૯. સુન્દરિકસુત્તવણ્ણના

૧૯૫. આનેત્વા હુનિતબ્બતો આહુતિ. સપ્પિમધુપાયસાદીહિ અગ્ગિં જુહોતિ એત્થાતિ અગ્ગિહુત્તં, સાધિટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘અગ્યાયતન’’ન્તિઆદિ. સુવિસોધિતો ચસ્સાતિ નિહીનજાતિકાનં અનેન સુટ્ઠુ વિસોધિતો ચ ભવેય્ય. ‘‘મે’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધો.

અફલં કરોતીતિ ઇતો પટ્ઠાય યાવ દેમીતિ પદં. તાવ અનન્તરસુત્તવણ્ણનાય આગતસદિસમેવાતિ પેય્યાલવસેન ઠપેસિ, ન સપ્પિસઙ્ખારટ્ઠપનં. હિમપાતસ્સ ચ સીતવાતસ્સ ચ પટિબાહનત્થન્તિ અકારણમેતન્તિ તં અનાદિયિત્વા અઞ્ઞમેવ સુકારણં દસ્સેતું ‘‘પટિબલોવા’’તિઆદિ વુત્તં. સઞ્જાનિત્વાતિ ‘‘નાયં બ્રાહ્મણો’’તિ સઞ્જાનિત્વા.

નીચકેસન્તન્તિ રસ્સકેસન્તં. બ્રાહ્મણાનં સુદ્ધિઅત્થા સિખાતિ આહ ‘‘પવત્તમત્તમ્પિ, સિખં અદિસ્વા’’તિ, ‘‘પરમહંસપરિક્ખાદિના’’તિ કેચિ.

અકારણં દક્ખિણેય્યભાવસ્સ જાતિ અદક્ખિણેય્યભાવહેતૂનં પાપધમ્માનં અપટિક્ખેપભાવતો. એતન્તિ સીલાદિભેદં ચરણં. દક્ખિણેય્યભાવસ્સ કારણં અદક્ખિણેય્યભાવકારકપાપધમ્માનં તદઙ્ગાદિવસેન પજહનતો. અસ્સાતિ બ્રાહ્મણસ્સ. તમત્થન્તિ તં દક્ખિણેય્યભાવસ્સ કારણતાસઙ્ખાતમત્થં ઉપમાય વિભાવેન્તો. સાલાદિકટ્ઠા જાતોવાતિ સાલાદિવિસુદ્ધકટ્ઠાવ જાતો. સાપાનદોણિઆદિઅવિસુદ્ધકટ્ઠા જાતો અગ્ગિકિચ્ચં ન ચ ન કરોતિ. એવન્તિ યથા અગ્ગિ યતો કુતોચિ જાતોપિ અગ્ગિકિચ્ચં કરોતિયેવ, એવં ચણ્ડાલકુલાદીસુ જાતોપિ દક્ખિણેય્યો ન ન હોતિ ગુણસમ્પદાવસેન અરિયાનં વંસે પજાતત્તાતિ આહ ‘‘ગુણસમ્પત્તિયા જાતિમા’’તિ. ધિતિયા ગુણસમ્પત્તિયા પમુખભાવં દસ્સેતું ‘‘સો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ધિતિયાતિ વીરિયેન. તઞ્હિ અનુપ્પન્નાનં કુસલધમ્માનં ઉપ્પાદનપરિબ્રૂહનેહિ તે ધારેતિ. હિરિયા દોસે નિસેધેતિ, સમ્મદેવ પાપાનં જિગુચ્છને સતિ તેસં પવત્તિયા અવસરો એવ નત્થિ. મોનધમ્મેન ઞાણસઙ્ખાતેન ઓત્તપ્પધમ્મેન. કારણાકારણજાનનકોતિ તેસં તેસં ધમ્માનં યથાભૂતં ઠાનં, પાપધમ્માનં વા વિપ્પકારસભાવટ્ઠાનં જાનનકો.

