૩. ઞાણવત્થુસુત્તવણ્ણના

૩૩. ઞાણમેવ ઞાણવત્થુ સમ્પત્તીનં કારણભાવતો. ચતૂસૂતિ ચતુસચ્ચસ્સ બોધનવસેન વુત્તેસુ ચતૂસુ ઞાણેસુ. પઠમન્તિ ‘‘જરામરણે ઞાણ’’ન્તિ એવં વુત્તં ઞાણં, યેન ધારણપરિચયમનસિકારવસેન પવત્તં સબ્બં ગણ્હિ. સન્નિચયઞાણમયં સવનમયં નામત્વેવ વેદિતબ્બં. સભાવતો પચ્ચયતો ચસ્સ પરિગ્ગણ્હનઞાણં સમ્મસનઞાણંત્વેવ વેદિતબ્બં. જરામરણસીસેન ચેત્થ જરામરણવન્તોવ ધમ્મા ગહિતા. પટિવેધઞાણન્તિ અસમ્મોહતો પટિવિજ્ઝનઞાણં. ઇમિના ધમ્મેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનં. ઇમસ્સ હિ ધમ્મસ્સ અધિગમહેતુ અયં અરિયો અતીતાનાગતે નયેનપિ ચતુસચ્ચધમ્મે અભિસમ્બુજ્ઝતિ. મગ્ગઞાણમેવ પન અતીતાનાગતે નયનસદિસં કત્વા દસ્સેતું ‘‘મગ્ગઞાણધમ્મેન વા’’તિ દુતિયવિકપ્પો વુત્તો. એવઞ્હિ ‘‘અકાલિક’’ન્તિ સમત્થિતં હોતિ.

ઞાણચક્ખુના દિટ્ઠેનાતિ ધમ્મચક્ખુભૂતેન ઞાણચક્ખુના અસમ્મોહપટિવેધવસેન પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠેન. પઞ્ઞાય વિદિતેનાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય તથેવ વિદિતેન. યસ્મા તથા દિટ્ઠં વિદિતં સબ્બસો પત્તં મહાઉપાયો હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પરિયોગાળ્હેના’’તિ. દિટ્ઠેનાતિ વા દસ્સનેન, ધમ્મં પસ્સિત્વા ઠિતેનાતિ અત્થો. વિદિતેનાતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ વિદિત્વા પાકટાનિ કત્વા ઠિતેન. અકાલિકેનાતિ ન કાલન્તરવિપાકદાયિના. પત્તેનાતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ પત્વા ઠિતત્તા ધમ્મં પત્તેન. પરિયોગાળ્હેનાતિ ચતુસચ્ચધમ્મે પરિયોગાહિત્વા ઠિતેન. અતીતાનાગતે નયં નેતીતિ અતીતે ચ અનાગતે ચ નયં નેતિ હરતિ પેસેતિ. ઇદં પન પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ કિચ્ચં, સત્થારા પન મગ્ગઞાણં અતીતાનાગતે નયનસદિસં કતં તંમૂલકત્તા. અતીતમગ્ગસ્સ હિ પચ્ચવેક્ખણં નામ હોતિ, તસ્મા મગ્ગઞાણં નયનસદિસં કતં નામ હોતિ, પચ્ચવેક્ખણઞાણેન પન નયં નેતિ. તેનાહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ. યથા પન તેન નયં નેતિ. તં આકારં દસ્સેતું ‘‘યે ખો કેચી’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ નયનુપ્પાદનં નયઞાણસ્સેવ પવત્તિવિસેસો. તેન વુત્તં ‘‘પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ કિચ્ચ’’ન્તિ. કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇમિનાતિ મગ્ગઞાણધમ્મેન વા’’તિ વુત્તં, દુવિધં પન મગ્ગફલઞાણં સમ્મસનઞાણપચ્ચવેક્ખણાય મૂલકારણં, ન નયનસ્સાતિ દુવિધેન ઞાણધમ્મેનાતિ ન ન યુજ્જતિ. તથા ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ ઞાતત્તા મગ્ગફલસઙ્ખાતસ્સ વા ધમ્મસ્સ સચ્ચપટિવેધસમ્પયોગં ગતત્તા ‘‘નયનં હોતૂ’’તિ તેન ‘‘ઇમિના ધમ્મેના’’તિ ઞાણસ્સ વિસયભાવેન ઞાણસમ્પયોગેન તદઞાતેનાતિ ચ અત્થો ન ન યુજ્જતિ. અનુઅયેતિ ધમ્મઞાણસ્સ અનુરૂપવસેન અયે બુજ્ઝનઞાણે દિટ્ઠાનં અદિટ્ઠાનયનતો અદિટ્ઠસ્સ દિટ્ઠતાય ઞાપનતો ચ. તેનાહ ‘‘ધમ્મઞાણસ્સ અનુગમને ઞાણ’’ન્તિ. ખીણાસવસ્સ સેક્ખભૂમિ નામ અગ્ગમગ્ગક્ખણો. કસ્મા પનેતં એવં વુત્તન્તિ ચે? ‘‘એવં જરામરણં પજાનાતી’’તિઆદિના વત્તમાનવસેન દેસનાય પવત્તત્તા.

ઞાણવત્થુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.