૧. પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તવણ્ણના

૧. દુતિયસુત્તાદીનિપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદવસેનેવ દેસિતાનીતિ આહ ‘‘પઠમં પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્ત’’ન્તિ. તત્રાતિ પદં યે દેસકાલા ઇધ વિહરણકિરિયાય વિસેસનભાવેન વુત્તા, તેસં પરિદીપનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યં સમયં…પે… દીપેતી’’તિ આહ. તં-સદ્દો હિ વુત્તસ્સ અત્થસ્સ પટિનિદ્દેસો, તસ્મા ઇધ દેસસ્સ કાલસ્સ વા પટિનિદ્દેસો ભવિતું અરહતિ, ન અઞ્ઞસ્સ. અયં તાવ તત્રસદ્દસ્સ પટિનિદ્દેસભાવે અત્થવિભાવના. યસ્મા પન ઈદિસેસુ ઠાનેસુ તત્રસદ્દો ધમ્મદેસનાવિસિટ્ઠં દેસં કાલઞ્ચ વિભાવેતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભાસિતબ્બયુત્તે વા દેસકાલે’’તિ. તેન તત્રાતિ યત્થ ભગવા ધમ્મદેસનત્થં ભિક્ખૂ આલપિ અભાસિ, તાદિસે દેસે, કાલે વાતિ અત્થો. ન હીતિઆદિના તમેવત્થં સમત્થેતિ.

નનુ ચ યત્થ ઠિતો ભગવા ‘‘અકાલો ખો તાવા’’તિઆદિના બાહિયસ્સ ધમ્મદેસનં પટિક્ખિપિ, તત્થેવ અન્તરવીથિયં ઠિતોવ તસ્સ ધમ્મં દેસેસીતિ? સચ્ચમેતં. અદેસેતબ્બકાલે અદેસનાય હિ ઇદં ઉદાહરણં. તેનાહ ‘‘અકાલો ખો તાવા’’તિ. યં પન તત્થ વુત્તં ‘‘અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હા’’તિ, તમ્પિ તસ્સ અકાલભાવસ્સેવ પરિયાયેન દસ્સનત્થં વુત્તં. તસ્સ હિ તદા અદ્ધાનપરિસ્સમેન રૂપકાયે અકમ્મઞ્ઞતા અહોસિ, બલવપીતિવેગેન નામકાયે. તદુભયસ્સ વૂપસમં આગમેન્તો પપઞ્ચપરિહારત્થં ભગવા ‘‘અકાલો ખો’’તિ પરિયાયેન પટિક્ખિપિ. અદેસેતબ્બદેસે અદેસનાય પન ઉદાહરણં ‘‘અથ ખો ભગવા મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ, વિહારતો નિક્ખમિત્વા વિહારપચ્છાયાયં પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદી’’તિ એવમાદિકં ઇધ આદિસદ્દેન સઙ્ગહિતં. ‘‘સ ખો સો ભિક્ખવે બાલો ઇધ પાપાનિ કમ્માનિ કરિત્વા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૪૮) પદપૂરણમત્તે ખો-સદ્દો, ‘‘દુક્ખં ખો અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૨૧) અવધારણે, ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, સત્થુ પવિવિત્તસ્સ વિહરતો સાવકા વિવેકં નાનુસિક્ખન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૧) આદિકાલત્થે, વાક્યારમ્ભેતિ અત્થો. તત્થ પદપૂરણેન વચનાલઙ્કારમત્તં કતં હોતિ, આદિકાલત્થેન વાક્યસ્સ ઉપઞ્ઞાસમત્તં, અવધારણત્થેન પન નિયમદસ્સનં. ‘‘તસ્મા આમન્તેસિ એવા’’તિ આમન્તને નિયમો દસ્સિતો હોતીતિ.

‘‘ભગવાતિ લોકગરુદીપન’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ પુબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ પદં વુત્તન્તિ? યદિપિ પુબ્બે વુત્તં, તં પન યથાવુત્તટ્ઠાને વિહરણકિરિયાય કત્તુવિસેસદસ્સનપરં, ન આમન્તનકિરિયાય, ઇધ પન આમન્તનકિરિયાય, તસ્મા તદત્થં પુન ભગવાતિ પાળિયં વુત્તન્તિ. તસ્સત્થં દસ્સેતું ‘‘ભગવાતિ લોકગરુદીપન’’ન્તિ આહ. કથાસવનયુત્તપુગ્ગલવચનન્તિ વક્ખમાનાય પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાય સવનયોગ્યપુગ્ગલવચનં. ચતૂસુપિ પરિસાસુ ભિક્ખૂ એવ એદિસાનં દેસનાનં વિસેસેન ભાજનભૂતાતિ સાતિસયેન સાસનસમ્પટિગ્ગાહકભાવદસ્સનત્થં ઇધ ભિક્ખુગહણન્તિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સદ્દત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિ આહ. તત્થ ભિક્ખકોતિ ભિક્ખૂતિ ભિક્ખનસીલત્તા ભિક્ખનધમ્મત્તા ભિક્ખૂતિ અત્થો. ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ બુદ્ધાદીહિપિ અજ્ઝુપગતં ભિક્ખાચરિયં ઉઞ્છાચરિયં અજ્ઝુપગતત્તા અનુટ્ઠિતત્તા ભિક્ખુ. યો હિ કોચિ અપ્પં વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો, સો કસિગોરક્ખાદીહિ જીવિકકપ્પનં હિત્વા લિઙ્ગસમ્પટિચ્છનેનેવ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતત્તા ભિક્ખુ. પરપટિબદ્ધજીવિકત્તા વા વિહારમજ્ઝે કાજભત્તં ભુઞ્જમાનોપિ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખુ પિણ્ડિયાલોપભોજનં નિસ્સાય પબ્બજ્જાય ઉસ્સાહજાતત્તા વા ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખૂતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

