૮. ચેતનાસુત્તવણ્ણના

૩૮. યઞ્ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો અટ્ઠાને. તેન ચેતનાય વિય પકપ્પાનાનુસયાનમ્પિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા વક્ખમાનંયેવ અવિસિટ્ઠં આરમ્મણભાવં જોતેતિ. કામં તીસુપિ પદેસુ ‘‘પવત્તેતિ’’ઇચ્ચેવ અત્થો વુત્તો, વત્તનત્થો પન ચેતનાદીનં યથાક્કમં ચેતયનપકપ્પનાનુસયનરૂપો વિસિટ્ઠટ્ઠો દટ્ઠબ્બો. તેભૂમકકુસલાકુસલચેતના ગહિતા કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયનિદ્ધારણમેતન્તિ. તણ્હાદિટ્ઠિકપ્પા ગહિતા યથારહન્તિ અધિપ્પાયો. અટ્ઠસુપિ હિ લોભસહગતચિત્તેસુ તણ્હાકપ્પો, તત્થ ચતૂસ્વેવ દિટ્ઠિકપ્પોતિ. કામં અનુસયા લોકિયકુસલચેતનાસુપિ અનુસેન્તિયેવ, અકુસલેસુ પન પવત્તિ પાકટાતિ ‘‘દ્વાદસન્નં ચેતનાન’’ન્તિ વુત્તં. સહજાતકોટિયાતિ ઇદં પચ્ચુપ્પન્નાપિ કામરાગાદયો અનુસયાવ વુચ્ચન્તિ તંસદિસતાયાતિ વુત્તં. ન હિ કાલભેદેન લક્ખણપ્પભેદો અત્થીતિ. અનાગતા એવ હિ કામરાગાદયો નિપ્પરિયાયતો ‘‘અનુસયા’’તિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ. પચ્ચયુપ્પન્નો વટ્ટતીતિ આહ ‘‘આરમ્મણં પચ્ચયો’’તિ. કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતત્થન્તિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સેવ પવત્તિયા. તસ્મિં પચ્ચયે સતીતિ તસ્મિં ચેતનાપકપ્પનાનુસયસઞ્ઞિતે પચ્ચયે સતિ પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ હોતિ. સન્તાને ફલદાનસમત્થતાયેવ હોતીતિ ‘‘પતિટ્ઠા હોતિ, તસ્મિં પતિટ્ઠિતે’’તિ વુત્તં. સન્નિટ્ઠાપકચેતનાવસેન વિરુળ્હેતિ. પતિટ્ઠિતેતિ હિ ઇમિના કમ્મસ્સ કતભાવો વુત્તો, ‘‘વિરુળ્હે’’તિ ઇમિના ઉપચિતભાવો. તેનાહ ‘‘કમ્મં જવાપેત્વા’’તિઆદિ. તત્થ પુરેતરં ઉપ્પન્નાહિ કમ્મચેતનાહિ લદ્ધપચ્ચયત્તા બલપ્પત્તાય સન્નિટ્ઠાપકચેતનાય કમ્મવિઞ્ઞાણં લદ્ધપતિટ્ઠં વિરુળ્હમૂલઞ્ચ હોતીતિ વુત્તં ‘‘નિબ્બત્તમૂલે જાતે’’તિ. તથા હિ સન્નિટ્ઠાપકચેતના વિપાકં દેન્તં અનન્તરે જાતિવસેન દેતિ ઉપપજ્જવેદનીયકમ્મન્તિ.

તેભૂમકચેતનાયાતિ તેભૂમકકુસલાકુસલચેતનાય. અપ્પવત્તનક્ખણોતિ ઇધ પવત્તનક્ખણો જાયમાનક્ખણો. ન જાયમાનક્ખણો અપ્પવત્તનક્ખણો ન કેવલં ભઙ્ગક્ખણો અપ્પહીનાનુસયસ્સ અધિપ્પેતત્તા. અપ્પહીનકોટિયાતિ અસમુચ્છિન્નભાવેન. તદિદં તેભૂમકકુસલાકુસલચેતનાસુ અપ્પવત્તમાનાસુ અનુસયાનં સહજાતકોટિઆદિના પવત્તિ નામ નત્થિ, વિપાકાદીસુ અપ્પહીનકોટિયા પવત્તતિ કરોન્તસ્સ અભાવતોતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં. અવારિતત્તાતિ પટિપક્ખેતિ અવારિતબ્બત્તા. પચ્ચયોવ હોતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા.

પઠમદુતિયવારેહિ વટ્ટં દસ્સેત્વા તતિયવારે ‘‘નો ચે’’તિઆદિના વિવટ્ટં દસ્સિતન્તિ ‘‘પઠમપદે તેભૂમકકુસલાકુસલચેતના નિવત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નિવત્તાતિ અકરણતો અપ્પવત્તિયા અપગતા. તણ્હાદિટ્ઠિયો નિવત્તાતિ યોજના. વુત્તપ્પકારેસૂતિ ‘‘તેભૂમકવિપાકેસૂ’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેસુ.

