૧. નાનત્તવગ્ગો

૧. ધાતુનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૫. પઠમન્તિ ઇમસ્મિં નિદાનવગ્ગે સંયુત્તાનં પઠમં સંગીતત્તા. નિસ્સત્તટ્ઠસુઞ્ઞતટ્ઠસઙ્ખાતેનાતિ ધમ્મમત્તતાય નિસ્સત્તતાસઙ્ખાતેન નિચ્ચસુભસુખઅત્તસુઞ્ઞતત્થસઙ્ખાતેન. સભાવટ્ઠેનાતિ યથાભૂતસભાવટ્ઠેન. તતો એવ સભાવસ્સ ધારણટ્ઠેન ધાતૂતિ લદ્ધનામાનં. નાનાસભાવો અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસતા ધાતુનાનત્તં. ચક્ખુસઙ્ખાતો પસાદો ચક્ખુપસાદો. સો એવ ચક્ખનટ્ઠેન ચક્ખુ, નિસ્સત્તસુઞ્ઞતટ્ઠેન ધાતુ ચાતિ ચક્ખુધાતુ. ચક્ખુપસાદવત્થું અધિટ્ઠાનં કત્વા પવત્તં ચક્ખુપસાદવત્થુકં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. દ્વે સમ્પટિચ્છનમનોધાતુયો, એકા કિરિયા મનોધાતૂતિ તિસ્સો મનોધાતુયો મનોધાતુ ‘‘મનનમત્તા ધાતૂ’’તિ કત્વા. વેદનાદયો…પે… નિબ્બાનઞ્ચ ધમ્મધાતુ વિસેસસઞ્ઞાપરિહારેન સામઞ્ઞસઞ્ઞાય પવત્તનતો. તથા હેતે ધમ્મા આયતનદેસનાય ‘‘ધમ્માયતન’’ન્તેવ દેસિતા. ન હિ નેસં રૂપાયતનાદીનં વિય વિઞ્ઞાણેહિ અઞ્ઞવિઞ્ઞાણેન ગહેતબ્બતાકારો અત્થિ. સબ્બમ્પીતિ છસત્તતિવિધં મનોવિઞ્ઞાણં. કામાવચરા કામધાતુપરિયાપન્નત્તા. અવસાને દ્વેતિ ધમ્મધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે તંસંવણ્ણનાસુ દટ્ઠબ્બો.

ધાતુનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ફસ્સનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૬. જાતિપસુતિઆરમ્મણાદિભેદેન નાનાભાવો ફસ્સો. જાતિપચ્ચયભેદેન હિ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ભેદો હોતિયેવ. ધમ્મપરિચ્છેદવસેન ધાતુદેસનાયં તિસ્સો મનનમત્તા ધાતુયોવ મનોધાતુયો. કિરિયામયસ્સ ચિત્તુપ્પત્તિવિભાગેન પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ વસેન ધાતુદેસનાયં મનનટ્ઠેન ધાતુતાય સામઞ્ઞતો મનોદ્વારાવજ્જનં ‘‘મનોધાતૂ’’તિ અધિપ્પેતન્તિ વુત્તં ‘‘મનોસમ્ફસ્સો મનોદ્વારે પઠમજવનસમ્પયુત્તો’’તિઆદિ. તસ્માતિ યસ્મા કામં સમ્પટિચ્છનમનોધાતુઅનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનો સન્તીરણવિઞ્ઞાણધાતુયા સમ્પયુત્તો ફસ્સોપિ મનોસમ્ફસ્સો એવ નામ, દુબ્બલત્તા પન સો સબ્બભવેસુ અસમ્ભવતો ચ ગહિતો અનવસેસતો ગહણં ન હોતીતિ મનોદ્વારે જવનસમ્ફસ્સો હોતિ, તસ્મા. અયમેત્થ અત્થોતિ અયં ઇધ અધિપ્પાયાનુગતો અત્થો.

ફસ્સનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નોફસ્સનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૭. મનોસમ્ફસ્સં પટિચ્ચાતિ મનોદ્વારે પઠમજવનસમ્પયુત્તો ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો, તં મનોસમ્ફસ્સં પટિચ્ચ. મનોધાતૂતિ આવજ્જનકિરિયમનોધાતુ. મનોવિઞ્ઞાણધાતુ મનોધાતૂતિ વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન વુત્તં. તેનાહ ‘‘મનોદ્વારે…પે… એવમત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘સબ્બાનિ ચેતાની’’તિઆદિ.

