૫. કચ્ચાનગોત્તસુત્તવણ્ણના

૧૫. યસ્મા ઇધ જાનન્તાપિ ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ વદન્તિ અજાનન્તાપિ બાહિરકાપિ સાસનિકાપિ અનુસ્સવાદિવસેનપિ અત્તપચ્ચક્ખેનપિ, તસ્મા તં બહૂનં વચનં ઉપાદાય આમેડિતવસેન ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માદિટ્ઠીતિ, ભન્તે, વુચ્ચતી’’તિ આહ. તથાનિદ્દિટ્ઠતાદસ્સનત્થં હિસ્સ અયં આમેડિતપયોગો. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ‘‘અપરેહિપિ સમ્માદિટ્ઠીતિ વુચ્ચતિ, સા પનાયં એવં વુચ્ચમાના અત્થઞ્ચ લક્ખણઞ્ચ ઉપાદાય કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સમ્માદિટ્ઠિ હોતી’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ વચને યસ્મા વિઞ્ઞૂ એવ પમાણં, ન અવિઞ્ઞૂ, તસ્મા ‘‘યં પણ્ડિતા’’તિઆદિ વુત્તં. દ્વે અવયવા અસ્સાતિ દ્વયં, દુવિધં દિટ્ઠિગાહવત્થુ, દ્વયં દિટ્ઠિગાહવસેન નિસ્સિતો અપસ્સિતોતિ દ્વયનિસ્સિતો. તેનાહ ‘‘દ્વે કોટ્ઠાસે નિસ્સિતો’’તિ. યાય દિટ્ઠિયા ‘‘સબ્બોયં લોકો અત્થિ વિજ્જતિ સબ્બકાલં ઉપલબ્ભતી’’તિ દિટ્ઠિગતિકો ગણ્હાતિ, સા દિટ્ઠિ અત્થિતા, સા એવ સદા સબ્બકાલં લોકો અત્થીતિ પવત્તગાહતાય સસ્સતો, તં સસ્સતં. યાય દિટ્ઠિયા ‘‘સબ્બોયં લોકો નત્થિ ન હોતિ ઉચ્છિજ્જતી’’તિ દિટ્ઠિગતિકો ગણ્હાતિ, સા દિટ્ઠિ નત્થિતા, સા એવ ઉચ્છિજ્જતીતિ ઉપ્પન્નગાહતાય ઉચ્છેદો, તં ઉચ્છેદં. લોકો નામ સઙ્ખારલોકો તમ્હિ ગહેતબ્બતો. સમ્મપ્પઞ્ઞાયાતિ અવિપરીતપઞ્ઞાય યથાભૂતપઞ્ઞાય. તેનાહ ‘‘સવિપસ્સના મગ્ગપઞ્ઞા’’તિ. નિબ્બત્તેસુ ધમ્મેસૂતિ યથા પચ્ચયુપ્પન્નેસુ રૂપારૂપધમ્મેસુ. પઞ્ઞાયન્તે સ્વેવાતિ સન્તાનનિબન્ધનવસેન પઞ્ઞાયમાનેસુ એવ. યા નત્થીતિ યા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ તત્થ તત્થેવ સત્તાનં ઉચ્છિજ્જનતો વિનસ્સનતો કોચિ ઠિતો નામ સત્તો ધમ્મો વા નત્થીતિ સઙ્ખારલોકે ઉપ્પજ્જેય્ય. ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ પવત્તમાનાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ તથાપવત્તસઙ્ખારારમ્મણાવ. સા ન હોતીતિ કમ્માવિજ્જાતણ્હાદિભેદં પચ્ચયં પટિચ્ચ સઙ્ખારલોકસ્સ સમુદયનિબ્બત્તિં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો, સા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ, ન હોતિ, નપ્પવત્તતિ અવિચ્છેદેન સઙ્ખારાનં નિબ્બત્તિદસ્સનતો. લોકનિરોધન્તિ સઙ્ખારલોકસ્સ ખણિકનિરોધં. તેનાહ ‘‘સઙ્ખારાનં ભઙ્ગ’’ન્તિ. યા અત્થીતિ હેતુફલસમ્બન્ધેન પવત્તમાનસ્સ સન્તાનાનુપચ્છેદસ્સ એકત્તગ્ગહણેન સઙ્ખારલોકે યા સસ્સતદિટ્ઠિ સબ્બકાલં લોકો અત્થીતિ ઉપ્પજ્જેય્ય. સા ન હોતીતિ ઉપ્પન્નુપ્પન્નાનં નિરોધસ્સ નવનવાનઞ્ચ ઉપ્પાદસ્સ દસ્સનતો, સા સસ્સતદિટ્ઠિ ન હોતિ.

લોકો સમુદેતિ એતસ્માતિ લોકસમુદયોતિ આહ ‘‘અનુલોમપચ્ચયાકાર’’ન્તિ. પચ્ચયધમ્માનઞ્હિ અત્તનો ફલસ્સ પચ્ચયભાવો અનુલોમપચ્ચયાકારો. પટિલોમં પચ્ચયાકારન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. તંતંહેતુનિરોધતો તંતંફલનિરોધો હિ પટિલોમપચ્ચયાકારો. યો હિ અવિજ્જાદીનં પચ્ચયધમ્માનં હેતુઆદિપચ્ચયભાવો, સો નિપ્પરિયાયતો લોકસમુદયો. પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ સઙ્ખારાદિકસ્સ. અનુચ્છેદં પસ્સતોતિ અનુચ્છેદદસ્સનસ્સ હેતુ. અયમ્પીતિ ન કેવલં ખણતો ઉદયવયનીહરણનયો, અથ ખો પચ્ચયતો ઉદયવયનીહરણનયોપિ.

