૧. અરહન્તવગ્ગો

૧. ધનઞ્જાનીસુત્તવણ્ણના

૧૮૭. ધનઞ્જાનિગોત્તાતિ એત્થ પુબ્બપુરિસતો આગતસ્સ કુલવંસસ્સ નામાભિધાનસઙ્ખાતં ગં તાયતીતિ ગોત્તં. (કિં પન તન્તિ? અઞ્ઞકુલપરમ્પરાસાધારણં તસ્સ કુલસ્સ આદિપુરિસસમુદાગતં તંકુલપરિયાપન્નસાધારણં સામઞ્ઞરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બં.) ધનઞ્જાનિગોત્તં એતિસ્સન્તિ ધનઞ્જાનિગોત્તા. તસ્સા ઉદાનસ્સ કારણં પુચ્છિત્વા આદિતો પટ્ઠાય વિભાવેતું ‘‘સો કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. નાનારસભોજનં દેતીતિ યોજના. પઞ્ચગોરસસમ્પાદિતં સાલિભત્તં સૂપસાકબ્યઞ્જનં નાનારસં બ્રાહ્મણભોજનં. મણ્ડલગ્ગખગ્ગન્તિ મણ્ડલગ્ગસઙ્ખાતં ખગ્ગં. દુવિધો હિ ખગ્ગો મણ્ડલગ્ગો દીઘગ્ગોતિ. તત્થ યસ્સ અગ્ગો મણ્ડલાકારેન ઠિતો, સો મણ્ડલગ્ગો. યસ્સ પન અસિપુત્તિકા વિય દીઘો, સો દીઘગ્ગો.

સાસનાતિ અનુસાસના. ‘‘નમો…પે… સમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ એવં વુત્તા પઞ્ચપદિકગાથા. સત્થુસાસને હિ લોકિયચ્છન્દં અનપેક્ખિત્વા એસા પઞ્ચપદિકગાથાતિ દટ્ઠબ્બા. ઓક્કાવરધરાતિ પુબ્બપુરિસસઙ્ખાતઉક્કાકવંસવરધારિકા. સક્કાતિ સક્કુણેય્યં.

એવન્તિ ‘‘સચે મે અઙ્ગમઙ્ગાની’’તિઆદિના ઇમિના પકારેન. ‘‘પઞ્ચ ગાથાસતાનિ પન અટ્ઠકથં આરુળ્હાનિ, ઇધ પન દ્વે એવ ઉદ્ધટા’’તિ વદન્તિ. પહરિતું વાતિ એકવારમ્પિ હત્થેન વા પાદેન વા પહરિતુમ્પિ પરામસિતુમ્પિ અસક્કોન્તોતિ અત્થો. સો હિ તસ્સા અરિયસાવિકાય આનુભાવેન અત્તનો સામત્થિયેન વસે વત્તાપનત્થં સન્તજ્જિત્વાપિ તદનુવત્તન્તો નિબ્બિસો અહોસિ. તેનાહ ‘‘ભોતી’’તિઆદિ.

તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સાતિ અત્તનો સામિકબ્રાહ્મણસ્સ. ઉપસંહરન્તીતિ ઉપનેન્તી. તસ્મિં સમયેતિ તસ્મિં દુક્ખુપ્પત્તિકાલે ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ ભગવતો વચનં અનુસ્સરિત્વા ‘‘દસબલસ્સ ભગવતો’’તિઆદીસુ યથાપરિચિતં ગુણપદં અનુસ્સરિ. તેનાહ ‘‘દસબલં સરી’’તિ.