નોફસ્સનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વેદનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૮. સબ્બાપિ તસ્મિં દ્વારે વેદના વત્તેય્યું ચક્ખુસમ્ફસ્સવેદના ઉપનિસ્સયપચ્ચયભાવિતા. નિબ્બત્તિફાસુકત્થન્તિ નિબ્બત્તિયા ઉપનિસ્સયભાવેન પવત્તિયા દસ્સનસુખત્થં. સમ્પટિચ્છનવેદનમેવ ગહેતું વટ્ટતિ, તાય ગહિતાય ઇતરાસં ગહણં ઞાયાગતમેવાતિ. વુત્તં પોરાણટ્ઠકથાયં. આવજ્જનસમ્ફસ્સન્તિ આવજ્જનમનોસમ્ફસ્સં. અનન્તરૂપનિસ્સયભૂતં પટિચ્ચ પઠમજવનવસેન ઉપ્પજ્જતીતિ યોજના. અયમધિપ્પાયો ઉપનિસ્સયસ્સ અધિપ્પેતત્તા.

વેદનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયવેદનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૯. તતિયચતુત્થેસુ વુત્તનયાવાતિ ‘‘નો ચક્ખુસમ્ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુધાતૂ’’તિ એવં વુત્તનયો, ચતુત્થે ‘‘ચક્ખુધાતું, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સો’’તિઆદિના વુત્તનયો ચ. એકતો કત્વાતિ એકજ્ઝં કત્વા દેસિતા. કસ્મા પન તેસુ સુત્તેસુ એવં દેસના પવત્તાતિ આહ ‘‘સબ્બાનિ ચેતાની’’તિઆદિ. પટિસેધો પન તેસં વેદનાનાનત્તાદીનં ફસ્સનાનત્તાદિકસ્સ પચ્ચયભાવતો તથાઉપ્પત્તિયા અસમ્ભવતો. ઇતો પરેસૂતિ ‘‘નો પરિયેસનાનાનત્તં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ પરિળાહનાનત્ત’’ન્તિઆદીસુ.

દુતિયવેદનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. બાહિરધાતુનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૯૦. પઞ્ચ ધાતુયો કામાવચરા રૂપસભાવત્તા.

બાહિરધાતુનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સઞ્ઞાનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૯૧. આપાથે પતિતન્તિ ચક્ખુસ્સ આપાથગતં સાટકવેઠનાદિસઞ્ઞિતં ભૂતસઙ્ઘાતં સમ્મા નિસ્સિતં. ચક્ખુદ્વારે સમ્પટિચ્છનાદિસમ્પયુત્તસઞ્ઞાનં સઙ્કપ્પગતિકત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તસઞ્ઞાગહણેનેવ વા ગહેતબ્બતો ‘‘રૂપસઞ્ઞાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા સઞ્ઞા’’તિ વુત્તં તત્થ સઞ્ઞાય એવ લબ્ભનતો. એતેનેવ હિ તંસમ્પયુત્તો સઙ્કપ્પોતિ ઇદમ્પિ સંવણ્ણિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘સઞ્ઞાસઙ્કપ્પછન્દા એકજવનવારેપિ નાનાજવનવારેપિ લબ્ભન્તી’’તિ. જવનસમ્પયુત્તસ્સ વિતક્કસ્સ છન્દગતિકત્તા વુત્તં ‘‘તીહિ ચિત્તેહિ સમ્પયુત્તો સઙ્કપ્પો’’તિ. છન્દિકતટ્ઠેનાતિ છન્દકરણટ્ઠેન, ઇચ્છિતટ્ઠેનાતિ અત્થો. અનુડહનટ્ઠેનાતિ પરિડહનટ્ઠેન. સન્નિસ્સયડાહરસા હિ રાગગ્ગિઆદયો ‘‘રૂપે’’તિ પન તસ્સ આરમ્મણદસ્સનમેતં. પરિળાહોતિ પરિળાહસીસેન અપેક્ખં વદતિ. તેનાહ ‘‘પરિળાહે ઉપ્પન્ને’’તિઆદિ. ‘‘પરિળાહો’’તિ દળ્હજ્ઝોસાના બલવાકારપ્પત્તા વુત્તાતિ આહ ‘‘પરિળાહપરિયેસના પન નાનાજવનવારેયેવ લબ્ભન્તી’’તિ. તાસં લદ્ધૂપનિસ્સયભાવતોતિ દસ્સેતિ. ઇમિના નયેનાતિ ‘‘ઉપ્પજ્જતિ સઞ્ઞાનાનત્ત’’ન્તિ એત્થ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘રૂપસઞ્ઞાદિનાનાસભાવં સઞ્ઞં પટિચ્ચ કામસઙ્કપ્પાદિનાનાસભાવો સઙ્કપ્પો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના નયેન વેદિતબ્બો.

