૧. પરિવીમંસનસુત્તવણ્ણના

૫૧. ઉપપરિક્ખમાનોતિ પવત્તિપવત્તિહેતું, નિવત્તિનિવત્તિહેતુઞ્ચ પરિતુલેન્તો. કુતો પનેતન્તિ? ‘‘સમ્મા દુક્ખક્ખયા’’તિ વચનતો. ન હિ સબ્બદુક્ખપરિવીમંસં વિના સમ્મા દુક્ખક્ખયો સમ્ભવતિ. કસ્માતિઆદિના જરામરણસ્સેવ ગહણે કારણં પુચ્છતિ. જાતિઆદીનમ્પિ પવત્તિ દુક્ખભાવિનીતિ અધિપ્પાયો. યસ્મા જરામરણે ગહિતે સતિ જાતિપિ ગહિતા હોતિ, તસ્સા અભાવે જરામરણસ્સેવ અભાવતો. એસ નયો ભવાદીસુપિ. એવં યાવ જાતિધમ્મો જરામરણે ગહિતે ગહિતોવ હોતિ, જરામરણપદેસેન તબ્બિકારવન્તો સબ્બે તેભૂમકા સઙ્ખારા ગહિતાતિ એવમ્પિ જરામરણગ્ગહણેન સબ્બમ્પિ વટ્ટદુક્ખં ગહિતમેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘તસ્મિં ગહિતે સબ્બદુક્ખસ્સ ગહિતત્તા’’તિ. અનેકવિધન્તિ બહુવિધં બહુકોટ્ઠાસં. ‘‘અનેક’’ન્તિ વા પાઠો. અનેકન્તિ બહુલવચનં. વિધન્તિ ખણ્ડિચ્ચપાલિચ્ચાદિવસેન વિપરીતકોટ્ઠાસં. નાનપ્પકારકન્તિ તતો એવ નાનપ્પકારં. ન્હત્વા ઠિતં પુરિસં વિયાતિ બાલાનં અત્તભાવસ્સ સુભાકારેન ઉપટ્ઠાનં સન્ધાયાહ.

‘‘સારુપ્પભાવેના’’તિ વુત્તં, કિં સબ્બથા સારુપ્પભાવેનાતિ આહ ‘‘નિક્કિલેસતાય પરિસુદ્ધતાયા’’તિ. ન હિ તસ્સેસા અસઙ્ખતતાદિભાવેન સદિસા. પટિપન્નોતિ પટિમુખો અભિસઙ્ખારમુખો હુત્વા પન્નો અધિગતો. અનુગતન્તિ અનુચ્છવિકભાવેન ગતં, યથા ચ નિબ્બાનસ્સ અધિગમો હોતિ, એવં તદનુરૂપભાવેન ગતં. એત્થ ચ પાળિયં ‘‘પજાનાતી’’તિ પુબ્બભાગવસેન પજાનના વુત્તા, ‘‘તથા પટિપન્નો ચ હોતી’’તિ નિયતવસેન. ‘‘અપરભાગવસેના’’તિ અપરે. કેચિ પન ‘‘યથા પટિપન્નસ્સ જરામરણં નિરુજ્ઝતિ, તથા પટિપન્નો’’તિ વદન્તિ. પદવીમંસના પુબ્બભાગવસેન વેદિતબ્બા, ન મગ્ગક્ખણવસેન. સઙ્ખારનિરોધાયાતિ એત્થ નયિદં અવિજ્જાપચ્ચયસઙ્ખારગ્ગહણં, અથ ખો સઙ્ખતસઙ્ખારગ્ગહણન્તિ આહ ‘‘સઙ્ખારદુક્ખસ્સ નિરોધત્થાયા’’તિ. તેનાહ ‘‘એત્તાવતા યાવ અરહત્તા દેસના કથિતા’’તિ.