ખન્તિસોરચ્ચરહિતતાય કુજ્ઝિત્વા. ભિજ્જિત્વાતિ સંયતાભાવતો તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અન્તરે મેત્તિભેદેન ભિજ્જિત્વા. એવમેવાતિ યથા એતરહિ અકારણેન, એવમેવ અઞ્ઞદાપિ અકારણેનાતિ અત્થો. નિક્કારણતાદીપને એવં-સદ્દો, એવ-સદ્દો પન અવધારણત્થો. નિક્કારણતા ચ નામ નિરત્થકતા, નિરત્થકવિપ્પલાપભાવેનેત્થ એવં-સદ્દસ્સ ગહણે પવત્તિ ગવેસિતબ્બા. ગરહત્થો વાયં એવં-સદ્દો અનેકત્થત્તા નિપાતાનં. ગરહત્થતા ચસ્સ વસલિસદ્દસન્નિધાનતો પાકટા એવ.

ગામનિગમરટ્ઠપૂજિતોતિ ઇમિના ગામનિગમરટ્ઠસામિકેહિ પૂજિતભાવો દીપિતો ગામાદીનં તેસં વસે વત્તનતો. અસુકસ્સ નામ પુગ્ગલસ્સ. સેસન્તિ અભિક્કન્તન્તિઆદિ, યમ્પિ ચઞ્ઞં ઇધાગતં હેટ્ઠા વણ્ણિતઞ્ચ.

ધનઞ્જાનીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અક્કોસસુત્તવણ્ણના

૧૮૮. ભારદ્વાજોવ સોતિ ભારદ્વાજો નામ એવ સો બ્રાહ્મણો. ગોત્તવસેન હિ તયિદં નામં, વિસેસેન પનેતં જાતન્તિ દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચમત્તેહી’’તિઆદિ વુત્તં. જાનિકતાતિ ઞાતિવગ્ગહાનિકતા. પક્ખો ભિન્નોતિ તતો એવ ઞાતિપક્ખો નટ્ઠો. યથા દોમનસ્સિતો અનત્તમનોતિ વત્તબ્બં લભતિ, એવં કુપિતોતિ આહ ‘‘દોમનસ્સેન ચા’’તિ. દસહીતિ અનવસેસપરિયાદાનવસેન વુત્તં પઞ્ચહિ ગાથાસતેહિ અક્કોસન્તો તથા અક્કોસેય્યાતિ કત્વા. તત્થ પન યેન કેનચિ અક્કોસન્તોપિ અક્કોસતિયેવ નામ. કરોસિ મમ ભાતિકસ્સ પબ્બજ્જં.

સમ્ભુઞ્જતીતિ સમ્ભોગં કરોતિ. અક્કોસાદીહિ એકતો ભુઞ્જતિ. વીતિહરતીતિ બ્યતિહારં કરોતિ, અક્કોસતો પચ્ચક્કોસનાદિના વિનિમયં કરોતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘કતસ્સ પટિકારં કરોતી’’તિ. અસ્સ અનુસ્સવવસેન સુત્વા ‘‘સપતિ મ’’ન્તિ સઞ્ઞિનો ભયં ઉપ્પજ્જીતિ યોજના. અસ્સાતિ બ્રાહ્મણસ્સ. સુત્વાતિ પદં ઉભયત્થાપિ યોજેતબ્બં ‘‘તવેવેતં બ્રાહ્મણાતિ સુત્વા, અનુસ્સવવસેન સુત્વા’’તિ ચ. કામં કિસવચ્છાદયો સપનં નાદંસુ, દેવતાનંયેવ હિ સો અત્થો, સત્તાનં પન તથા સઞ્ઞા ઉપ્પન્ના, સોપિ તથાસઞ્ઞી અહોસિ. તેનાહ ‘‘અનુસ્સવવસેના’’તિ.