સઞ્ઞાનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. નોપરિયેસનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૯૨. પટિસેધમત્તમેવ નાનં, સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવાતિ અધિપ્પાયો.

નોપરિયેસનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. બાહિરફસ્સનાનત્તસુત્તાદિવણ્ણના

૯૩. વુત્તપ્પકારે આરમ્મણેતિ ‘‘આપાથે પતિત’’ન્તિઆદિના હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારે રૂપારમ્મણે. સઞ્ઞાતિ રૂપસઞ્ઞાવ. અરૂપધમ્મોપિ સમાનો યસ્મિં આરમ્મણે પવત્તતિ, તં ફુસન્તો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘આરમ્મણં ફુસમાનો’’તિ. તણ્હાય વત્થુભૂતંયેવ રૂપારમ્મણં લબ્ભતીતિ કત્વા ‘‘રૂપલાભો’’તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘સહ તણ્હાય આરમ્મણં રૂપલાભો’’તિ. સબ્બસઙ્ગાહિકનયોતિ એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે સબ્બેસં સઞ્ઞાદીનં ધમ્માનં ઉપ્પત્તિયા સબ્બસઙ્ગણ્હનવસેન દસ્સિતનયો. તેનાહ ‘‘એકસ્મિંયેવા’’તિઆદિ. સબ્બસઙ્ગાહિકનયોતિ વા ધુવપરિભોગવસેન નિબદ્ધારમ્મણન્તિ વા આગન્તુકારમ્મણન્તિ વા વિભાગં અકત્વા સબ્બસઙ્ગાહિકનયો. અપરો નયો. મિસ્સકોતિ આગન્તુકારમ્મણે નિબદ્ધારમ્મણે ચ વિસયતો નિબદ્ધારમ્મણેન મિસ્સકો. નિબદ્ધારમ્મણે સત્તાનં કિલેસો મન્દો હોતિ. તથા હિ સઞ્ઞાસઙ્કપ્પફસ્સવેદનાવ દસ્સિતા. યં કિઞ્ચિ વિયાતિ યં કિઞ્ચિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિય. ખોભેત્વાતિ કુતૂહલુપ્પાદનવસેન ચિત્તં ખોભેત્વા.

ઉપાસિકાતિ તસ્સ અમચ્ચપુત્તસ્સ ભરિયં સન્ધાયાહ. તસ્મિન્તિ આગન્તુકારમ્મણે. લાભો નામ ‘‘લબ્ભતી’’તિ કત્વા.

ઉરુવલ્લિયવાસીતિ ઉરુવલ્લિયલેણવાસી, ઉરુવલ્લિયવિહારવાસીતિ વદન્તિ. પાળિયાતિ ‘‘ધાતુનાનત્તં, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિનયપવત્તાય ઇમિસ્સા સુત્તપાળિયા. પરિવટ્ટેત્વાતિ મજ્ઝે ગહિતફસ્સવેદનાપરિયોસાને ઠપનવસેન પાળિં પરિવટ્ટેત્વા. વુત્તપ્પકારેતિઆદિ પરિવત્તેતબ્બાકારદસ્સનં. તત્થ વુત્તપ્પકારેતિ આપાથગતરૂપારમ્મણે. અવિભૂતવારન્તિ અવિભૂતારમ્મણવારં. અયમેવ વા પાઠો. ગણ્હન્તિ કથેન્તિ. એકજવનવારેપિ લબ્ભન્તિ ચિરતરનિવેસાભાવા. નાનાજવનવારેયેવ દળ્હતરનિવેસતાય.

૯૪. દસમં ઉત્તાનમેવ નવમે વુત્તનયત્તા. પટિસેધમત્તમેવ હેત્થ નાનત્તન્તિ.

બાહિરફસ્સનાનત્તસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નાનત્તવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.