આદિના નયેનાતિ ‘‘ભિન્નપટધરોતિ ભિક્ખુ, ભિન્દતિ પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ ભિક્ખુ, ભિન્નત્તા પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં ભિક્ખૂ’’તિઆદિના વિભઙ્ગે (વિભ. ૫૦૯) આગતનયેન. ઞાપનેતિ અવબોધને, પટિવેદનેતિ અત્થો. ભિક્ખનસીલતા, ન કસિવાણિજ્જાદીહિ જીવનસીલતા. ભિક્ખનધમ્મતા ‘‘ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તી’’તિ (જા. ૧.૭.૫૯) એવં વુત્તભિક્ખનસભાવતા, ન યાચનાકોહઞ્ઞસભાવતા. ભિક્ખને સાધુકારિતા ‘‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્યા’’તિ (ધ. પ. ૧૬૮) વચનં અનુસ્સરિત્વા તત્થ અપ્પમજ્જતા. અથ વા સીલં નામ પકતિસભાવો. ઇધ પન તથાધિટ્ઠાનં. ધમ્મોતિ વતં. અપરે પન ‘‘સીલં નામ વતવસેન સમાદાનં. ધમ્મો નામ પવેણિ-આગતં ચારિત્તં. સાધુકારિતા સક્કચ્ચકારિતા આદરકિરિયા’’તિ વણ્ણેન્તિ.

હીનાધિકજનસેવિતવુત્તિન્તિ યે ભિક્ખુભાવે ઠિતાપિ જાતિમદાદિવસેન ઉદ્ધતા ઉન્નળા, યે ચ ગિહિભાવે પરેસુ અત્થિકભાવમ્પિ અનુપગતતાય ભિક્ખાચરિયં પરમકાપઞ્ઞં મઞ્ઞન્તિ, તેસં ઉભયેસમ્પિ યથાક્કમં ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વચનેન હીનજનેહિ દલિદ્દેહિ પરમકાપઞ્ઞતં પત્તેહિ પરકુલેસુ ભિક્ખાચરિયાય જીવિકં કપ્પેન્તેહિ સેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો ઉદ્ધતભાવનિગ્ગહં કરોતિ, અધિકજનેહિ ઉળારભોગખત્તિયકુલાદિતો પબ્બજિતેહિ બુદ્ધાદીહિ આજીવસોધનત્થં સેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો દીનભાવનિગ્ગહં કરોતીતિ યોજેતબ્બં. યસ્મા ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વચનં આમન્તનભાવતો અભિમુખીકરણં, પકરણતો સામત્થિયતો ચ સુસ્સૂસાજનનં, સક્કચ્ચસવનમનસિકારનિયોજનઞ્ચ હોતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ભિક્ખવોતિ ઇમિના’’તિઆદિમાહ.

તત્થ સાધુકં મનસિકારેપીતિ સાધુકં સવને સાધુકં મનસિકારે ચ. કથં પવત્તિતા સવનાદયો સાધુકં પવત્તિતા હોન્તીતિ? ‘‘અદ્ધા ઇમાય પટિપત્તિયા સકલસાસનસમ્પત્તિ હત્થગતા ભવિસ્સતી’’તિ આદરગારવયોગેન કથાદીસુ અપરિભવાદિના ચ. વુત્તઞ્હિ ‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સુણન્તો સદ્ધમ્મં ભબ્બો નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન કથં પરિભોતિ, ન કથિકં પરિભોતિ, ન અત્તાનં પરિભોતિ, અવિક્ખિત્તચિત્તો ધમ્મં સુણાતિ એકગ્ગચિત્તો, યોનિસો ચ મનસિ કરોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સુણન્તો સદ્ધમ્મં ભબ્બો નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૫.૧૫૧). તેનાહ ‘‘સાધુકં મનસિકારાયત્તા હિ સાસનસમ્પત્તી’’તિ. સાસનસમ્પત્તિ નામ સીલાદિનિપ્ફત્તિ. પઠમં ઉપ્પન્નત્તા અધિગમવસેન. સત્થુચરિયાનુવિધાયકત્તા સીલાદિગુણાનુટ્ઠાનેન. તિણ્ણં યાનાનં વસેન અનુધમ્મપટિપત્તિસમ્ભવતો સકલસાસનપટિગ્ગાહકત્તા.