દન્તસ્સ સબ્બસો દમથં ઉપગતત્તા. નિબ્બિસેવનસ્સાતિ રાગદોસાદિહેતુકવિપ્ફન્દનરહિતસ્સ. તસ્સેવાતિ પટિકુજ્ઝન્તસ્સેવ પુગ્ગલસ્સ તેન કોધેન પાપં હોતિ પાપસ્સ સન્તાનન્તરસઙ્કન્તિયા અભાવતો. કેચિ પન ‘‘તસ્સેવાતિ તસ્સેવ પટિકુજ્ઝન્તપુરિસસ્સ તેન પટિકુજ્ઝનેન. પાપિયોતિ પટિકુજ્ઝન્તપુગ્ગલસ્સ લામકતરો’’તિ એવમેત્થ અત્થં વદન્તિ. સતિયા સમન્નાગતો હુત્વા પટિસઙ્ખાને ઠિતો અધિવાસેતિ, ન સહો મૂળ્હો હુત્વાતિ અધિપ્પાયો. ઉભિન્નં તિકિચ્છન્તન્તિ ઉભિન્નં ઉપ્પન્નકોધસઙ્ખાતં કિલેસબ્યાધિં તિકિચ્છન્તં વૂપસમેન્તં તં પુગ્ગલં. યો પુગ્ગલોતિઆદિના પુરિમાસુ ગાથાસુ પવત્તિતાનિ પદાનિ સમ્બન્ધિત્વા દસ્સેતિ. પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ યાથાવતો વિનીતા અરિયધમ્મસ્સ કોવિદા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘ધમ્મસ્સાતિ પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મસ્સા’’તિ. ઇદાનિ તમત્થં પરિપુણ્ણં કત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ વા’’તિ.

અક્કોસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અસુરિન્દકસુત્તવણ્ણના

૧૮૯. તેનેવાતિ ભાતુપબ્બજિતેનેવ. અસ્સેવાતિ તિતિક્ખસ્સ. ‘‘તં જયં હોતી’’તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘સો જયો હોતી’’તિ, દુજ્જયં કોધં તિતિક્ખાય જિનન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો. યસ્મા તિતિક્ખાદયો ન કોધવસિકં ધુરં, તં પન બાલાનં મઞ્ઞનામત્તન્તિ ઇધ ઇમમત્થં વિભાવેતું ‘‘કતમસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. વિજાનતોવ જયો ન અવિજાનતો તિતિક્ખાય અભાવતો. ન હિ અવિજાનન્તો અન્ધબાલો કોધં વિજેતું સક્કોતિ. કેવલં જયં મઞ્ઞતિ કિલેસેહિ પરાજિતો સમાનોપીતિ અધિપ્પાયો.

અસુરિન્દકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. બિલઙ્ગિકસુત્તવણ્ણના

૧૯૦. સુદ્ધન્તિ કેવલં સમ્ભારવિરહિતં. સમ્ભારયુત્તન્તિ કટુકભણ્ડાદિસમ્ભારસહિતં. કઞ્જિતો નિબ્બત્તત્તા કઞ્જિકં, આરનાલં, બિલઙ્ગન્તિ અત્થો. નામં ગહિતં સઙ્ગીતિકાલે ‘‘બિલઙ્ગિકભારદ્વાજો’’તિ વિસેસનવસેન. તયોતિ ધનઞ્જાનિયા સામિકો ભારદ્વાજો, અક્કોસકભારદ્વાજો, અસુન્દરિકભારદ્વાજોતિ આદિતો તીસુ સુત્તેસુ આગતા તયો. મેતિ મય્હં.

બિલઙ્ગિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અહિંસકસુત્તવણ્ણના

૧૯૧. એસાતિ બ્રાહ્મણો. ‘‘અહિંસકો અહ’’ન્તિ તદત્થં સાધેતું ઇચ્છાય કથેસીતિ વુત્તં ‘‘અહિંસકપઞ્હં પુચ્છી’’તિ. તથા ચે અસ્સાતિ યથા તે નામસ્સ અત્થો, તથા ચેતં ભવેય્યાસિ અન્વત્થનામકો ભવેય્યાસિ અહિંસકો એવ સિયાતિ. ન દુક્ખાપેતિ દુક્ખમત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેતિ, દુક્ખતો અપનેતીતિ અત્થો.

અહિંસકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. જટાસુત્તવણ્ણના

૧૯૨. જટાપઞ્હસ્સાતિ ‘‘અન્તોજટા બહિજટા’’તિ એવં જટાપરિયાયસ્સ પઞ્હસ્સ.

જટાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સુદ્ધિકસુત્તવણ્ણના

૧૯૩. સુદ્ધિકપઞ્હસ્સાતિ ‘‘નાબ્રાહ્મણો સુજ્ઝતી’’તિ એવં સુદ્ધસન્નિસ્સિતસ્સ પઞ્હસ્સ. સીલસમ્પન્નોતિ પઞ્ચવિધનિયમલક્ખણેન સીલેન સમન્નાગતો. તપોકમ્મન્તિ અનસનપઞ્ચાતપતપ્પનાદિપરિભેદનતપોકમ્મં કરોન્તોપિ. વિજ્જાતિ તયો વેદાતિ વદન્તિ ‘‘તાય ઇધલોકત્થં પરલોકત્થં ઞાયન્તી’’તિ કત્વા. ગોત્તચરણન્તિ ગોત્તસઙ્ખાતં ચરણં. બ્રાહ્મણો સુજ્ઝતિ જેટ્ઠજાતિકત્તા. તથા હિ સો એવ તપં આચરિતું લભતિ, ન ઇતરો. અઞ્ઞા લામિકા પજાતિ ઇતરવણ્ણં વદતિ. વચનસહસ્સમ્પીતિ ગાથાનેકસહસ્સમ્પિ. અન્તો કિલેસેહિ પૂતિકો સભાવેન પૂતિકો. કિલિટ્ઠેહિ કાયકમ્માદીહિ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ.

સુદ્ધિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અગ્ગિકસુત્તવણ્ણના

૧૯૪. અગ્ગિપરિચરણવસેનાતિ અગ્ગિહુત્તજુહનવસેન. સન્નિહિતોતિ મિસ્સીભાવં સમ્પાપિતો. તથાભૂતો ચ સો સપ્પિના સદ્ધિં યોજિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘સંયોજિતો’’તિ. અપાયમગ્ગં ઓક્કમતિ મિચ્છાદિટ્ઠિમિચ્છાસઙ્કપ્પાદીનં અત્તનો સન્તાને સમુપ્પાદનતો. તેનાહ ‘‘ઇમં લદ્ધિ’’ન્તિઆદિ.

જાતિયાતિ સદોસકિરિયાપરાધસ્સ અસમ્ભવેન પરિસુદ્ધાય જાતિયા. નાનપ્પકારે અટ્ઠારસવિજ્જાટ્ઠાનસઞ્ઞિતે ગન્થે. સુતવાતિ સુત્વા નિટ્ઠં પત્તો અગ્ગદક્ખિણેય્યત્તાતિ અધિપ્પાયો.

પુબ્બેનિવાસઞાણેનાતિ ઇદં લોકે સાસને ચ નિરુળ્હતાવસેન વુત્તં. અઞ્ઞે હિ પુબ્બેનિવાસં જાનન્તા પુબ્બેનિવાસઞાણેનેવ જાનન્તિ, ભગવા પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેનપિ જાનાતિ. દિબ્બેન ચક્ખુનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સબ્બસો જાતિ ખીયતિ એતેનાતિ જાતિક્ખયો, અગ્ગમગ્ગો, તેન પત્તબ્બત્તા આપન્નત્તા ચ જાતિક્ખયો અરહત્તં. જાનિત્વા વોસિતવોસાનોતિ વિજાનિતબ્બં ચતુસચ્ચધમ્મં મગ્ગઞાણેન જાનિત્વા સોળસન્નમ્પિ કિચ્ચાનં વોસિતવોસાનો.

