૫. નગરસુત્તવણ્ણના

૬૫. પઞ્ચમસુત્તે ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા’’તિઆદિ હેટ્ઠા સંવણ્ણિતમેવાતિ અવુત્તમેવ સંવણ્ણેતું ‘‘નામરૂપે ખો સતી’’તિ આરદ્ધો. તત્થ દ્વાદસપદિકે પટિચ્ચસમુપ્પાદે ઇમસ્મિં સુત્તે યાનિ દ્વે પદાનિ અગ્ગહિતાનિ, નેસં અગ્ગહણે કારણં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જેતુકામો તેસં ગહેતબ્બકારણં તાવ દસ્સેન્તો ‘‘એત્થા’’તિઆદિમાહ. પચ્ચક્ખભૂતં પચ્ચુપ્પન્નં ભવં પઠમં ગહેત્વા તદનન્તરં અનાગતસ્સ ‘‘દુતિય’’ન્તિ ગહણે અતીતો તતિયો હોતીતિ આહ ‘‘અવિજ્જાસઙ્ખારા હિ તતિયો ભવો’’તિ. નનુ ચેત્થ અનાગતસ્સ ભવસ્સ ગહણં ન સમ્ભવતિ પચ્ચુપ્પન્નભવવસેન અભિનિવેસસ્સ જોતિતત્તાતિ? સચ્ચમેતં, કારણે પન ગહિતે ફલં ગહિતમેવ હોતીતિ તથા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અપિચેત્થ અનાગતો અદ્ધા અત્થતો સઙ્ગહિતો એવ યતો ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિઆદિના અનાગતદ્ધસંગાહિતા દેસના પવત્તા, ચતુવોકારવસેન વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામન્તિ વિસેસો અત્થિ. તસ્મા ‘‘પઞ્ચવોકારવસેના’’તિ વુત્તં. તેહીતિ અવિજ્જાસઙ્ખારેહિ આરમ્મણભૂતેહિ. અયં વિપસ્સનાતિ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નવસેન ઉદયબ્બયં પસ્સન્તસ્સ પવત્તવિપસ્સના. ન ઘટીયતીતિ ન સમિજ્ઝતિ. મહા…પે… અભિનિવિટ્ઠોતિ ન ઘટને કારણમાહ, હેટ્ઠા ગહિતત્તા પાટિયેક્કં સમ્મસનીયં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો.

અદિટ્ઠેસૂતિ અનવબુદ્ધેસુ. ચતુસચ્ચસ્સ અનુબોધેન ન ભવિતબ્બન્તિ આહ ‘‘ન સક્કા બુદ્ધેન ભવિતુ’’ન્તિ. ઇમિનાતિ મહાસત્તેન. તેતિ અવિજ્જાસઙ્ખારા. ભવઉપાદાનતણ્હાવસેનાતિ ભવઉપાદાનતણ્હાદસ્સનવસેન. દિટ્ઠાવ ‘‘તંસહગતા’’તિ સમાનયોગક્ખમત્તા. ન પરભાગં ખનેય્ય અત્તના ઇચ્છિતસ્સ ગહિતત્તા પરભાગે અઞ્ઞસ્સ અભાવતો ચ. તેનાહ ‘‘કસ્સચિ નત્થિતાયા’’તિ. પટિનિવત્તેસીતિ પટિસંહરિ. પટિનિવત્તને પન કારણં દસ્સેતું ‘‘તદેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અભિન્નટ્ઠાનન્તિ અખણિતટ્ઠાનં.

પચ્ચયતોતિ હેતુતો, સઙ્ખારતોતિ અત્થો. ‘‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ જરામરણં હોતી’’તિઆદિના હેતુપરમ્પરવસેન ફલપરમ્પરાય કિત્તમાનાય, કિમ્હિ નુ ખો સતિ વિઞ્ઞાણં હોતીતિ ચ વિચારણાય સઙ્ખારે ખો સતિ વિઞ્ઞાણસ્સ વિસેસતો કારણભૂતો સઙ્ખારો અગ્ગહિતો, તતો વિઞ્ઞાણં પટિનિવત્તતિ નામ, ન સબ્બપચ્ચયતો. તેનેવાહ ‘‘નામરૂપે ખો સતિ વિઞ્ઞાણં હોતી’’તિ. કિં નામ હેત્થ સહજાતાદિવસેનેવ પચ્ચયભૂતં અધિપ્પેતં, ન કમ્મૂપનિસ્સયવસેન પચ્ચુપ્પન્નવસેન અભિનિવેસસ્સ જોતિતત્તા. આરમ્મણતોતિ અવિજ્જાસઙ્ખારસઙ્ખાતઆરમ્મણતો, અતીતભવસઙ્ખાતઆરમ્મણતો. અતીતદ્ધપરિયાપન્ના હિ અવિજ્જાસઙ્ખારા. તતો પટિનિવત્તમાનં વિઞ્ઞાણં અતીતભવોપિ પટિનિવત્તતિ નામ. ઉભયમ્પીતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણમ્પિ. નામરૂપં ન અતિક્કમતીતિ પચ્ચયભૂતં આરમ્મણભૂતઞ્ચ નામરૂપં ન અતિક્કમતિ તેન વિના અવત્તનતો. તેનાહ ‘‘નામરૂપતો પરં ન ગચ્છતી’’તિ. વિઞ્ઞાણે નામરૂપસ્સ પચ્ચયે હોન્તેતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણે નામરૂપસ્સ પચ્ચયે હોન્તે. નામરૂપે વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયે હોન્તેતિ નામરૂપે પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયે હોન્તે. ચતુવોકારપઞ્ચવોકારભવવસેન યથારહં યોજના વેદિતબ્બા. દ્વીસુપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં પચ્ચયેસુ હોન્તેસૂતિ પન પઞ્ચવોકારભવવસેન. એત્તકેનાતિ એવં વિઞ્ઞાણનામરૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપત્થમ્ભવસેન પવત્તિયા. જાયેથ વા ઉપપજ્જેથ વાતિ ‘‘સત્તો જાયતિ ઉપપજ્જતી’’તિ સમઞ્ઞા હોતિ વિઞ્ઞાણનામરૂપવિનિમુત્તસ્સ સત્તપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાનભૂતસ્સ ધમ્મસ્સ અભાવતો. તેનાહ ‘‘ઇતો હી’’તિઆદિ. એતદેવાતિ ‘‘વિઞ્ઞાણં નામરૂપ’’ન્તિ એતં દ્વયમેવ.