સન્તિકત્તાતિ સમીપભાવતો. સન્તિકાવચરત્તાતિ સબ્બકાલં સંવુત્તિભાવતો. યથાનુસિટ્ઠન્તિ અનુસાસનિયાનુરૂપં, અનુસાસનિં અનવસેસતો પટિગ્ગહેત્વાતિ અત્થો. એકચ્ચે ભિક્ખૂતિ યે પટિચ્ચસમુપ્પાદધમ્મે દેસનાપસુતા, તે. પુબ્બે ‘‘સબ્બપરિસસાધારણા હિ ભગવતો ધમ્મદેસના’’તિઆદિના ભિક્ખૂનં એવ આમન્તનકારણં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ધમ્મદેસનાય પયોજનં દસ્સેતું કિમત્થં પન ભગવાતિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેતિ. તત્થ અઞ્ઞં ચિન્તેન્તાતિ અઞ્ઞવિહિતા. વિક્ખિત્તચિત્તાતિ અસમાહિતચિત્તા. ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તાતિ હિય્યો તતો પરદિવસેસુ વા સુતધમ્મં પતિ મનસા અવેક્ખન્તા. ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ધમ્મે દેસિયમાને આદિતો પટ્ઠાય દેસનં સલ્લક્ખેતું સક્કોતીતિ ઇમમેવત્થં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘તે અનામન્તેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં.

ભિક્ખવોતિ ચ સન્ધિવસેન ઇ-કારલોપો દટ્ઠબ્બો ‘‘ભિક્ખવો ઇતી’’તિ, અયઞ્હિ ઇતિસદ્દો હેતુપરિસમાપનાદિપદત્થવિપરિયાયપકારાવધારણનિદસ્સનાદિઅનેકત્થપભેદો. તથા હેસ ‘‘રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૭૯) હેતુમ્હિ દિસ્સતિ, ‘‘તસ્માતિહ મે, ભિક્ખવે, ધમ્મદાયાદા ભવથ, મા આમિસદાયાદા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯) પરિસમાપને, ‘‘ઇતિ વા એવરૂપા વિસૂકદસ્સના પટિવિરતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૩) આદિઅત્થે ‘‘માગણ્ડિયોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપો’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૭૩, ૭૫) પદત્થવિપરિયાયે, ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સપ્પટિભયો બાલો, અપ્પટિભયો પણ્ડિતો. સઉપદ્દવો બાલો, અનુપદ્દવો પણ્ડિતો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૨૪) પકારે, ‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. કિં પચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીય’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૯૬) અવધારણે, ‘‘સબ્બમત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયમેકો અન્તો, સબ્બં નત્થીતિ અયં દુતિયો અન્તો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫; ૩.૯૦) નિદસ્સને. ઇધાપિ નિદસ્સને એવ દટ્ઠબ્બો. ભિક્ખવોતિ આમન્તનાકારો તમેસ ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સેતિ ‘‘ભિક્ખવોતિ આમન્તેસી’’તિ. ઇમિના નયેન ભદ્દન્તેતિઆદીસુપિ યથારહં ઇતિસદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

પુબ્બે ‘‘ભગવા આમન્તેસી’’તિ વુત્તત્તા ભગવતો પચ્ચસ્સોસુન્તિ ઇધ ભગવતોતિ સામિવચનં આમન્તનમેવ સમ્બન્ધીઅન્તરં અપેક્ખતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘ભગવતો આમન્તનં પટિઅસ્સોસુ’’ન્તિ વુત્તં. ભગવતોતિ ઇદં પન પટિસ્સવસમ્બન્ધેન સમ્પદાનવચનં. એત્તાવતા યં કાલદેસદેસકપરિસાપદેસપટિમણ્ડિતં નિદાનં ભાસિતન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થાહ – કિમત્થં પન ધમ્મવિનયસઙ્ગહે કરિયમાને નિદાનવચનં, નનુ ભગવતા ભાસિતવચનસ્સેવ સઙ્ગહો કાતબ્બોતિ? વુચ્ચતે – દેસનાય ઠિતિઅસમ્મોસસદ્ધેય્યભાવસમ્પાદનત્થં. કાલદેસદેસકનિમિત્તપરિસાપદેસેહિ ઉપનિબન્ધિત્વા ઠપિતા હિ દેસના ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ અસમ્મોસધમ્મા સદ્ધેય્યા ચ, દેસકાલકત્તુસોતુનિમિત્તેહિ ઉપનિબન્ધો વિય વોહારવિનિચ્છયો. તેનેવ ચાયસ્મતા મહાકસ્સપેન ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તં, આવુસો આનન્દ, કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિના દેસાદિપુચ્છાસુ કતાસુ તાસં વિસ્સજ્જનં કરોન્તેન ધમ્મભણ્ડાગારિકેન ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ આયસ્મતા આનન્દેન ઇમસ્સ સુત્તસ્સ નિદાનં ભાસિતં.