પરમત્થસચ્ચેન નિબ્બાનેન આરમ્મણપચ્ચયભૂતેન અરિયમગ્ગેન દન્તો. ઇન્દ્રિયદમેનાતિ તતો એવ અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન ઉપગતો. વિદન્તિ તેહિ સચ્ચાનીતિ વેદા. મગ્ગવેદાનં અન્તન્તિ અરિયફલં. કિલેસાનં અન્તન્તિ તેસં અનુપ્પાદનિરોધટ્ઠાનં. યઞ્ઞોતિ અગ્ગફલં. નિરત્થકન્તિ અફલં તેસં અનાગમનતો, આગતાનમ્પિ અગ્ગદક્ખિણેય્યાભાવતો. જુહતિ દેતિ.

સુયિટ્ઠન્તિ સુદાનં અગ્ગદક્ખિણેય્યલાભેન. સુહુતન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. અથ વા સુયિટ્ઠન્તિ સુટ્ઠુ સમ્મદેવ યિટ્ઠં સારે ઉપનીતં મમ ઇદં દેય્યવત્થુ. સુહુતન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

ઉપહટમત્તેતિ બ્રાહ્મણેન ‘‘ભુઞ્જતુ ભવ’’ન્તિ ઉપનીતમત્તે. નિબ્બત્તિતોજમેવાતિ સવત્થુકં અગ્ગહેત્વા વત્થુતો વિવેચિતઓજમેવ. તેન તં સુખુમત્તં ગતન્તિ તં હબ્યસેસં સબ્બસો સુખુમભાવં ગતન્તિ ઓજાય અનોળારિકતાય પુરિમાકારેનેવ પઞ્ઞાયમાનતં સન્ધાય વુત્તં, ન પન ઓજાય એવ કેવલાય ગહણં સન્ધાય. સા હિ અવિનિબ્ભોગવુત્તિતાય વિસું ગણ્હિતું ન સક્કા, તસ્મા દેવતાહિપિ સવત્થુકા ગય્હતિ. મનુસ્સાનં વત્થૂતિ કરજકાયમાહ. ઓળારિકવત્થુતાય દેવાનં વિય ગહણી ન તિક્ખાતિ દિબ્બોજસમ્મિસ્સતાય સમ્મા પરિણામં ન ગચ્છતિ. સુખુમાપિ સમાના દિબ્બોજા તેન પાયસેન મિસ્સિતા ઓળારિકસમ્મિસ્સતાય સુખુમવત્થુકાનં દેવાનં સુખદા ન હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘ગોયૂસે પના’’તિઆદિના. પરિભોગવત્થુનો ઓળારિકતાય વા દેવાનં દુક્કરં સમ્મા પરિણામેતું, દિબ્બોજાય ગરુતરભાવેન મનુસ્સાનં. તેનાહ ભગવા ‘‘ન ખ્વાહ’’ન્તિઆદિ. સમાપત્તિચિત્તસમુટ્ઠિતા તેજોધાતુ ઝાનાનુભાવસન્તેજિતા તિક્ખતરા હોતીતિ વુત્તં ‘‘અટ્ઠ…પે… પરિણામેય્યા’’તિ. ભગવતો પન સુદ્ધેનેવ પરિણમતીતિ વુત્તં ‘‘પાકતિકેનેવા’’તિ, ઝાનાનુભાવપ્પત્તેન ઝાનેન વિના સભાવસિદ્ધેનેવ.

‘‘અપ્પહરિતે’’તિ એત્થ અપ્પ-સદ્દો ‘‘અપ્પિચ્છો’’તિઆદીસુ વિય અભાવત્થોતિ આહ ‘‘અપ્પહરિતેતિ અહરિતે’’તિ. પાતિસતેપિ પાયસે. ન આલુળતીતિ ન આવિલં હોતિ. અનાગન્તાવ ગચ્છેય્ય ‘‘અત્તનાપિ ન પરિભુઞ્જિ, અઞ્ઞેસં ન દાપેસિ, કેવલં પાયસં નાસેસી’’તિ દોમનસ્સપ્પત્તો.

