૧. અસ્સુતવાસુત્તવણ્ણના

૬૧. ‘‘અસ્સુતવા’’તિ સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિતં, ઉપધારણં વા સુતં અસ્સ અત્થીતિ સુતવા, તપ્પટિક્ખેપેન ન સુતવાતિ અસ્સુતવા. વા-સદ્દો ચાયં પસંસાયં, અતિસયસ્સ વા બોધનકો, તસ્મા યસ્સ પસંસિતં, અતિસયેન વા સુતં અત્થિ, સો ‘‘સુતવા’’તિ સંકિલેસવિદ્ધંસનસમત્થો પરિયત્તિધમ્મપરિચયો ‘‘તં સુત્વા તથત્તાય પટિપત્તિ ચ સુતવા’’તિ ઇમિના પદેન પકાસિતો. અથ વા સોતબ્બયુત્તં સુત્વા કત્તબ્બનિપ્ફત્તિં સુણીતિ સુતવા. તપ્પટિક્ખેપેન ન સુતવાતિ અસ્સુતવા. તેનાહુ પોરાણા ‘‘આગમાધિગમાભાવા, ઞેય્યો અસ્સુતવા ઇતી’’તિ. તથા ચાહ ‘‘ખન્ધધાતુ…પે… વિનિચ્છયરહિતો’’તિ. તત્થ વાચુગ્ગતકરણં ઉગ્ગહો, તત્થ પરિપુચ્છનં પરિપુચ્છા, કુસલેહિ સહ ચોદનાપરિહરણવસેન વિનિચ્છયસ્સ કારણં વિનિચ્છયો. પુથૂનન્તિ બહૂનં. કિલેસાદીનં કિલેસાભિસઙ્ખારાનં વિત્થારેતબ્બં પટિસમ્ભિદામગ્ગનિદ્દેસેસુ (મહાનિ. ૫૧, ૯૪) આગતનયેન. અન્ધપુથુજ્જનો ગહિતો ‘‘નાલં નિબ્બિન્દિતુ’’ન્તિઆદિવચનતો. આસન્નપચ્ચક્ખવાચી ઇદં-સદ્દોતિ આહ ‘‘ઇમસ્મિન્તિ પચ્ચુપ્પન્નપચ્ચક્ખકાયં દસ્સેતી’’તિ. ચતૂસુ મહાભૂતેસુ નિયુત્તોતિ ચાતુમહાભૂતિકો. યથા પન મહામત્તિકાય નિબ્બત્તં મત્તિકામયં, એવમયં ચતૂહિ મહાભૂતેહિ નિબ્બત્તો ‘‘ચતુમહાભૂતમયો’’તિ વુત્તં. નિબ્બિન્દેય્યાતિ નિબ્બિન્દનમ્પિ આપજ્જેય્ય. નિબ્બિન્દના નામ ઉક્કણ્ઠના અનભિરતિભાવતોતિ વુત્તં ‘‘ઉક્કણ્ઠેય્યા’’તિ. વિરજ્જેય્યાતિ વીતરાગો ભવેય્ય. તેનાહ ‘‘ન રજ્જેય્યા’’તિ. વિમુચ્ચેય્યાતિ ઇધ પન અચ્ચન્તાય વિમુચ્ચનં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘મુચ્ચિતુકામો ભવેય્યા’’તિ. ચતૂહિ ચ રૂપજનકપચ્ચયેહિ આગતો ચયોતિ, આચયો, વુદ્ધિ. ચયતો અપક્કમોતિ અપચયો, પરિહાનિ. આદાનન્તિ ગહણં, પટિસન્ધિયા નિબ્બત્તિ. ભેદોતિ ખન્ધાનં ભેદો. સો હિ કળેવરસ્સ નિક્ખેપોતિ વુત્તોતિ આહ ‘‘નિક્ખેપનન્તિ ભેદો’’તિ.

પઞ્ઞાયન્તીતિ પકારતો ઞાયન્તિ. રૂપં પરિગ્ગહેતું પરિગ્ગણ્હનવસેનપિ રૂપં આલમ્બિતું. અયુત્તરૂપં કત્વા તણ્હાદીહિ પરિગ્ગહેતું અરૂપં પરિગ્ગણ્હિતું યુત્તરૂપં કરોતિ તેસં ભિક્ખૂનં સપ્પાયભાવતો. તેનાહ ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ. નિક્કડ્ઢન્તોતિ તતો ગાહતો નીહરન્તો.