‘‘પચ્ચત્તંયેવ પરિનિબ્બાયતી’’તિઆદિના અરહત્તફલપચ્ચવેક્ખણં, ‘‘સો સુખઞ્ચ વેદનં વેદયતી’’તિઆદિના સતતવિહારઞ્ચ દસ્સેત્વા દેસના સબ્બથાવ વટ્ટદેસનાતો નિવત્તેતબ્બા સિયા. અવિજ્જાગતોતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, તેન એવમાદિકં ઇદં વટ્ટવિવટ્ટકથનં પુન ગણ્હાતિ. પુગ્ગલસદ્દો ઇતરાસં દ્વિન્નં પકતીનં વાચકોતિ તતો વિસેસેત્વા ગહણે પઠમપકતિમેવ દસ્સેન્તો ‘‘પુરિસપુગ્ગલો’’તિ અવોચાતિ આહ ‘‘પુરિસોયેવ પુગ્ગલો’’તિ. ઉભયેનાતિ પુરિસપુગ્ગલગ્ગહણેન. સમ્મુતિયા અવિજ્જમાનાય કથા દેસના સમ્મુતિકથા. પરમત્થસ્સ કથા દેસના પરમત્થકથા. તત્થાતિ સમ્મુતિપરમત્થકથાસુ, ન સમ્મુતિપરમત્થેસુ. તેનાહ ‘‘એવં પવત્તા સમ્મુતિકથા નામા’’તિઆદિ. તત્રિદં સમ્મુતિપરમત્થાનં લક્ખણં – યસ્મિં ભિન્ને બુદ્ધિયા વા અવયવવિનિબ્ભોગે કતે ન તંસમઞ્ઞા, સા ઘટપટાદિપ્પભેદા સમ્મુતિ, તબ્બિપરિયાયતો પરમત્થો. ન હિ કક્ખળફુસનાદિસભાવે અયં નયો લબ્ભતિ. તત્થ રૂપાદિધમ્મં સમૂહસન્તાનવસેન પવત્તમાનં ઉપાદાય ‘‘સત્તો’’તિઆદિ વોહારોતિ આહ ‘‘સત્તો નરો…પે… સમ્મુતિકથા નામા’’તિ. યસ્મા રૂપાદયો પરમત્થધમ્મા ‘‘ખન્ધા ધાતુયો’’તિઆદિના વુચ્ચન્તિ, ન વોહારમત્તં, તસ્મા ‘‘ખન્ધા…પે… પરમત્થકથા નામા’’તિ વુત્તં. નનુ ખન્ધકથાપિ સમ્મુતિકથાવ, સમ્મુતિ હિ સઙ્કેતો ખન્ધટ્ઠો રાસટ્ઠો વા કોટ્ઠાસટ્ઠો વાતિ? સચ્ચમેતં, અયં પન ખન્ધસમઞ્ઞા ફસ્સાદીસુ તજ્જાપઞ્ઞત્તિ વિય પરમત્થસન્નિસ્સયા તસ્સ આસન્નતરા પુગ્ગલસમઞ્ઞાદયો વિય ન દૂરેતિ પરમત્થસઙ્ગહતા વુત્તા. ખન્ધસીસેન વા તદુપાદાના સભાવધમ્મા એવ ગહિતા. નનુ ચ સબ્બેપિ સભાવધમ્મા સમ્મુતિમુખેનેવ દેસનં આરોહન્તિ, ન સમ્મુખેનાતિ સબ્બાપિ દેસના સમ્મુતિદેસનાવ સિયાતિ? નયિદમેવં દેસેતબ્બધમ્મવિભાગેન દેસનાવિભાગસ્સ અધિપ્પેતત્તા, ન ચ સદ્દો કેનચિ પવત્તિનિમિત્તેન વિના અત્થં પકાસેતીતિ. તેનાહ ‘‘પરમત્થં કથેન્તાપિ સમ્મુતિં અમુઞ્ચિત્વાવ કથેન્તી’’તિ. સચ્ચમેવ અવિપરીતમેવ કથેન્તિ.

સમ્મુતીતિ સમઞ્ઞા. પરમો ઉત્તમો અત્થોતિ પરમત્થો, ધમ્માનં યથાભૂતસભાવો. તં પરમત્થં, સમ્મુતિ પન લોકસ્સ સઙ્કેતમત્તસિદ્ધા. યદિ એવં કથં સમ્મુતિકથાય સચ્ચતાતિ આહ ‘‘લોકસમ્મુતિકારણ’’ન્તિ લોકસમઞ્ઞં નિસ્સાય પવત્તનતો. લોકસમઞ્ઞાય હિ અભિનિવેસનં વિના પઞ્ઞાપના એકચ્ચસ્સ સુતસ્સ સાવના વિય, ન મુસા અનતિક્કમિતબ્બતો તસ્સા. તેનાહ ભગવા ‘‘જનપદનિરુત્તિં નાભિનિવેસેય્ય, સમઞ્ઞં નાતિધાવેય્યા’’તિ. ધમ્માનં સભાવધમ્માનં. ભૂતલક્ખણં ભાવસ્સ લક્ખણં દીપેન્તીતિ કત્વા.