ઉપ્પત્તિં દીપેત્વાતિ પાયસદાનસ્સ આગમનં પકાસેત્વા. ગાથાહિ અભિગીતન્તિ દ્વીહિ ગાથાહિ મયા અભિગીતં. અભુઞ્જિતબ્બન્તિ ભુઞ્જિતું ન યુત્તં. ‘‘અભોજનેય્ય’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ભગવતો અજ્ઝાસયો અચ્ચન્તમેવ સુદ્ધોતિ? સચ્ચમેતં, બ્રાહ્મણો પન પુબ્બે અદાતુકામો પચ્છા ગાથા સુત્વા ધમ્મદેસનાય મુદુહદયો હુત્વા દાતુકામો અહોસિ, તસ્મા તં ભિક્ખૂનં અનાગતે દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનત્થં પટિક્ખિપિ. તથા હિ અનન્તરસુત્તે કસિભારદ્વાજસુત્તે ચ એવમેવ પટિપજ્જિ. તેનાહ ‘‘ત્વં બ્રાહ્મણા’’તિઆદિ. કિલઞ્જમ્હિ…પે… પકાસિતાતિ એતેન ગાથં ઉદ્દેસટ્ઠાનેવ ઠપેત્વા ભગવા બ્રાહ્મણસ્સ વિત્થારેન ધમ્મં દેસેસીતિ દસ્સેતિ. ગાયનેનાતિ ગાયનકેન, ગાનેન વા. અત્થઞ્ચ ધમ્મઞ્ચાતિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ હિતઞ્ચેવ તસ્સ કારણઞ્ચ. સમ્પસ્સન્તાનન્તિ સમ્મદેવ પસ્સન્તાનં. ધમ્મોતિ પવેણિઆગતો ચારિત્તધમ્મો ન હોતિ. ભોજનેસુ ઉક્કંસગતં દસ્સેતું ‘‘સુધાભોજન’’ન્તિ આહ. ધમ્મે સતીતિ અરિયાનં આચારધમ્મે સતિ તં આલમ્બિત્વા જીવન્તાનં એતદેવ સેટ્ઠન્તિ ‘‘સોમં ભુઞ્જેય્ય પાયસ’’ન્તિ તં આરબ્ભ કથાય ઉપ્પન્નત્તા.

સલ્લક્ખેતિ અયં બ્રાહ્મણો. સેસા પચ્ચયા નિદ્દોસા તે આરબ્ભ કથાય અપ્પવત્તિતત્તા. કુક્કુચ્ચવૂપસન્તન્તિ અગ્ગિઆહિતપદસ્સ વિય સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. અન્નેન પાનેનાતિ લક્ખણવચનમેતં યથા ‘‘કાકેહિ સપ્પિ રક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘દેસનામત્તમેત’’ન્તિ. બહુસસ્સફલદાયકં સુખેત્તં વિય પટિયત્તન્તિ સમ્મા કસનબીજનઉદકાનયનાપનયનાદિના સુસજ્જિતં ખેત્તં વિય સીલાદિગુણવિસેસસમ્પાદનેન પટિયત્તં પુઞ્ઞક્ખેત્તં એતં.

અગ્ગિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સુન્દરિકસુત્તવણ્ણના

૧૯૫. આનેત્વા હુનિતબ્બતો આહુતિ. સપ્પિમધુપાયસાદીહિ અગ્ગિં જુહોતિ એત્થાતિ અગ્ગિહુત્તં, સાધિટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘અગ્યાયતન’’ન્તિઆદિ. સુવિસોધિતો ચસ્સાતિ નિહીનજાતિકાનં અનેન સુટ્ઠુ વિસોધિતો ચ ભવેય્ય. ‘‘મે’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધો.

અફલં કરોતીતિ ઇતો પટ્ઠાય યાવ દેમીતિ પદં. તાવ અનન્તરસુત્તવણ્ણનાય આગતસદિસમેવાતિ પેય્યાલવસેન ઠપેસિ, ન સપ્પિસઙ્ખારટ્ઠપનં. હિમપાતસ્સ ચ સીતવાતસ્સ ચ પટિબાહનત્થન્તિ અકારણમેતન્તિ તં અનાદિયિત્વા અઞ્ઞમેવ સુકારણં દસ્સેતું ‘‘પટિબલોવા’’તિઆદિ વુત્તં. સઞ્જાનિત્વાતિ ‘‘નાયં બ્રાહ્મણો’’તિ સઞ્જાનિત્વા.

