ્સમવિનોદનત્થં ન્હાયિત્વા. તે સન્ધાયાતિ તે તથારૂપે પધાનકમ્મિકભિક્ખૂ સન્ધાય. ઇદં ઇદાનિ વુચ્ચમાનં અત્થજાતં વુત્તં પોરાણટ્ઠકથાયં. અયમ્પિ દીપોતિ તમ્બપણ્ણિદીપમાહ. પધાનાનુયુઞ્જનવેલાય નિવેદનવસેન તત્થ તત્થ એકજ્ઝં પહતઘણ્ડિનિગ્ઘોસેનેવ એકઘણ્ડિનિગ્ઘોસો, તત્થ તત્થ પણ્ણસાલાદીસુ વસન્તાનં ભિક્ખૂનં વસેન એકપધાનભૂતો. નાનામુખોતિ અનુરાધપુરસ્સ પચ્છિમદિસાયં એકો વિહારો, પિલિચ્છિકોળિનગરસ્સ પુરત્થિમદિસાયં. ઉભયત્થ પવત્તઘણ્ડિસદ્દા અન્તરાપવત્તઘણ્ડિસદ્દેહિ મિસ્સેત્વા ઓસરન્તિ. કલ્યાણિયં પવત્તઘણ્ડિસદ્દો તથા નાગદીપે.

કલિઙ્ગરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. નાગસુત્તવણ્ણના

૨૩૧. અતિક્કન્તવેલન્તિ ભત્તાનુમોદનઉપનિસિન્નકથાવેલતો અતિક્કન્તવેલં. અસમ્ભિન્નેનાતિ સરસમ્પત્તિતો અસમ્ભિન્નેન, સરસ્સ ઉચ્ચારણસમ્પત્તિં અપરિહાપેત્વાતિ અત્થો. અપરિસુદ્ધાસયતાય નેવ ગુણવણ્ણાય ન ઞાણબલાય હોતિ. તન્તિ તં તથા પચ્ચયાનં પરિભુઞ્જનં, તં તથા મિચ્છાપટિપજ્જનં.

નાગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. બિળારસુત્તવણ્ણના

૨૩૨. ઘરાનં સન્ધીતિ ઘરેન ઘરસ્સ સમ્બન્ધટ્ઠાનં. સહ મલેન વત્તતીતિ સમલં. ગેહતો ગામતો ચ નિક્ખમનચન્દનિકટ્ઠાનં. સઙ્કારટ્ઠાનન્તિ સઙ્કારકૂટં. કેચિ ‘‘સન્ધિસઙ્કારકૂટટ્ઠાન’’ન્તિ વદન્તિ. વુટ્ઠાનન્તિ આપન્નઆપત્તિતો, ન કિલેસતો વુટ્ઠાનં, સુદ્ધન્તે અધિટ્ઠાનં. તં પન યથાઆપન્નાય આપત્તિયા ‘‘દેસના’’ત્વેવ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘દેસના પઞ્ઞાયતી’’તિ.

બિળારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. સિઙ્ગાલસુત્તવણ્ણના

૨૩૩. એત્તકમ્પીતિ ઇમિના જરસિઙ્ગાલેન લદ્ધબ્બં ચિત્તસ્સાદમત્તમ્પિ ન લભિસ્સતિ સકલમેવ કપ્પં સબ્બસો અવીચિજાલાહિ નિરન્તરં ઝાયમાનતાય નિચ્ચદુક્ખાતુરભાવતો.

સિઙ્ગાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. દુતિયસિઙ્ગાલસુત્તવણ્ણના

૨૩૪. કતજાનનન્તિ કતૂપકારજાનનં. કતવેદિતાતિ તસ્સેવ પરેસં પાકટકરણવસેન જાનનમેવ. આચારમેવાતિ કતાપરાધમેવ.

દુતિયસિઙ્ગાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

ઓપમ્મસંયુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.