અપિચ સત્થુ સમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચનં. તથાગતસ્સ હિ ભગવતો પુબ્બરચનાનુમાનાગમતક્કાભાવતો સમ્માસમ્બુદ્ધભાવસિદ્ધિ. ન હિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બરચનાદીહિ અત્થો અત્થિ, સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણચારતાય એકપ્પમાણત્તા ચ ઞેય્યધમ્મેસુ. તથા આચરિયમુટ્ઠિધમ્મમચ્છરિયસત્થુસાવકાનુરોધાભાવતો ખીણાસવત્તસિદ્ધિ. ન હિ સબ્બસો ખીણાસવસ્સ તે સમ્ભવન્તીતિ સુવિસુદ્ધા ચસ્સ પરાનુગ્ગહપ્પવત્તિ, એવં દેસકસંકિલેસભૂતાનં દિટ્ઠિસીલસમ્પદાદૂસકાનં અવિજ્જાતણ્હાનં અચ્ચન્તાભાવસંસૂચકેહિ ઞાણસમ્પદાપહાનસમ્પદાભિબ્યઞ્જનકેહિ ચ સંબુદ્ધવિસુદ્ધભાવેહિ પુરિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધિ, તતો એવ ચ અન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્મેસુ સમ્મોહાભાવસિદ્ધિતો પચ્છિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધીતિ ભગવતો ચતુવેસારજ્જસમન્નાગમો અત્તહિતપરહિતપટિપત્તિ ચ નિદાનવચનેન પકાસિતા હોતિ, તત્થ તત્થ સમ્પત્તપરિસાય અજ્ઝાસયાનુરૂપં ઠાનુપ્પત્તિકપટિભાનેન ધમ્મદેસનાદીપનતો, ઇધ પન મૂલદ્વયવસેન અન્તદ્વયરહિતસ્સ તિસન્ધિકાલબન્ધસ્સ ચતુબ્બિધનયસઙ્ખેપગમ્ભીરભાવયુત્તસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ બોધિયા નિદસ્સનતો ચાતિ યોજેતબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘સત્થુ સમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચન’’ન્તિ.

તથા સાસનસમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચનં. ઞાણકરુણાપરિગ્ગહિતસબ્બકિરિયસ્સ હિ ભગવતો નત્થિ નિરત્થિકા પવત્તિ, અત્તહિતત્થા વા, તસ્મા પરેસં એવ અત્થાય પવત્તસબ્બકિરિયસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સકલમ્પિ કાયવચીમનોકમ્મં યથાપવત્તં વુચ્ચમાનં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં સત્તાનં અનુસાસનટ્ઠેન સાસનં, ન કબ્બરચના. તયિદં સત્થુચરિતં કાલદેસદેસકપરિસાપદેસેહિ સદ્ધિં તત્થ તત્થ નિદાનવચનેહિ યથારહં પકાસીયતિ, ઇધ પન દ્વાદસપદિકપચ્ચયાકારવિભાવનેન તેન. તેન વુત્તં ‘‘સાસનસમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચન’’ન્તિ.

અપિચ સત્થુ પમાણભાવપ્પકાસનેન સાસનસ્સ પમાણભાવદસ્સનત્થં નિદાનવચનં, તઞ્ચસ્સ પમાણભાવદસ્સનં હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન ‘‘ભગવા’’તિ ચ ઇમિના પદેન વિભાવિતન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘ભગવા’’તિ ચ ઇમિના તથાગતસ્સ રાગદોસમોહાદિ-સબ્બસંકિલેસમલદુચ્ચરિતાદિદોસપ્પહાનદીપનેન વચનેન અનઞ્ઞસાધારણસુપરિસુદ્ધઞાણકરુણાદિગુણવિસેસયોગપરિદીપનેન તતો એવ સબ્બસત્તુત્તમભાવદીપનેન અયમત્થો સબ્બથા પકાસિતો હોતીતિ. ઇદમેત્થ નિદાનવચને પયોજનનિદસ્સનં.

નિક્ખિત્તસ્સાતિ દેસિતસ્સ. દેસનાપિ હિ દેસેતબ્બસ્સ સીલાદિઅત્થસ્સ વિનેય્યસન્તાનેસુ નિક્ખિપનતો ‘‘નિક્ખેપો’’તિ વુચ્ચતીતિ ‘‘સુત્તનિક્ખેપં તાવ વિચારેત્વા વુચ્ચમાના પાકટા હોતી’’તિ સામઞ્ઞતો ભગવતો દેસનાય સમુટ્ઠાનસ્સ વિભાગં દસ્સેત્વા ‘‘એત્થાયં દેસના એવંસમુટ્ઠાના’’તિ દેસનાય સમુટ્ઠાને દસ્સિતે સુત્તસ્સ સમ્મદેવ નિદાનપરિજાનનેન વણ્ણનાય સુવિઞ્ઞેય્યત્તા વુત્તં. તતો હેટ્ઠા ‘‘કસ્મા ભગવતા પટિચ્ચસમુપ્પાદવસેનેવ દેસના આરદ્ધા’’તિ કેનચિ ચોદનાય કતાય ‘‘પરજ્ઝાસયોયં સુત્તનિક્ખેપો’’તિ પરિહારો સુકથિતો હોતિ. તત્થ યથા અનેકસતઅનેકસહસ્સભેદાનિપિ સુત્તન્તાનિ સંકિલેસભાગિયાદિપધાનનયેન સોળસવિધતં નાતિવત્તન્તિ, એવં અત્તજ્ઝાસયાદિસુત્તનિક્ખેપવસેન ચતુબ્બિધભાવન્તિ આહ ‘‘ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા’’તિ. એત્થ ચ યથા અત્તજ્ઝાસયસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિયા ચ પરજ્ઝાસયપુચ્છાહિ સદ્ધિં સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ ‘‘અત્તજ્ઝાસયો ચ પરજ્ઝાસયો ચ, અત્તજ્ઝાસયો ચ પુચ્છાવસિકો ચ, અત્તજ્ઝાસયો ચ પરજ્ઝાસયો ચ પુચ્છાવસિકો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પરજ્ઝાસયો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પુચ્છાવસિકો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પરજ્ઝાસયો ચ પુચ્છાવસિકો ચા’’તિ અજ્ઝાસયપુચ્છાનુસન્ધિસમ્ભવતો, એવં યદિપિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા અજ્ઝાસયેનપિ સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ, અત્તજ્ઝાસયાદીહિ પન પુરતો ઠિતેહિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા સંસગ્ગો નત્થીતિ. નયિધ નિરવસેસો વિત્થારનયો સમ્ભવતીતિ ‘‘ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા’’તિ વુત્તં. તદન્તોગધત્તા વા સમ્ભવન્તાનં સેસનિક્ખેપાનં મૂલનિક્ખેપવસેન ચત્તારોવ દસ્સિતા, તથાદસ્સનઞ્ચેત્થ અયં સંસગ્ગભેદો ગહેતબ્બોતિ.