તેરસચેતનાભેદન્તિ અટ્ઠકામાવચરકુસલચેતનાપઞ્ચરૂપાવચરકુસલચેતનાભેદં. અત્તનો સન્તાનસ્સ પુનનતો પુજ્જભવફલસ્સ અભિસઙ્ખરણતો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં. કમ્મપુઞ્ઞેનાતિ કમ્મભૂતેન. વિપાકપુઞ્ઞેનાતિ વિપાકસઙ્ખાતેન. પુઞ્ઞફલમ્પિ હિ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘પુઞ્ઞ’’ન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ વિય. ‘‘અપુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ ઇદં ‘‘પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ એત્થ વુત્તનયમેવાતિ ન ઉદ્ધતં. અપુઞ્ઞફલં ઉત્તરપદલોપેન ‘‘અપુઞ્ઞ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સઙ્ખારન્તિ સઙ્ખારસ્સ ગહિતત્તા ‘‘અવિજ્જાગતોય’’ન્તિ ઇમિના સઙ્ખારસ્સ પચ્ચયો ગહિતો, ‘‘પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના પચ્ચયુપ્પન્નં વિઞ્ઞાણં. તસ્મિઞ્ચ ગહિતે નામરૂપાદિ સબ્બં ગહિતમેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘દ્વાદસપદિકો પચ્ચયાકારો ગહિતોવ હોતી’’તિ.

વિજ્જાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણં ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન. તસ્સા હિ ઉપ્પાદા સબ્બસો અવિજ્જા પહીના હોતિ. પઠમમેવાતિ ઇદં અવિજ્જાપહાનવિજ્જુપ્પાદાનં સમાનકાલતાદસ્સનં. તેનાહ ‘‘યથા પના’’તિઆદિ. પદીપુજ્જલેનાતિ પદીપુજ્જલનહેતુના સહેવ. વિજ્જુપ્પાદાતિ વિજ્જુપ્પાદહેતુ, એવં સતીપિ સમકાલત્તેતિ અધિપ્પાયો. ન ગણ્હાતીતિ ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના ન ગણ્હાતિ. ન તણ્હાયતિ ન ભાયતિ તણ્હાવુત્તિનો અભાવા, તતો એવ ભયવત્થુનો ચ અભાવા.

ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વાતિ ગિલિત્વા વિય અઞ્ઞસ્સ અવિસયં વિય કરણેન પરિનિટ્ઠાપેત્વા. સામિસસુખસ્સ અનેકદુક્ખાનુબન્ધભાવતો, સુખાભિનન્દસ્સ દુક્ખહેતુભાવતો ચ સુખં અભિનન્દન્તોયેવ દુક્ખં અભિનન્દતિ નામ અગ્ગિસન્તાપસુખં ઇચ્છન્તો ધૂમદુક્ખાનુઞ્ઞાતો વિય. દુક્ખં પત્વા સુખં પત્થનતોતિ એત્થ દુબ્બલગહણિકાદયો નિદસ્સનભાવેન વેદિતબ્બા. તે હિ યાવ સાયન્હસમયાપિ અભુત્વા સાયમાસાદીનિ કરોન્તો જિઘચ્છાદિં ઉપ્પાદેત્વા ભુઞ્જનાદીનિ કરોન્તિ. સુખસ્સ વિપરિણામદુક્ખતો સુખં અભિનન્દન્તો દુક્ખં અભિનન્દતિ નામાતિ યોજના. કેચિ પન દુક્ખસ્સ અભાવતો વિપરિણામસુખતો તં સુખં અભિનન્દન્તો દુક્ખં અભિનન્દતીતિ વદન્તિ. તં ન, ન હિ તાદિસં સુખનિમિત્તં કોચિ દુક્ખં અભિનન્દન્તો દિટ્ઠો, દુક્ખહેતું પન સામિસં સુખં અભિનન્દન્તો દિટ્ઠો. દુક્ખહેતું સામિસં સુખં અભિનન્દન્તો અત્થતો દુક્ખં અભિનન્દતિ નામાતિ વુત્તોવાયમત્થો. કાયોતિ પઞ્ચદ્વારકાયો, સો પરિયન્તો અવસાનં એતસ્સાતિ કાયપરિયન્તિકં. તેનાહ ‘‘યાવ પઞ્ચદ્વારકાયો પવત્તતિ, તાવ પવત્ત’’ન્તિ. જીવિતપરિયન્તિકન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા પઠમં નિરુજ્ઝતીતિ એકસ્મિં અત્તભાવે મનોદ્વારિકવેદનાતો પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા તતો પઠમં નિરુજ્ઝતિ, તતો એવ સિદ્ધમત્થં સરૂપેનેવ દસ્સેતું ‘‘મનોદ્વારિકવેદના પઠમં ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા નિરુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ તમેવ સઙ્ખેપેન વુત્તં વિવરિતું ‘‘સા હી’’તિઆદિમાહ. યાવ તેત્તિંસવસ્સાપિ પઠમવયો. પણ્ણાસવસ્સકાલેતિ પઠમવયતો યાવ પઞ્ઞાસવસ્સકાલા, તાવ ઠિતા હોતીતિ વુડ્ઢિહાનિયો અનુપગન્ત્વા સરૂપેનેવ ઠિતા હોતિ. મન્દાતિ મુદુકા અતિખિણા. તદાતિ અસીતિનવુતિવસ્સકાલે. તથા ચિરપરિવિતક્કેપિ. ભગ્ગા નિત્તેજા ભગ્ગવિભગ્ગા દુબ્બલા. હદયકોટિંયેવાતિ ચક્ખાદિવત્થૂસુ અવત્તેત્વા તેસં ખીણત્તા કોટિભૂતં હદયવત્થુંયેવ. યાવ એસા વેદના વત્તતિ.