અપરાપરચુતિપટિસન્ધીહીતિ અપરાપરચુતિપટિસન્ધિદીપકેહિ ‘‘ચવતિ, ઉપપજ્જતી’’તિ દ્વીહિ પદેહિ. પઞ્ચ પદાનીતિ ‘‘જાયેથ વા’’તિઆદીનિ પઞ્ચ પદાનિ. નનુ તત્થ પઠમતતિયેહિ ચતુત્થપઞ્ચમાનિ અત્થતો અભિન્નાનીતિ? સચ્ચં, વિઞ્ઞાણનામરૂપાનં અપરાપરુપ્પત્તિદસ્સનત્થં એવં વુત્તં. તેનાહ ‘‘અપરાપરચુતિપટિસન્ધીહી’’તિ. એત્તાવતાતિ વુત્તમેવત્થન્તિ યો ‘‘એત્તાવતા’’તિ પદેન પુબ્બે વુત્તો, તમેવ યથાવુત્તમત્થં ‘‘યદિદ’’ન્તિઆદિના નિય્યાતેન્તો પુન વત્વા. અનુલોમપચ્ચયાકારવસેનાતિ પચ્ચયધમ્મદસ્સનપુબ્બકપચ્ચયુપ્પન્નધમ્મદસ્સનવસેન. પચ્ચયધમ્માનઞ્હિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ પચ્ચયભાવો ઇદપ્પચ્ચયતા પચ્ચયાકારો, સો ચ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના વુત્તો સઙ્ખારુપ્પત્તિયા અનુલોમનતો અનુલોમપચ્ચયાકારો, તસ્સ વસેન.

આપતોતિ પરિખાગતઉદકતો. દ્વારસમ્પત્તિયા તત્થ વસન્તાનં પવેસનનિગ્ગમનફાસુતાય ઉપભોગપરિભોગવત્થુસમ્પત્તિયા સરીરચિત્તસુખતાય નગરસ્સ મનુઞ્ઞતાતિ વુત્તં ‘‘સમન્તા …પે… રમણીય’’ન્તિ. પુબ્બે સુઞ્ઞભાવેન અરઞ્ઞસદિસં હુત્વા ઠિતં જનવાસં કરોન્તે નગરસ્સ લક્ખણપ્પત્તં હોતીતિ વુત્તં ‘‘તં અપરેન સમયેન ઇદ્ધઞ્ચેવ અસ્સ ફીતઞ્ચા’’તિ.

‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો ચ સુપરિસુદ્ધો’’તિ વચનતો તીહિ વિરતીહિ સદ્ધિં પુબ્બભાગમગ્ગોપિ અટ્ઠઙ્ગિકવોહારં લદ્ધું અરહતીતિ વુત્તં ‘‘અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ વિપસ્સનામગ્ગસ્સા’’તિ. વિપસ્સનાય ચિણ્ણન્તેતિ વિપસ્સનાય સઞ્ચરિતતાય તત્થ તત્થ તાય વિપસ્સનાય તીરિતે પરિયેસિતે. લોકુત્તરમગ્ગદસ્સનન્તિ અનુમાનાદિવસેન લોકુત્તરમગ્ગસ્સ દસ્સનં. તથા હિ નિબ્બાનનગરસ્સ દસ્સનં દટ્ઠબ્બં. દિટ્ઠકાલોતિ અધિગમવસેન દિટ્ઠકાલો. મગ્ગફલવસેન ઉપ્પન્ના પરોપણ્ણાસ અનવજ્જધમ્મા, પચ્ચવેક્ખણઞાણં પન તેસં વવત્થાપકં. યાપેત્વાતિ ચરાપેત્વા.

અવત્તમાનકટ્ઠેનાતિ બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે કસ્સચિ સન્તાને અપ્પવત્તનતોવ ઉપ્પાદાદિવસેન વત્તમાનવસેન. તથા હિ ભગવા ‘‘અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ સઞ્જનેતા’’તિઆદિકેહિ થોમિતો. પુબ્બકેહિ મહેસીહિ પટિપન્નો હિ અરિયમગ્ગો ઇતરેહિ અન્તરા કેહિચિ અવળઞ્જિતોતિ વુત્તં ‘‘અવળઞ્જનટ્ઠેન પુરાણમગ્ગો’’તિ. ઝાનસ્સાદેનાતિ ઝાનસુખેન ઝાનપીતિયા. સુભિક્ખં પણીતધમ્મામતતાય તિત્તિઆવહં. પુપ્ફિતં ઉપસોભિતં. યાવ દસસહસ્સચક્કવાળેતિ વુત્તં ‘‘એકિસ્સા લોકધાતુયા’’તિ પરિચ્છિન્નબુદ્ધખેત્તત્તા. તસ્સ અત્થિતાય હિ પરિચ્છેદો અત્થિ. એતસ્મિં અન્તરેતિ એતસ્મિં ઓકાસે.

નગરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.