તત્રાયં વચનત્થો – નિક્ખિપીયતીતિ નિક્ખેપો, સુત્તં એવ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો. અથ વા નિક્ખિપનં નિક્ખેપો, સુત્તસ્સ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો, સુત્તદેસનાતિ અત્થો. અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો, સો અસ્સ અત્થિ કારણભૂતોતિ અત્તજ્ઝાસયો. અત્તનો અજ્ઝાસયો એતસ્સાતિ વા અત્તજ્ઝાસયો. પરજ્ઝાસયેપિ એસેવ નયો. પુચ્છાય વસેન પવત્તધમ્મો એતસ્સ અત્થીતિ, પુચ્છાવસિકો. સુત્તદેસનાય વત્થુભૂતસ્સ અત્થસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થુપ્પત્તિ, અત્થુપ્પત્તિયેવ અટ્ઠુપ્પત્તિ, સા એતસ્સ અત્થીતિ અટ્ઠુપ્પત્તિકો. અથ વા નિક્ખિપીયતિ સુત્તં એતેનાતિ સુત્તનિક્ખેપો, અત્તજ્ઝાસયાદિ એવ. એતસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો. પરેસં અજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયો. પુચ્છીયતીતિ પુચ્છા, પુચ્છિત્વા ઞાતબ્બો અત્થો. તસ્સ પુચ્છાવસેન પવત્તં ધમ્મપટિગ્ગાહકાનં વચનં પુચ્છાવસિકં, તદેવ નિક્ખેપસદ્દાપેક્ખાય પુલ્લિઙ્ગવસેન ‘‘પુચ્છાવસિકો’’તિ વુત્તં. તથા અટ્ઠુપ્પત્તિ એવ અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અપિચેત્થ પરેસં ઇન્દ્રિયપરિપાકાદિકારણનિરપેક્ખત્તા અત્તજ્ઝાસયસ્સ વિસું સુત્તનિક્ખેપભાવો યુત્તો કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ ધમ્મતન્તિઠપનત્થં પવત્તિતદેસનત્તા. પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં પન પરેસં અજ્ઝાસયપુચ્છાનં દેસનાપવત્તિહેતુભૂતાનં ઉપ્પત્તિયં પવત્તિતાનં કથં અટ્ઠુપ્પત્તિયં અનવરોધો, પુચ્છાવસિકઅટ્ઠુપ્પત્તિકાનં વા પરજ્ઝાસયાનુરોધેન પવત્તિતાનં કથં પરજ્ઝાસયે અનવરોધોતિ? ન ચોદેતબ્બમેતં. પરેસઞ્હિ અભિનીહારપરિપુચ્છાદિવિનિમુત્તસ્સેવ સુત્તદેસનાકારણુપ્પાદસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિભાવેન ગહિતત્તા પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં વિસું ગહણં. તથા હિ બ્રહ્મજાલધમ્મદાયાદસુત્તાદીનં વણ્ણાવણ્ણઆમિસુપ્પાદાદિદેસનાનિમિત્તં ‘‘અટ્ઠુપ્પત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. પરેસં પુચ્છં વિના અજ્ઝાસયં એવ નિમિત્તં કત્વા દેસિતો પરજ્ઝાસયો, પુચ્છાવસેન એવ દેસિતો પુચ્છાવસિકોતિ પાકટોવાયમત્થોતિ. અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ કથેતિ ધમ્મતન્તિઠપનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. દસબલસુત્તન્તહારકોતિ દસબલવગ્ગે અનુપુબ્બેન નિક્ખિત્તાનં સુત્તાનં આવલિ, તથા ચન્દોપમહારકાદયો.

વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા સદ્ધિન્દ્રિયાદયો. અજ્ઝાસયન્તિ અધિમુત્તિં. ખન્તિન્તિ દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિં. મનન્તિ ચિત્તં. અભિનીહારન્તિ પણિધાનં. બુજ્ઝનભાવન્તિ બુજ્ઝનસભાવં, પટિવિજ્ઝનાકારં વા.

ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂતિ ઉગ્ઘટનં નામ ઞાણુગ્ઘટનં, ઞાણેન ઉગ્ઘટિતમત્તે એવ ધમ્મં જાનાતીતિ અત્થો. વિપઞ્ચિતં વિત્થારિતમેવ અત્થં જાનાતીતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. ઉદ્દેસાદીહિ નેતબ્બોતિ નેય્યો. બ્યઞ્જનપદં પરમં અસ્સાતિ પદપરમો. સહ ઉદાહટવેલાયાતિ ઉદાહારધમ્મસ્સ ઉદ્દેસે ઉદાહટમત્તે એવ. ધમ્માભિસમયોતિ ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ ઞાણેન સદ્ધિં અભિસમાયોગો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના નયેન સંખિત્તેન માતિકાય ઠપિયમાનાય દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા અરહત્તં ગણ્હિતું સમત્થો પુગ્ગલો ‘‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ’’તિ વુચ્ચતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં સંખિત્તેન માતિકં ઠપેત્વા વિત્થારેન અત્થે વિભજિયમાને અરહત્તં પાપુણિતું સમત્થો પુગ્ગલો ‘‘વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ’’તિ વુચ્ચતિ. ઉદ્દેસતોતિ ઉદ્દેસહેતુ, ઉદ્દિસન્તસ્સ ઉદ્દિસાપેન્તસ્સ વાતિ અત્થો, ‘‘ઉદ્દિસતો’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. પરિપુચ્છતોતિ પરિપુચ્છન્તસ્સ. અનુપુબ્બેન ધમ્માભિસમયો હોતીતિ અનુક્કમેન અરહત્તપ્પત્તિ હોતિ. ન તાય જાતિયા ધમ્માભિસમયો હોતીતિ તેન અત્તભાવેન મગ્ગં વા ફલં વા અન્તમસો ઝાનં વા વિપસ્સનં વા નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં પુગ્ગલો બ્યઞ્જનપદમેવ પરમં કત્વા ઠિતત્તા ‘‘પદપરમો’’તિ વુચ્ચતિ.

એકચરાતિ વિવેકાભિરતિયા એકવિહારિનો. દ્વિચરાતિ દ્વે એકજ્ઝાસયા હુત્વા ઞાણચરિયાદિવસેન વિચરન્તા. એસ નયો સેસેસુ. સત્તસુઞ્ઞતાપકાસનેન સુઞ્ઞતં. તતો એવ સણ્હં સુખુમં. ‘‘પરેસં અજ્ઝાસયવસેન ભગવા ઇદં સુત્તં આરભી’’તિ વત્વા તે પન ‘‘પરે’’તિ વુત્તપુગ્ગલા અપરિકમ્મિકા સુપરિસોધિતપુબ્બભાગપટિપદા ચાતિ દુવિધા, તદુભયેસુ સત્થુ પટિપત્તિં ઉપમામુખેન પકાસેન્તો યથા હીતિઆદિમાહ. રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ લિખનવસેન ન ઉપ્પાદેતિ. અકતાભિનિવેસન્તિ વિપસ્સનાભાવનાય અકતાનુયોગં. સીલ…પે… સમ્પદાયાતિ અસમાદિન્નસીલં સીલસમ્પદાય, સુપરિસુદ્ધસીલં સમાધિસમ્પદાય, અનુજુકતદિટ્ઠિજુકમ્મં દિટ્ઠિસમ્પદાય યોજેન્તોતિ યોજના.

યન્તિ યં પુબ્બભાગપટિપદં સન્ધાય. સીલન્તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. દિટ્ઠિ ચાતિ કમ્મસ્સકતાદિટ્ઠિ ચેવ કમ્મપથસમ્માદિટ્ઠિ ચ. તિવિધેનાતિ અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા અજ્ઝત્તબહિદ્ધાતિ એવં વિસયભાવતો તિપ્પકારેન. યથાવુત્તદિટ્ઠિવિસુદ્ધિયા વિસેસપચ્ચયં સીલંયેવ ભાવનાય અધિટ્ઠાનન્તિ વુત્તં ‘‘સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાયા’’તિ.

સુધન્તસુવણ્ણં અપગતસબ્બકાળકં. ચતુરસ્સાદિધોતો સુપરિમજ્જિતમણિક્ખન્ધો. પચ્ચયધમ્માનં અવિજ્જાદીનં તસ્સ તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ હેતુપચ્ચયાદિભાવો પચ્ચયાકારો. સો પન અત્થતો અવિજ્જા એવાતિ આહ ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદન્તિ પચ્ચયાકાર’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘પચ્ચયાકારો હી’’તિઆદિ.

કામં વો-સદ્દો પદપરટ્ઠિતો પટિયોગીઅત્થવિસેસવાચકો, નામપરભૂતો પન તં તં કત્તુકમ્મકરણાદિસાધનવિસિટ્ઠમેવ પબોધેતિ, હિ-નિપાતપરભૂતો પન વચનાલઙ્કારમત્તમેવાતિ આહ ‘‘વોતિ…પે… દિસ્સતી’’તિ. તંદેસનન્તિ તસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ દેસનં. સા હિ ઇધ ત-સદ્દેન પચ્ચામસીયતિ. ‘‘સુણાથા’’તિ સોતવિઞ્ઞેય્યતાવચનતો ન કેવલં પટિચ્ચસમુપ્પાદો.