વાપિયાતિ મહાતળાકેન. પઞ્ચઉદકમગ્ગસમ્પન્નન્તિ પઞ્ચહિ ઉદકસ્સ પવિસનનિક્ખમનમગ્ગેહિ યુત્તં. તતો તતો વિસ્સન્દમાનં સબ્બસો પુણ્ણત્તા.

પઠમં દેવે વસ્સન્તેતિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં. ઇમં વેદનં સન્ધાયાતિ ઇમં યથાવુત્તં પરિયોસાનપ્પત્તં મનોદ્વારિકવેદનં સન્ધાય.

કાયસ્સ ભેદાતિ અત્તભાવસ્સ વિનાસતો. ‘‘ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના’’તિ પાળિ, અટ્ઠકથાયં પન જીવિતપરિયાદાના ઉદ્ધન્તિ પદુદ્ધારો કતો. પરલોકવસેન અગન્ત્વા. વેદનાનં સીતિભાવો નામ સઙ્ખારદરથપરિળાહભાવો, સો પનાયં અપ્પવત્તિવસેનાતિ આહ ‘‘પવત્તિ…પે… ભવિસ્સન્તી’’તિ. ધાતુસરીરાનીતિ અટ્ઠિકઙ્કલસઙ્ખાતધાતુસરીરાનિ. સરીરેકદેસે હિ સરીરસમઞ્ઞા.

કુમ્ભકારપાકાતિ કુમ્ભકારપાકતો. એત્થ પચ્ચતીતિ પાકો, પચનટ્ઠાનં. તદેવ પાચનવસેન આવસન્તિ એત્થાતિ આવાસો, તસ્મા કુમ્ભકારાવાસતો. અવિગતવૂપસમં સઙ્ખરિતં કુમ્ભં ઉદ્ધરિત્વા ઠપેન્તો છારિકાય સતિ પિધાનવસેન ઠપેતિ. તથા ઠપનં પન સન્ધાય વુત્તં ‘‘પટિસિસ્સેય્યા’’તિ. કુમ્ભસ્સ પદેસભૂતતાય આબદ્ધા અવયવા ‘‘કુમ્ભકપાલાની’’તિ અધિપ્પેતાનિ, ન છિન્નભિન્નાનિ. અવયવમુખેન હિ સમુદાયો વુત્તો. તત્થ કપાલસમુદાયો હિ ઘટો. તેનાહ ‘‘મુખવટ્ટિયા એકબદ્ધાની’’તિ. અવસિસ્સેય્યુન્તિ વણ્ણવિસેસઉણ્હભાવાપગતા ઘટકારાનેવ તિટ્ઠેય્યુન્તિ. આદિત્ત…પે… તયો ભવા દટ્ઠબ્બા એકાદસહિ અગ્ગીહિ આદિત્તભાવતો. યથા કુમ્ભકારો કુમ્ભકારાવાસં આદિત્તં પચ્ચવેક્ખતિ, એવં આરદ્ધવિપસ્સકોપેસ ભવત્તયં રાગાદીહિ આદિત્તન્તિ આહ ‘‘કુમ્ભકારો વિય યોગાવચરો’’તિ. નીહરણદણ્ડકો વિય અરહત્તમગ્ગઞાણં ભવત્તયપાકતો નીહરણતો. સમો ભૂમિભાગો વિય નિબ્બાનતલં સબ્બવિસમા નિવત્તનતો.