નીચકેસન્તન્તિ રસ્સકેસન્તં. બ્રાહ્મણાનં સુદ્ધિઅત્થા સિખાતિ આહ ‘‘પવત્તમત્તમ્પિ, સિખં અદિસ્વા’’તિ, ‘‘પરમહંસપરિક્ખાદિના’’તિ કેચિ.

અકારણં દક્ખિણેય્યભાવસ્સ જાતિ અદક્ખિણેય્યભાવહેતૂનં પાપધમ્માનં અપટિક્ખેપભાવતો. એતન્તિ સીલાદિભેદં ચરણં. દક્ખિણેય્યભાવસ્સ કારણં અદક્ખિણેય્યભાવકારકપાપધમ્માનં તદઙ્ગાદિવસેન પજહનતો. અસ્સાતિ બ્રાહ્મણસ્સ. તમત્થન્તિ તં દક્ખિણેય્યભાવસ્સ કારણતાસઙ્ખાતમત્થં ઉપમાય વિભાવેન્તો. સાલાદિકટ્ઠા જાતોવાતિ સાલાદિવિસુદ્ધકટ્ઠાવ જાતો. સાપાનદોણિઆદિઅવિસુદ્ધકટ્ઠા જાતો અગ્ગિકિચ્ચં ન ચ ન કરોતિ. એવન્તિ યથા અગ્ગિ યતો કુતોચિ જાતોપિ અગ્ગિકિચ્ચં કરોતિયેવ, એવં ચણ્ડાલકુલાદીસુ જાતોપિ દક્ખિણેય્યો ન ન હોતિ ગુણસમ્પદાવસેન અરિયાનં વંસે પજાતત્તાતિ આહ ‘‘ગુણસમ્પત્તિયા જાતિમા’’તિ. ધિતિયા ગુણસમ્પત્તિયા પમુખભાવં દસ્સેતું ‘‘સો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ધિતિયાતિ વીરિયેન. તઞ્હિ અનુપ્પન્નાનં કુસલધમ્માનં ઉપ્પાદનપરિબ્રૂહનેહિ તે ધારેતિ. હિરિયા દોસે નિસેધેતિ, સમ્મદેવ પાપાનં જિગુચ્છને સતિ તેસં પવત્તિયા અવસરો એવ નત્થિ. મોનધમ્મેન ઞાણસઙ્ખાતેન ઓત્તપ્પધમ્મેન. કારણાકારણજાનનકોતિ તેસં તેસં ધમ્માનં યથાભૂતં ઠાનં, પાપધમ્માનં વા વિપ્પકારસભાવટ્ઠાનં જાનનકો.

પરમત્થસચ્ચેન નિબ્બાનેન આરમ્મણપચ્ચયભૂતેન અરિયમગ્ગેન દન્તો. ઇન્દ્રિયદમેનાતિ તતો એવ અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન ઉપગતો. વિદન્તિ તેહિ સચ્ચાનીતિ વેદા. મગ્ગવેદાનં અન્તન્તિ અરિયફલં. કિલેસાનં અન્તન્તિ તેસં અનુપ્પાદનિરોધટ્ઠાનં. યઞ્ઞોતિ અગ્ગફલં. નિરત્થકન્તિ અફલં તેસં અનાગમનતો, આગતાનમ્પિ અગ્ગદક્ખિણેય્યાભાવતો. જુહતિ દેતિ.

સુયિટ્ઠન્તિ સુદાનં અગ્ગદક્ખિણેય્યલાભેન. સુહુતન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. અથ વા સુયિટ્ઠન્તિ સુટ્ઠુ સમ્મદેવ યિટ્ઠં સારે ઉપનીતં મમ ઇદં દેય્યવત્થુ. સુહુતન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