ઉપગમનટ્ઠેન તણ્હાવ ઉપયો. તથા દિટ્ઠુપયો. એસેવ નયોતિ ઇમિના ઉપયેહિ ઉપાદાનાદીનં અનત્થન્તરતં અતિદિસતિ. તથા ચ પન તેસુ દુવિધતા ઉપાદીયતિ. નનુ ચ ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ અઞ્ઞત્થ વુત્તાનીતિ? સચ્ચં વુત્તાનિ, તાનિ ચ ખો અત્થતો દ્વે એવાતિ ઇધ એવં વુત્તં. કામં ‘‘અહં મમ’’ન્તિ અયથાનુક્કમેન વુત્તં, યથાનુક્કમંયેવ પન અત્થો વેદિતબ્બો. આદિ-સદ્દેન પરોપરસ્સ સુભં અસુભન્તિઆદીનઞ્ચ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. તે ધમ્મેતિ તેભૂમકધમ્મે. વિનિવિસન્તીતિ વિરૂપં નિવિસન્તિ, અભિનિવિસન્તીતિ અત્થો. તાહીતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ. વિનિબદ્ધોતિ વિરૂપં વિમુચ્ચિતું વા અપ્પદાનવસેન નિયમેત્વા બદ્ધો.

‘‘અભિનિવેસો’’તિ ઉપયુપાદાનાનં પવત્તિઆકારવિસેસો વુત્તોતિ આહ ‘‘તઞ્ચાયન્તિ તઞ્ચ ઉપયુપાદાન’’ન્તિ. ચિત્તસ્સાતિ અકુસલચિત્તસ્સ. પતિટ્ઠાનભૂતન્તિ આધારભૂતં. દોસમોહવસેનપિ અકુસલચિત્તપ્પવત્તિ તણ્હાદિટ્ઠાભિનિવેસૂપનિસ્સયા એવાતિ તણ્હાદિટ્ઠિયો અકુસલસ્સ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનન્તિ વુત્તા. તસ્મિન્તિ અકુસલચિત્તે. અભિનિવિસન્તીતિ ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિઆદિના અભિનિવેસનં પવત્તેન્તિ. અનુસેન્તીતિ થામગતા હુત્વા અપ્પહાનભાવેન અનુસેન્તિ. તદુભયન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિદ્વયં. ન ઉપગચ્છતીતિ ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના તણ્હાદિટ્ઠિગતિયા ન ઉપસઙ્કમતિ ન અલ્લીયતિ. ન ઉપાદિયતીતિ ન દળ્હગ્ગાહં ગણ્હાતિ. ન અધિટ્ઠાતીતિ ન તણ્હાદિટ્ઠિગાહેન અધિટ્ઠાય પવત્તતિ. અત્તનિયગાહો નામ સતિ અત્તગાહે હોતીતિ વુત્તં ‘‘અત્તા મે’’તિ. ઇદં દુક્ખગ્ગહણં ઉપાદાનક્ખન્ધાપસ્સયં તબ્બિનિમુત્તસ્સ દુક્ખસ્સ અભાવાતિ વુત્તં ‘‘દુક્ખમેવાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધમત્તમેવા’’તિ. ‘‘સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૮૭; મ. નિ. ૧.૧૨૦; ૩.૩૭૩; વિભ. ૧૯૦) હિ વુત્તં. કઙ્ખં ન કરોતીતિ સંસયં ન ઉપ્પાદેતિ સબ્બસો વિચિકિચ્છાય સમુચ્છિન્દનતો.

ન પરપ્પચ્ચયેનાતિ પરસ્સ અસદ્દહનેન. મિસ્સકસમ્માદિટ્ઠિં આહાતિ નામરૂપપરિચ્છેદતો પટ્ઠાય સમ્માદિટ્ઠિયા વુત્તત્તા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં સમ્માદિટ્ઠિં અવોચ. નિકૂટન્તોતિ નિહીનન્તો. નિહીનપરિયાયો હિ અયં નિકૂટ-સદ્દો. તેનાહ ‘‘લામકન્તો’’તિ. પઠમકન્તિ ચ ગરહાયં ક-સદ્દો. સબ્બં નત્થીતિ યથાસઙ્ખતં ભઙ્ગુપ્પત્તિયા નત્થિ એવ, સબ્બં નત્થિ ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. સબ્બમત્થીતિ ચ યથા અસઙ્ખતં અત્થિ વિજ્જતિ, સબ્બકાલં ઉપલબ્ભતીતિ અધિપ્પાયો. સબ્બન્તિ ચેત્થ સક્કાયસબ્બં વેદિતબ્બં ‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧) વિય. તઞ્હિ પરિઞ્ઞાઞાણાનં પચ્ચયભૂતં. ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સને. કિં નિદસ્સેતિ? અત્થિ-સદ્દેન વુત્તં. ‘‘અત્થિત’’ન્તિ નિચ્ચતં. સસ્સતગ્ગાહો હિ ઇધ પઠમો અન્તોતિ અધિપ્પેતો. ઉચ્છેદગ્ગાહો દુતિયોતિ તદુભયવિનિમુત્તા ચ ઇદપ્પચ્ચયતા. એત્થ ચ ઉપ્પન્નનિરોધકથનતો સસ્સતતં, નિરુજ્ઝન્તાનં અસતિ નિબ્બાનપ્પત્તિયં યથાપચ્ચયં પુનૂપગમનકથનતો ઉચ્છેદતઞ્ચ અનુપગમ્મ મજ્ઝિમેન ભગવા ધમ્મં દેસેતિ ઇદપ્પચ્ચયતાનયેન. તેન વુત્તં ‘‘એતે…પે… અન્તે’’તિઆદિ.

કચ્ચાનગોત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.