મનાયતનસ્સેવ નામં, ન સમાધિપઞ્ઞત્તીનં ‘‘ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયં (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨; પેટકો. ૨૨; મિ. પ. ૧.૯.૯), ચિત્તો ગહપતી’’તિઆદીસુ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૭૪) વિય. ચિત્તીકાતબ્બભૂતં વત્થુ એતસ્સાતિ ચિત્તવત્થુ, તસ્સ ભાવો ચિત્તવત્થુતા, તેન કારણેન ચિત્તભાવમાહ. ચિત્તગોચરતાયાતિ ચિત્તવિચિત્તવિસયતાય. સમ્પયુત્તધમ્મચિત્તતાયાતિ રાગાદિસદ્ધાદિસમ્પયુત્તધમ્મવસેન ચિત્તસભાવત્તા. તેન ચિત્તતાય ચિત્તત્તમાહ. વિજાનનટ્ઠેનાતિ બુજ્ઝનટ્ઠેન. અજ્ઝોસિતન્તિ અજ્ઝોસાભૂતાય તણ્હાય ગહિતં. તેનાહ ‘‘તણ્હાયા’’તિઆદિ. પરામસિત્વાતિ ધમ્મસભાવં અનિચ્ચતાદિં અતિક્કમિત્વા પરતો નિચ્ચાદિતો આમસિત્વા. અટ્ઠસતન્તિ અટ્ઠાધિકં સતં. નવ માનાતિ સેય્યસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના આગતા નવવિધમાના. બ્રહ્મજાલે આગતા સસ્સતવાદાદયો દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિયો. એવન્તિ વુત્તાકારેન. યસ્મા તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહવસેન પુથુજ્જનેન દળ્હગ્ગાહં ગહિતં, તસ્મા સો તત્થ નિબ્બિન્દિતું નિબ્બિદાઞાણં ઉપ્પાદેતું ન સમત્થો.

ભિક્ખવેતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, તેન ‘‘વર’’ન્તિ એવમાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. ઇદં અનુસન્ધિવચનં ‘‘કસ્મા આહા’’તિ કથેતુકામતાય કારણં પુચ્છતિ. તેનાહ ‘‘પઠમં હી’’તિઆદિ. અસ્સુતવતા પુથુજ્જનેન. તેનાતિ ભગવતા. અયુત્તરૂપં કતં ‘‘નિબ્બિન્દેય્યા’’તિઆદિના આદીનવસ્સ વિભાવિતત્તા. અરૂપે પન તથા આદીનવસ્સ અવિભાવિતત્તા વુત્તં ‘‘અરૂપં પરિગ્ગહેતું યુત્તરૂપ’’ન્તિ, યુત્તરૂપં વિય કતન્તિ અધિપ્પાયો. ગાહોતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહો. ‘‘નિક્ખમિત્વા અરૂપં ગતો’’તિ ઇદં ભગવતા આદીનવં દસ્સેત્વા રૂપે ગાહો પટિક્ખિત્તો, ન અરૂપે, તસ્મા ‘‘કાતબ્બો નુ ખો સો તત્થા’’તિ મિચ્છાગણ્હન્તાનં સો તતો રૂપતો નિક્ખમિત્વા અરૂપં ગતો વિય હોતીતિ કત્વા વુત્તં. તિટ્ઠમાનન્તિ તિટ્ઠન્તં. ‘‘આપજ્જિત્વા વિય હોતી’’તિ સભાવેન પવત્તમાનં ‘‘પઠમવયે’’તિઆદિના રૂપસ્સ ભેદં વયાદીહિ વિભજિત્વા દસ્સેતિ.