ઉપહટમત્તેતિ બ્રાહ્મણેન ‘‘ભુઞ્જતુ ભવ’’ન્તિ ઉપનીતમત્તે. નિબ્બત્તિતોજમેવાતિ સવત્થુકં અગ્ગહેત્વા વત્થુતો વિવેચિતઓજમેવ. તેન તં સુખુમત્તં ગતન્તિ તં હબ્યસેસં સબ્બસો સુખુમભાવં ગતન્તિ ઓજાય અનોળારિકતાય પુરિમાકારેનેવ પઞ્ઞાયમાનતં સન્ધાય વુત્તં, ન પન ઓજાય એવ કેવલાય ગહણં સન્ધાય. સા હિ અવિનિબ્ભોગવુત્તિતાય વિસું ગણ્હિતું ન સક્કા, તસ્મા દેવતાહિપિ સવત્થુકા ગય્હતિ. મનુસ્સાનં વત્થૂતિ કરજકાયમાહ. ઓળારિકવત્થુતાય દેવાનં વિય ગહણી ન તિક્ખાતિ દિબ્બોજસમ્મિસ્સતાય સમ્મા પરિણામં ન ગચ્છતિ. સુખુમાપિ સમાના દિબ્બોજા તેન પાયસેન મિસ્સિતા ઓળારિકસમ્મિસ્સતાય સુખુમવત્થુકાનં દેવાનં સુખદા ન હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘ગોયૂસે પના’’તિઆદિના. પરિભોગવત્થુનો ઓળારિકતાય વા દેવાનં દુક્કરં સમ્મા પરિણામેતું, દિબ્બોજાય ગરુતરભાવેન મનુસ્સાનં. તેનાહ ભગવા ‘‘ન ખ્વાહ’’ન્તિઆદિ. સમાપત્તિચિત્તસમુટ્ઠિતા તેજોધાતુ ઝાનાનુભાવસન્તેજિતા તિક્ખતરા હોતીતિ વુત્તં ‘‘અટ્ઠ…પે… પરિણામેય્યા’’તિ. ભગવતો પન સુદ્ધેનેવ પરિણમતીતિ વુત્તં ‘‘પાકતિકેનેવા’’તિ, ઝાનાનુભાવપ્પત્તેન ઝાનેન વિના સભાવસિદ્ધેનેવ.

‘‘અપ્પહરિતે’’તિ એત્થ અપ્પ-સદ્દો ‘‘અપ્પિચ્છો’’તિઆદીસુ વિય અભાવત્થોતિ આહ ‘‘અપ્પહરિતેતિ અહરિતે’’તિ. પાતિસતેપિ પાયસે. ન આલુળતીતિ ન આવિલં હોતિ. અનાગન્તાવ ગચ્છેય્ય ‘‘અત્તનાપિ ન પરિભુઞ્જિ, અઞ્ઞેસં ન દાપેસિ, કેવલં પાયસં નાસેસી’’તિ દોમનસ્સપ્પત્તો.

દારુ સમાદહાનોતિ દારુહરિદ્દિ દારુસ્મિં તસ્સ દહન્તો. યદીતિઆદિ દારુઝાપનસ્સ બહિદ્ધભાવસાધનં અસુદ્ધહેતૂનં પટિપક્ખાભાવતો તસ્સ. ખન્ધાદીસુ કુસલાતિ તેસુ સભાવતો સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો નિસ્સરણતો જાનનતો છેકા પણ્ડિતા. ઞાણજોતિન્તિ ઞાણમયં જોતિં. જાલેમીતિ પજ્જલિતં કરોમિ. નિચ્ચં પજ્જલિતગ્ગિ સબ્બત્થકમેવ વિગતસમ્મોહન્ધકારતાય એકોભાસભાવતો. સબ્બસો વિક્ખેપાભાવતો નિચ્ચસમાહિતત્તો. એવં વદતીતિ ચરિતં બ્રહ્મચરિયં ગહેત્વા ચરામીતિ એવં વત્તમાનં વિય વદતિ આસન્નતં હદયે ઠપેત્વા.