એકત્થમેતં પદં ક-સદ્દેન પદવડ્ઢનમત્તસ્સ કતત્તા, તસ્મા સાધુસદ્દસ્સ કતો અત્થુદ્ધારો સાધુકસદ્દસ્સપિ કતો એવ હોતીતિ અધિપ્પાયો. સાધુ ભન્તેતિ યાચામહં ભન્તેતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘આયાચને’’તિ. પુન સાધુ ભન્તેતિ એવં ભન્તેતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘સમ્પટિચ્છને’’તિ. સાધુ સાધૂતિ અહો અહોતિ અયમેત્થ અત્થોતિ વુત્તં ‘‘સમ્પહંસને’’તિ. સાધુ ધમ્મરુચીતિ પુઞ્ઞકામો સુન્દરોતિ અત્થો. પઞ્ઞાણવાતિ પઞ્ઞવા. અદ્દુબ્ભોતિ અદૂસકો. દળ્હીકમ્મેતિ થિરીકરણે સક્કચ્ચકિરિયાયં. આણત્તિયન્તિ આણાપને. ‘‘સુણાથ સાધુકં મનસિ કરોથા’’તિ હિ વુત્તે સાધુકસદ્દેન સવનમનસિકારાનં સક્કચ્ચકિરિયા વિય તદાણાપનમ્પિ વુત્તં હોતિ. આયાચનત્થતા વિય ચસ્સ આણાપનત્થતા વેદિતબ્બા.

ઇદાનેત્થ એવં યોજના વેદિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. સોતિન્દ્રિયવિક્ખેપનિવારણં સવને નિયોજનવસેન કિરિયન્તરપટિસેધનભાવતો, સોતં ઓદહથાતિ હિ અત્થો. મનિન્દ્રિયવિક્ખેપનિવારણં અઞ્ઞચિન્તાપટિસેધનતો. પુરિમન્તિ ‘‘સુણાથા’’તિ પદં. એત્થાતિ ‘‘સુણાથ, મનસિ કરોથા’’તિ પદદ્વયે, એતસ્મિં વા અધિકારે. બ્યઞ્જનવિપલ્લાસગ્ગાહનિવારણં સોતદ્વારે વિક્ખેપપટિબાહકત્તા. ન હિ યાથાવતો સુણન્તસ્સ સદ્દતો વિપલ્લાસગ્ગાહો હોતિ. અત્થવિપલ્લાસગ્ગાહનિવારણં મનિન્દ્રિયવિક્ખેપપટિબાહકત્તા. ન હિ સક્કચ્ચં ધમ્મં ઉપધારેન્તસ્સ અત્થવિપલ્લાસગ્ગાહો હોતિ. ધમ્મસ્સવને નિયોજેતિ ‘‘સુણાથા’’તિ વિદહનતો. ધારણૂપપરિક્ખાસૂતિ એત્થ ઉપપરિક્ખગ્ગહણેનેવ તુલનતીરણાદિકે દિટ્ઠિયા ચ સુપ્પટિવેધં સઙ્ગણ્હાતિ. સબ્યઞ્જનોતિ એત્થ યથાધિપ્પેતમત્થં બ્યઞ્જયતીતિ બ્યઞ્જનં, સભાવનિરુત્તિ. સહ બ્યઞ્જનેહીતિ સબ્યઞ્જનો, બ્યઞ્જનસમ્પન્નોતિ અત્થો. અરણીયતો ઉપગન્તબ્બતો અત્થો, ચતુપારિસુદ્ધિસીલાદિકો. સહ અત્થેનાતિ સાત્થો, અત્થસમ્પન્નોતિ અત્થો. ધમ્મગમ્ભીરોતિઆદીસુ ધમ્મો નામ તન્તિ. દેસના નામ તસ્સા મનસા વવત્થપિતાય તન્તિયા દેસના કથનં. અત્થો નામ તન્તિયા અત્થો. પટિવેધો નામ તન્તિયા તન્તિઅત્થસ્સ ચ યથાભૂતાવબોધો. યસ્મા ચેતે ધમ્મદેસનાઅત્થપટિવેધા સસાદીહિ વિય મહાસમુદ્દો મન્દબુદ્ધીહિ દુક્ખોગાળ્હા અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠા ચ, તસ્મા ગમ્ભીરા. તેન વુત્તં ‘‘યસ્મા અયં ધમ્મો…પે… સાધુકં મનસિ કરોથા’’તિ.

એત્થ ચ પટિવેધસ્સ દુક્કરભાવતો ધમ્મત્થાનં દેસનાઞાણસ્સ દુક્કરભાવતો દેસનાય દુક્ખોગાહતા, પટિવેધસ્સ પન ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા તબ્બિસયઞાણુપ્પત્તિયા ચ દુક્કરભાવતો દુક્ખોગાહતા વેદિતબ્બા. દેસનં નામ ઉદ્દિસનં સઙ્ખેપદસ્સનસદિસં. તથા હિ વિભઙ્ગસુત્તે ‘‘દેસેસ્સામી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ભાસિસ્સામી’’તિ વુત્તં. તસ્સ નિદ્દિસનં ભાસનન્તિ ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘વિત્થારતોપિ નં ભાસિસ્સામીતિ વુત્તં હોતી’’તિ. પરિબ્યત્તં કથનં વા ભાસનં.