એત્થાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. એત્થ ચેતનાપકપ્પનાનં પવત્તનવસેન ધમ્મપરિચ્છેદો દસ્સિતોતિ ‘‘ચેતેતીતિ તેભૂમકકુસલાકુસલચેતના ગહિતા’’તિઆદિનયો ઇધેવ હોતીતિ દસ્સિતો. ચતસ્સોતિ પટિઘદ્વયમોહમૂલસમાગતા ચતસ્સો અકુસલચેતના. ચતૂસુ અકુસલચેતનાસૂતિ યથાવુત્તાસુ એવ ચતૂસુ અકુસલચેતનાસુ, ઇતરા પન ‘‘ન પકપ્પેતી’’તિ ઇમિના પટિક્ખેપેન નિવત્તાતિ. સુત્તે આગતં વારેત્વાતિ ‘‘નો ચ પકપ્પેતી’’તિ એવં પટિક્ખેપવસેન સુત્તે આગતં વજ્જેત્વા. ‘‘ન પકપ્પેતી’’તિ હિ ઇમિના અટ્ઠસુ લોભસહગતચિત્તેસુ સહજાતકોટિયા પવત્તઅનુસયો નિવત્તિતો તેસં ચિત્તાનં અપ્પવત્તનતો, તસ્મા તં ઠાનં ઠપેત્વાતિ અત્થો. પુરિમસદિસોવ પુરિમનયેસુ વુત્તનયેન ગહેતબ્બો ધમ્મપરિચ્છેદત્તા.

તદપ્પતિટ્ઠિતેતિ સમાસભાવતો વિભત્તિલોપો, સન્ધિવસેન દ-કારાગમો, તસ્સ અપ્પતિટ્ઠિતં તદપ્પતિટ્ઠિતં, તસ્મિં તદપ્પતિટ્ઠિતેતિ એવમેત્થ સમાસપદસિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા. એત્થાતિ એતસ્મિં તતિયવારે અરહત્તમગ્ગસ્સ કિચ્ચં કથિતં સબ્બસો અનુસયનિબ્બત્તિભેદનતો. ખીણાસવસ્સ કિચ્ચકરણન્તિપિ વત્તું વટ્ટતિ સબ્બસો વેદનાદીનં પટિક્ખેપભાવતો. નવ લોકુત્તરધમ્માતિપિ વત્તું વટ્ટતિ મગ્ગપટિપાટિયા અનુસયસમુગ્ઘાટનતો મગ્ગાનન્તરાનિ ફલાનિ, તદુભયારમ્મણઞ્ચ નિબ્બાનન્તિ. વિઞ્ઞાણસ્સાતિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ. પુનબ્ભવસીસેન અનન્તરભવસઙ્ગહિતં નામરૂપં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમેવ વા ગહિતન્તિ આહ ‘‘પુનબ્ભવસ્સ ચ અન્તરે એકો સન્ધી’’તિ. ભવજાતીનન્તિ એત્થ ‘‘દુતિયભવસ્સ તતિયભવે જાતિયા’’તિ એવં પરમ્પરવસેન ગહેતબ્બં. આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિગહણેન પન નાનન્તરિયતો કમ્મભવો ગહિતો, જાતિહેતુફલસિદ્ધિપેત્થ વુત્તા એવાતિ વેદિતબ્બં. એત્થ ચ ‘‘નો ચે, ભિક્ખવે, ચેતેતિ નો ચ પકપ્પેતિ, અથ ખો અનુસેતી’’તિ એવં ભગવતા દુતિયનયે પુબ્બભાગે ભવનિબ્બત્તકકુસલાકુસલાયૂહનં, પકપ્પનઞ્ચ વિનાપિ ભવેસુ દિટ્ઠાદીનવસ્સ યોગિનો અનુસયપચ્ચયા વિપસ્સનાચેતનાપિ પટિસન્ધિજનકા હોતીતિ દસ્સનત્થં કુસલાકુસલસ્સ અપ્પવત્તિ ચેપિ, તદા વિજ્જમાનતેભૂમકવિપાકાદિધમ્મેસુ અપ્પહીનકોટિયા અનુસયિતકિલેસપ્પચ્ચયા ભવવજ્જસ્સ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ પતિટ્ઠિતતા હોતીતિ દસ્સનત્થઞ્ચ વુત્તો. ‘‘ન ચેતેતિ પકપ્પેતિ અનુસેતી’’તિ અયં નયો ન ગહિતો ચેતનં વિના પકપ્પનસ્સ અભાવતો.

ચેતનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.