‘‘આદાનનિક્ખેપનતો, વયોવુદ્ધત્થઙ્ગમતો, આહારમયતો, ઉતુમયતો, ચિત્તસમુટ્ઠાનતો, કમ્મજતો, ધમ્મતારૂપતો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૦૬) ઇમેહિ સત્તહિ આકારેહિ સમ્મસન્તો રૂપસત્તકં વિપસ્સતિ નામ. ‘‘કલાપતો, યમકતો, ખણિકતો, પટિપાટિતો, દિટ્ઠિઉગ્ઘાટનતો, માનસમુગ્ઘાટતો, નિકન્તિપરિયાદાનતો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૧૭) ઇમેહિ સત્તહિ આકારેહિ સમ્મસન્તો અરૂપસત્તકં વિપસ્સતિ નામ, તસ્મા યથાવુત્તં ઇમં રૂપસત્તકં અરૂપસત્તકઞ્ચ નીહરિત્વા વિપસ્સન્તસ્સ. યદિપિ અરહતો અત્તભાવો સબ્બભવેહિપિ ઉદ્ધટો, યાવ પન અનુપાદિસેસપરિનિબ્બાનં ન પાપુણાતિ, તાવ તસ્મિમ્પિ સુગતિભવે ઠિતોયેવાતિ વત્તબ્બતં લબ્ભતીતિ ‘‘ચતૂહિ અપાયેહિ અત્તભાવં ઉદ્ધરિત્વા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. તેનાહ ‘‘ખીણાસવો પના’’તિઆદિ. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતસ્સ વટ્ટવૂપસમો વેદિતબ્બો’’તિ. ન પરિનિબ્બાતિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયાતિ અધિપ્પાયો, સઉપાદિસેસાય પન નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાનં અરહત્તપ્પત્તિયેવ. અભિસઙ્ખારહેતુતો હેત્થ પરિળાહવૂપસમસ્સ ઉપસમભાવેન અધિપ્પેતત્તા ઉણ્હકુમ્ભનિબ્બાનનિદસ્સનમ્પિ ન વિરુજ્ઝતિ. અનુપાદિન્નકસરીરાનીતિ ઉતુસમુટ્ઠાનિકરૂપકલાપે વદન્તિ. ભિક્ખવેતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. ઇદં પન વચનં. અનુયોગારોપનત્થન્તિ કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ખીણાસવો અપિ નુ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિકમ્મં કરેય્યાતિ પઞ્હં કાતું. અથ વા અનુયોગારોપનત્થન્તિ ‘‘અપિ નુ ખો ખીણાસવો ભિક્ખુ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં વા અભિસઙ્ખરેય્યા’’તિઆદિના અનુયોગં આરોપેતું વુત્તં, ન તાવ યથારદ્ધદેસનં નિટ્ઠાપેતુન્તિ અત્થો.

પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણે સિદ્ધે તસ્મિં ભવે ઉપ્પજ્જનારહાનં વિઞ્ઞાણાનં સિયા સમ્ભવો, નાસતીતિ વુત્તં ‘‘વિઞ્ઞાણં પઞ્ઞાયેથાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં પઞ્ઞાયેથા’’તિ. સબ્બસો સઙ્ખારેસુ અસન્તેસુ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં અપિ નુ ખો પઞ્ઞાયેય્ય. તસ્મિઞ્હિ અપઞ્ઞાયમાને સબ્બં વિઞ્ઞાણં ન પઞ્ઞાયેય્ય. થેરાનન્તિ ‘‘ભિક્ખવે’’તિ આલપિતત્થેરાનં. પઞ્હબ્યાકરણં સમ્પહંસતિ તસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સંસન્દનતો. અપ્પઞ્ઞાણન્તિ અપ્પઞ્ઞાયનં. આદિ-સદ્દેન વિઞ્ઞાણે અસતિ નામરૂપસ્સ અપ્પઞ્ઞાણન્તિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સન્નિટ્ઠાનસઙ્ખાતન્તિ સદ્દહનાકારેન પવત્તસન્નિટ્ઠાનસઙ્ખાતં. અધિમોક્ખન્તિ નિચ્છયાકારવિમોક્ખં સદ્ધાવિમોક્ખઞ્ચ. તેનાહ પાળિયં ‘‘સદ્દહથ મેતં, ભિક્ખવે’’તિ. સદ્ધાસહિતઞ્હિ નિચ્છયાકારવિમોક્ખં સન્ધાયાહ ‘‘સન્નિટ્ઠાનસઙ્ખાતં અધિમોક્ખ’’ન્તિ. અન્તોતિ પરિયન્તો. પરિતો છિજ્જતિ એત્થાતિ પરિચ્છેદો.

પરિવીમંસનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.