પાદસ્સ ઉદ્ધરણેતિ યથા ઠપિતસ્સ પાદસ્સ ઉક્ખિપને. અતિહરણન્તિ યથાઉદ્ધતં યથાટ્ઠિતટ્ઠાનં અતિક્કમિત્વા હરણં. વીતિહરણન્તિ ઉદ્ધતો પાદો યથાટ્ઠિતં પાદં યથા ન ઘટ્ટેતિ, એવં થોકં પસ્સતો પરિણામેત્વા હરણં. વોસ્સજ્જનન્તિ તથા પરપાદં વીતિસારેત્વા ભૂમિયં નિક્ખિપનત્થં અવોસ્સજ્જનં. સન્નિક્ખેપનન્તિ વોસ્સજ્જેત્વા ભૂમિયં સમં નિક્ખિપનં ઠપનં. સન્નિરુજ્ઝનન્તિ નિક્ખિત્તસ્સ સબ્બસો નિરુજ્ઝનં ઉપ્પીળનં. તત્થ તત્થેવાતિ તસ્મિં તસ્મિં પઠમવયાદિકે એવ. અવધારણેન તેસં કોટ્ઠાસન્તરસઙ્કમનાભાવમાહ. ઓધીતિ ભાવો, પબ્બન્તિ સન્ધિ. પઠમવયાદયો એવ હેત્થ ઓધિ પબ્બન્તિ ચ અધિપ્પેતા. પટપટાયન્તાતિ ‘‘પટપટા’’ઇતિ કરોન્તા વિય, તેન નેસં પવત્તિક્ખણસ્સ ઇત્તરતં દસ્સેતિ. એતન્તિ એતં રૂપધમ્માનં યથાવુત્તં તત્થ તત્થેવ ભિજ્જનં એવં વુત્તપ્પકારમેવ. વટ્ટિપ્પદેસન્તિ વટ્ટિયા પુલકં બરહં. તઞ્હિ વટ્ટિયા પુલકં અનતિક્કમિત્વાવ સા દીપજાલા ભિજ્જતિ. પવેણિસમ્બન્ધવસેનાતિ સન્તતિવસેન.

રત્તિન્તિ રત્તિયં. ભુમ્મત્થે હેતં ઉપયોગવચનં. એવં પન અત્થો ન ગહેતબ્બો અનુપ્પન્નસ્સ નિરોધાભાવતો. પુરિમપવેણિતોતિ રૂપે વુત્તપવેણિતો. અનેકાનિ ચિત્તકોટિસતસહસ્સાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુત્તમત્થં થેરવાદેન દીપેતું ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અડ્ઢચૂળન્તિ થોકેન ઊનં ઉપડ્ઢં, તસ્સ પન ઉપડ્ઢં અધિકારતો વાહસતસ્સાતિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘અડ્ઢચુદ્દસ’’ન્તિ કેચિ, ‘‘અડ્ઢચતુત્થ’’ન્તિ અપરે. ‘‘સાધિકં દિયડ્ઢસતં વાહા’’તિ દળ્હં કત્વા વદન્તીતિ વીમંસિતબ્બં. ચતુનાળિકો તુમ્બો. મહારઞ્ઞતાય પવદ્ધં વનં પવનન્તિ આહ ‘‘પવનેતિ મહાવને’’તિ. તન્તિ પઠમં ગહિતસાખં. અયમત્થોતિ અયં ભૂમિં અનોતરિત્વા ઠિતસાખાય એવ ગહણસઙ્ખાતો અત્થો. એતદત્થમેવ હિ ભગવા ‘‘અરઞ્ઞે’’તિ વત્વાપિ ‘‘પવને’’તિ આહ.

અરઞ્ઞમહાવનં વિયાતિ અરઞ્ઞટ્ઠાને બ્રહારઞ્ઞે વિય. આરમ્મણોલમ્બનન્તિ આરમ્મણસ્સ અવલમ્બનં. ન વત્તબ્બં આરમ્મણપચ્ચયેન વિના અનુપ્પજ્જનતો. એકજાતિયન્તિ રૂપાદિનીલાદિએકસભાવં. ‘‘દિસ્સતિ, ભિક્ખવે, ઇમસ્સ ચાતુમહાભૂતિકસ્સ કાયસ્સ આચયોપિ અપચયોપી’’તિ વદન્તેન રૂપતો નીહરિત્વા અરૂપે ગાહો પતિટ્ઠાપિતો નામ, ‘‘વરં, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિઆદિં વદન્તેન અરૂપતો નીહરિત્વા રૂપે ગાહો પતિટ્ઠાપિતો નામ.

નન્તિ ગાહં. ઉભયતોતિ રૂપતો ચ અરૂપતો ચ. હરિસ્સામીતિ નીહરિસ્સામિ. પરિવત્તેત્વાતિ મન્તં જપ્પિત્વા. કણ્ણે ધુમેત્વાતિ કણ્ણે ધમેત્વા. અસ્સાતિ વિસસ્સ. નિમ્મથેત્વાતિ નિમ્મદ્દિત્વા, નીહરિત્વાતિ અધિપ્પાયો.

મગ્ગોતિ લોકુત્તરમગ્ગો. ‘‘નિબ્બિન્દ’’ન્તિ ઇમિના બલવવિપસ્સના કથિતા.

અસ્સુતવાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.