૫. ભૂમિજસુત્તવણ્ણના

૨૫. પુરિમસુત્તેતિ અનન્તરે પુરિમે સુત્તે. વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ પદત્થે તતો વિસિટ્ઠં અનિદ્દિસિત્વા ઇતરં અત્થતો વિભાવેતું ‘‘અયં પન વિસેસો’’તિઆદિમાહ. ન કેવલં ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ, અથ ખો ફસ્સસ્સ સહકારીકારણભૂતઅઞ્ઞપચ્ચયા ચ ઉપ્પજ્જતીતિ. કાયેનાતિ ચોપનકાયેન, કાયવિઞ્ઞત્તિયાતિ અત્થો. સા હિ કામં પટ્ઠાને આગતેસુ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ કેનચિ પચ્ચયેન ચેતનાય પચ્ચયો ન હોતિ. યસ્મા પન કાયે સતિ એવ કાયકમ્મં નામ હોતિ, નાસતિ, તસ્મા સા તસ્સા સામગ્ગિયભાવેન ઇચ્છિતબ્બાતિ વુત્તં ‘‘કાયેનપિ કરિયમાનં કરીયતી’’તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘કાયે વા, હાનન્દ, સતિ કાયસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખં દુક્ખ’’ન્તિ. વાચાયપીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. મનસાતિ પાતુભૂતેન મનસા, ન મનમત્તેનાતિ. અત્તના પરેહિ અનુસ્સાહિતેન. પરેનાતિ પરેન અનુસ્સાહેન. સમ્પજાનેનાતિ ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તવસેન પજાનન્તેન. અસમ્પજાનેનાતિ તથા ન સમ્પજાનન્તેન. તસ્સાતિ સુખદુક્ખસ્સ. કાયસઞ્ચેતનાહેતૂતિ કાયકમ્મનિમિત્તં, કાયિકસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તાતિ અત્થો. એસ નયો સેસસઞ્ચેતનાસુપિ. ઉદ્ધચ્ચસહગતચેતના પવત્તિયં વિપાકં દેતિયેવાતિ ‘‘વીસતિ ચેતના લબ્ભન્તી’’તિ વુત્તં. તથા વચીદ્વારેતિ એત્થ ‘‘કામાવચરકુસલાકુસલવસેન વીસતિ ચેતના લબ્ભન્તી’’તિ ઇદં તથા-સદ્દેન ઉપસંહરતિ. રૂપારૂપચેતનાહીતિ રૂપાવચરારૂપાવચરકુસલચેતનાહિ. તપ્પચ્ચયં યથારહન્તિ અધિપ્પાયો. તાપિ ચેતનાતિ યથાવુત્તા એકૂનવીસતિ ચેતના અવિજ્જાપચ્ચયા હોન્તિ કુસલાનમ્પિ પગેવ ઇતરાધિટ્ઠહિતાવિજ્જસ્સેવ ઉપ્પજ્જનતો, અઞ્ઞથા અનુપ્પજ્જનતો. યથાવુત્તચેતનાભેદન્તિ યથાવુત્તં કાયચેતનાદિવિભાગં. પરેહિ અનુસ્સાહિતો સરસેનેવ પવત્તમાનો. પરેહિ કારિયમાનોતિ પરેહિ ઉસ્સાહિતો હુત્વા કયિરમાનો. જાનન્તોપીતિ અનુસ્સવાદિવસેન જાનન્તોપિ. કમ્મમેવ જાનન્તોતિ તદા અત્તના કરિયમાનકમ્મમેવ જાનન્તો.

ચતૂસૂતિ ‘‘સામં વા પરે વા સમ્પજાનો વા અસમ્પજાનો વા’’તિ એવં વુત્તેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ. યથાવુત્તે એકૂનવીસતિચેતનાધમ્મે અસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકભાવેન સમ્પજાનકતાસમ્પજાનકતભાવેન ચતુગુણે કત્વા વુત્તં ‘‘છસત્તતિ દ્વેસતા ચેતનાધમ્મા’’તિ. યેસં સહજાતકોટિ લબ્ભતિ, તેસમ્પિ ઉપનિસ્સયકોટિ લબ્ભતેવાતિ ‘‘ઉપનિસ્સયકોટિયા અનુપતિતા’’તિઇચ્ચેવ વુત્તા. તેતિ યથાવુત્તા સબ્બેપિ ધમ્મા. સો કાયો ન હોતીતિ એત્થ પસાદકાયોપિ ગહેતબ્બો. તેનાહ ‘‘યસ્મિં કાયે સતી’’તિઆદિ. સો કાયો ન હોતીતિ સો કાયો પચ્ચયનિરોધેન ન હોતિ. વાચાતિ સદ્દવાચા. મનોતિ યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં. ઇદાનિ કમ્મવસેનેવ યોજેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. એસેવ નયો ‘‘વાચાપિ દ્વારભૂતા મનોપિ દ્વારભૂતો’’તિ. ખીણાસવસ્સ કથં કાયો ન હોતિ, ન તસ્સ કાયકમ્માધિટ્ઠાનન્તિ અધિપ્પાયો. અવિપાકત્તાતિ અવિપાકધમ્મત્તાતિ અત્થો. કાયો ન હોતીતિ વુત્તં અકમ્મકરણભાવતો.

તન્તિ કમ્મં. ખેત્તં ન હોતીતિ તસ્સ દુક્ખસ્સ અવિરુહનટ્ઠાનત્તા. વિરુહનટ્ઠાનાદયો બ્યતિરેકવસેન વુત્તા. તેનાહ ‘‘ન હોતી’’તિ. કારણટ્ઠેનાતિ આધારભૂતકારણભાવેન. સઞ્ચેતનામૂલકન્તિ સઞ્ચેતનાનિમિત્તં. વિરુહનાદીનં અત્થાનન્તિ ‘‘વિરુહનટ્ઠેના’’તિઆદિના વુત્તાનં અત્થાનં. ઇમિના વિરુહનાદિભાવેન વેદના ‘‘સુખદુક્ખવેદના’’તિ કથિતા, નયિધ જેટ્ઠલક્ખણં સુખદુક્ખં નિપ્પયોજકસ્સ સુખસ્સ દુક્ખસ્સ ચ અધિપ્પેતત્તા. ઉપેક્ખાવેદનાપેત્થ સુખસણ્હસભાવવિપાકભૂતા વેદનાવ.

ભૂમિજસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.