દારુ સમાદહાનોતિ દારુહરિદ્દિ દારુસ્મિં તસ્સ દહન્તો. યદીતિઆદિ દારુઝાપનસ્સ બહિદ્ધભાવસાધનં અસુદ્ધહેતૂનં પટિપક્ખાભાવતો તસ્સ. ખન્ધાદીસુ કુસલાતિ તેસુ સભાવતો સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો નિસ્સરણતો જાનનતો છેકા પણ્ડિતા. ઞાણજોતિન્તિ ઞાણમયં જોતિં. જાલેમીતિ પજ્જલિતં કરોમિ. નિચ્ચં પજ્જલિતગ્ગિ સબ્બત્થકમેવ વિગતસમ્મોહન્ધકારતાય એકોભાસભાવતો. સબ્બસો વિક્ખેપાભાવતો નિચ્ચસમાહિતત્તો. એવં વદતીતિ ચરિતં બ્રહ્મચરિયં ગહેત્વા ચરામીતિ એવં વત્તમાનં વિય વદતિ આસન્નતં હદયે ઠપેત્વા.

ખારિભારોતિ ખારિભારસદિસો. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. ખન્ધેન વય્હમાનોતિ કાજે પક્ખિપિત્વા ખન્ધેન વય્હમાનો. પથવિયા સદ્ધિં ફુસેતિ ભારસ્સ ગરુકભાવેન કાજસ્સ પરિણમનેન. માનેન અત્તનો જાતિઆદીનિ પગ્ગણ્હતો અઞ્ઞસ્સ તાનિ ન સહતીતિ આહ – ‘‘તત્થ તત્થ ઇસ્સં ઉપ્પાદેન્તો’’તિ, તત્થ તત્થ જાતિઆદિમાનવત્થુસ્મિં ગરુતરગ્ગહણેન સંસીદેય્યાતિ અધિપ્પાયો. કોધો ધૂમોતિ યથાપિ ભાસુરો અગ્ગિ ધૂમેન ઉપક્કિલિટ્ઠો, એવં કોધેન ઉપક્કિલિટ્ઠો. ઞાણગ્ગીતિ તસ્સ કોધો ધૂમો. મુસાવાદોવ મોસવજ્જં. યથા ઞાણે સતિ મુસાવાદો નત્થિ, એવં મુસાવાદે સતિ ઞાણમ્પીતિ તેન તં નિરોધિતં વિય હોતીતિ આહ – ‘‘મુસાવાદેન પટિચ્છન્નં ઞાણ’’ન્તિ. યથા સુજાય વિના બ્રાહ્મણાનં યાગો ન ઇજ્ઝતિ, એવં પહૂતજિવ્હાય વિના સત્થુ ધમ્મયાગો ન ઇજ્ઝતીતિ જિવ્હા સુજાપરિયાયા વુત્તા. જોતિ ઠિયતિ એત્થાતિ જોતિટ્ઠાનં વેદિ, યં અગ્ગિકુણ્ડં. સત્તાનં હદયં જોતિટ્ઠાનં ઞાણગ્ગિનો તત્થ સમુજ્જલનતો. અત્તાતિ ચિત્તં ‘‘આહિતો અહં માનો એત્થા’’તિ કત્વા.

ધમ્મો રહદોતિ અસ્સદ્ધિયાદિઆલસિયાભાવતો કિલેસમલપક્ખાલનતો પરમગ્ગિનિબ્બુતાવહનતો અરિયમગ્ગધમ્મો અનાવિલો રહદો. હેટ્ઠુપરિયવાલુકાતિ વિપરિવત્તિતવાલુકા હુત્વા. આલુળાતિ આકુલજાતા. પણ્ડિતાનં પસત્થોતિ પણ્ડિતાનં પુરતો સેટ્ઠો. સેટ્ઠભાવેન સન્તો પાસંસો હુત્વા કિલેસે ભિન્દતિ સમુચ્છિન્દતીતિ સબ્ભીતિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘ઉત્તમટ્ઠેના’’તિ. તથા ચાહ ભગવા ‘‘મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો’’તિ (ધ. પ. ૨૭૩).