સાળિકાયિવ નિગ્ઘોસોતિ સાળિકાય આલાપો વિય મધુરો કણ્ણસુખો પેમનીયો. પટિભાનં સદ્દો. ઉદીરયીતિ ઉચ્ચારીયતિ, વુચ્ચતીતિ અત્થો. એવં વુત્તે ઉસ્સાહજાતાતિ એવં ‘‘સુણાથ સાધુકં મનસિ કરોથ, ભાસિસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘ન કિર સત્થા સઙ્ખેપેનેવ દેસેસ્સતિ, વિત્થારેનપિ ભાસિસ્સતી’’તિ સઞ્જાતુસ્સાહા હટ્ઠતુટ્ઠા હુત્વા.

કતમોતિ તસ્સ પદસ્સ સામઞ્ઞતો પુચ્છાભાવો ઞાયતિ, ન વિસેસતોતિ તસ્સ પુચ્છાવિસેસભાવં કથેન્તો ‘‘કથેતુકમ્યતાપુચ્છા’’તિ વત્વા તેનેવ પસઙ્ગેન મહાનિદ્દેસે આગતા સબ્બાપિ પુચ્છા અત્થુદ્ધારનયેન દસ્સેતિ ‘‘પઞ્ચવિધા હિ પુચ્છા’’તિઆદિના. તત્થ અદિટ્ઠં જોતેતિ એતાયાતિ અદિટ્ઠજોતના. દિટ્ઠં સંસન્દીયતિ એતાયાતિ દિટ્ઠસંસન્દના. સંસન્દનઞ્ચેત્થ સાકચ્છાવસેન વિનિચ્છયકરણં. વિમતિં છિન્દતિ એતાયાતિ વિમતિચ્છેદના. અનુમતિયા પુચ્છનં અનુમતિપુચ્છા. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ ભિક્ખવે’’તિઆદિપુચ્છાય હિ ‘‘કા તુમ્હાકં અનુમતી’’તિ અનુમતિ પુચ્છિતા હોતિ. કથેતુકમ્યતા કથેતુકમ્યતાય.

લક્ખણન્તિ ઞાતું પુચ્છિતો યો કોચિ સભાવો. અઞ્ઞાતન્તિ યેન કેનચિ ઞાણેન અઞ્ઞાતભાવમાહ. અદિટ્ઠન્તિ દસ્સનભૂતેન ઞાણેન ચક્ખુના વિય ન દિટ્ઠતં. અતુલિતન્તિ ‘‘એત્તકં ઇદ’’ન્તિ તુલનભૂતેન ઞાણેન ન તુલિતતં. અતીરિતન્તિ તીરણભૂતેન ઞાણેન અકતઞાણકિરિયાસમાપનતં. અવિભૂતન્તિ ઞાણસ્સ અપાકટભાવં. અવિભાવિતન્તિ ઞાણેન અપાકટીકતભાવં.

પઞ્ચસુ પુચ્છાસુ યા બુદ્ધાનં સબ્બતો ન સન્તિ, તા દસ્સેત્વા ઇધાધિપ્પેતપુચ્છં નિગમેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. યદિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો પચ્ચયાકારો, અથ કસ્મા ભગવતા પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાય સઙ્ખારાદયો પચ્ચયુપ્પન્ના કથિતાતિ આહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ. પચ્ચયુપ્પન્નમ્પિ કથેતિ પચ્ચયુપ્પન્નદસ્સનેન પચ્ચયધમ્માનં પચ્ચયભાવસ્સ કથિતભાવતો. આહારવગ્ગસ્સાતિઆદિ ‘‘પચ્ચયાકારો પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘સમ્ભવન્તી’’તિ પાળિયં પરતો વુત્તં કિરિયાપદં આનેત્વા યોજેતિ, અઞ્ઞથા સઙ્ખારા કિં કતાતિ વા કરોન્તીતિ વા ન ઞાયેય્ય. પવત્તિયા અનુલોમતો ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા’’તિઆદિકા અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદકથા.

‘‘અવિજ્જાય ત્વેવા’’તિઆદિકા પન તસ્સ વિલોમતો પટિલોમકથા. અચ્ચન્તમેવ સઙ્ખારે વિરજ્જતિ એતેનાતિ વિરાગો, મગ્ગો. અસેસનિરોધાતિ અસેસેત્વા નિરોધા સમુચ્છિન્દના. એવં નિરોધાનન્તિ એવં અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુદ્ધાનં સઙ્ખારાનં નિરોધા. ઇતિ અવિજ્જાદીનં નિરોધવચનેન અરહત્તં વદતિ. સકલસ્સાતિ અનવસેસસ્સ. સત્તવિરહિતસ્સાતિ પરપરિકપ્પિતજીવરહિતસ્સ. વિનિવત્તેત્વાતિ અનુપ્પાદનિરોધદસ્સનવસેન વિપરિવત્તેત્વા.

અત્તમનાતિ પીતિસોમનસ્સેન ગહિતચિત્તા. તથાભૂતા ચ હટ્ઠચિત્તા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘તુટ્ઠચિત્તા’’તિ. ‘‘તસ્સ વચનં અભિનન્દિતબ્બ’’ન્તિ એત્થ અભિનન્દનસદ્દો અનુમોદનત્થો. ‘‘અભિનન્દિત્વા’’તિ એત્થ સમ્પટિચ્છનત્થો. ઇધ પન ઉભયત્થોપિ વટ્ટતીતિ આહ ‘‘અનુમોદિંસુ ચેવ સમ્પટિચ્છિંસુ ચા’’તિ.

પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.