વચીસચ્ચન્તિ ઇમિના ‘‘ચતુરઙ્ગસમન્નાગતા વાચા સુપરિસુદ્ધા હોતી’’તિ સમ્માવાચં દસ્સેતિ. સચ્ચસંયમપદેહિ દસ્સિતા મગ્ગધમ્મા ઇધ ‘‘ધમ્મો’’તિ અધિપ્પેતાતિ આહ – ‘‘ધમ્મોતિ ઇમિના…પે… દસ્સેતી’’તિ. મગ્ગસચ્ચં ગહિતં અનન્તરગાથાય અનેકેહિ વિસેસેત્વા વુત્તત્તા. અત્થતોતિ પુબ્બઙ્ગમત્તાદિઅત્થતો. તાય હિ સકિચ્ચં કરોન્તિયા ઇતરે સબ્બેપિ તદનુવત્તિકા હોન્તિ. તગ્ગતિકત્તાતિ સમ્માદિટ્ઠિયા ઉપકારકભાવેન તાય સમાનગતિકત્તા. આરમ્મણઞ્હિ વિતક્કેનાહટં પઞ્ઞા વિચિનિતું સક્કોતિ. તથા હિ સો પઞ્ઞાક્ખન્ધેન સઙ્ગહં ગતો. ધમ્મોતિ સભાવતો સમાધિ ગહિતો, ઇતરે દ્વે તદુપકારત્તા. તથા હિ ‘‘એવંધમ્મા તે ભગવન્તો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૩; મ. નિ. ૩.૧૯૭; સં. નિ. ૫.૩૭૮) સમાધિ ‘‘ધમ્મો’’તિ વુત્તો. પરમત્થસચ્ચં ગહિતં સબ્બેસં સેટ્ઠભાવતો. યથાહ – ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪). અત્થતોતિ તતો એવ પરમત્થતો, અનન્તરં વુચ્ચમાનાનં વા મગ્ગધમ્માનં આરમ્મણભાવતો. પઞ્ચઙ્ગાનિ ગહિતાનિ તાસં મગ્ગભાવતો. તીણિ અઙ્ગાનિ. બ્રહ્મચરિયં નામાતિ એતં નિબ્બાનગામિ ઉત્તમટ્ઠેન મગ્ગબ્રહ્મચરિયં નામ. મજ્ઝે સિતાતિ લીનુદ્ધચ્ચાદિઅન્તદ્વયવિવજ્જનેન મજ્ઝે મજ્ઝિમપટિપદાભાવનં નિસ્સિતા. સસ્સતુચ્છેદગ્ગહણં હેત્થ પધાનતાય નિદસ્સનમત્તં. સેટ્ઠપ્પત્તીતિ સેટ્ઠભાવપ્પત્તિ. ત-કારો પદસન્ધિકરોતિ ‘‘સ ઉજુભૂતેસૂ’’તિ વત્તબ્બે મજ્ઝે ત-કારો પદસન્ધિકરો, ‘‘સ દુજ્જુભૂતેસૂતિ કેચિ પઠન્તિ, તેસં દ-કારો પદસન્ધિકરો. સ-ઇતિ સુન્દરિકો બ્રાહ્મણો વુત્તોતિ કત્વા આહ ‘‘સ ત્વ’’ન્તિ, સો ત્વન્તિ અત્થો. ધમ્મો સારિયો પરિધાનભૂતા અલઙ્કારા એતસ્સાતિ ધમ્મસારી. અથ વા ધમ્મેહિ સારિતવાતિ ધમ્મસારી, તેહિ સારેત્વા ઠિતવાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘કુસલધમ્મેહી’’તિઆદિ.

સુન્દરિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.