ખારિભારોતિ ખારિભારસદિસો. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. ખન્ધેન વય્હમાનોતિ કાજે પક્ખિપિત્વા ખન્ધેન વય્હમાનો. પથવિયા સદ્ધિં ફુસેતિ ભારસ્સ ગરુકભાવેન કાજસ્સ પરિણમનેન. માનેન અત્તનો જાતિઆદીનિ પગ્ગણ્હતો અઞ્ઞસ્સ તાનિ ન સહતીતિ આહ – ‘‘તત્થ તત્થ ઇસ્સં ઉપ્પાદેન્તો’’તિ, તત્થ તત્થ જાતિઆદિમાનવત્થુસ્મિં ગરુતરગ્ગહણેન સંસીદેય્યાતિ અધિપ્પાયો. કોધો ધૂમોતિ યથાપિ ભાસુરો અગ્ગિ ધૂમેન ઉપક્કિલિટ્ઠો, એવં કોધેન ઉપક્કિલિટ્ઠો. ઞાણગ્ગીતિ તસ્સ કોધો ધૂમો. મુસાવાદોવ મોસવજ્જં. યથા ઞાણે સતિ મુસાવાદો નત્થિ, એવં મુસાવાદે સતિ ઞાણમ્પીતિ તેન તં નિરોધિતં વિય હોતીતિ આહ – ‘‘મુસાવાદેન પટિચ્છન્નં ઞાણ’’ન્તિ. યથા સુજાય વિના બ્રાહ્મણાનં યાગો ન ઇજ્ઝતિ, એવં પહૂતજિવ્હાય વિના સત્થુ ધમ્મયાગો ન ઇજ્ઝતીતિ જિવ્હા સુજાપરિયાયા વુત્તા. જોતિ ઠિયતિ એત્થાતિ જોતિટ્ઠાનં વેદિ, યં અગ્ગિકુણ્ડં. સત્તાનં હદયં જોતિટ્ઠાનં ઞાણગ્ગિનો તત્થ સમુજ્જલનતો. અત્તાતિ ચિત્તં ‘‘આહિતો અહં માનો એત્થા’’તિ કત્વા.

ધમ્મો રહદોતિ અસ્સદ્ધિયાદિઆલસિયાભાવતો કિલેસમલપક્ખાલનતો પરમગ્ગિનિબ્બુતાવહનતો અરિયમગ્ગધમ્મો અનાવિલો રહદો. હેટ્ઠુપરિયવાલુકાતિ વિપરિવત્તિતવાલુકા હુત્વા. આલુળાતિ આકુલજાતા. પણ્ડિતાનં પસત્થોતિ પણ્ડિતાનં પુરતો સેટ્ઠો. સેટ્ઠભાવેન સન્તો પાસંસો હુત્વા કિલેસે ભિન્દતિ સમુચ્છિન્દતીતિ સબ્ભીતિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘ઉત્તમટ્ઠેના’’તિ. તથા ચાહ ભગવા ‘‘મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો’’તિ (ધ. પ. ૨૭૩).

વચીસચ્ચન્તિ ઇમિના ‘‘ચતુરઙ્ગસમન્નાગતા વાચા સુપરિસુદ્ધા હોતી’’તિ સમ્માવાચં દસ્સેતિ. સચ્ચસંયમપદેહિ દસ્સિતા મગ્ગધમ્મા ઇધ ‘‘ધમ્મો’’તિ અધિપ્પેતાતિ આહ – ‘‘ધમ્મોતિ ઇમિના…પે… દસ્સેતી’’તિ. મગ્ગસચ્ચં ગહિતં અનન્તરગાથાય અનેકેહિ વિસેસેત્વા વુત્તત્તા. અત્થતોતિ પુબ્બઙ્ગમત્તાદિઅત્થતો. તાય હિ સકિચ્ચં કરોન્તિયા ઇતરે સબ્બેપિ તદનુવત્તિકા હોન્તિ. તગ્ગતિકત્તાતિ સમ્માદિટ્ઠિયા ઉપકારકભાવેન તાય સમાનગતિકત્તા. આરમ્મણઞ્હિ વિતક્કેનાહટં પઞ્ઞા વિચિનિતું સક્કોતિ. તથા હિ સો પઞ્ઞાક્ખન્ધેન સઙ્ગહં ગતો. ધમ્મોતિ સભાવતો સમાધિ ગહિતો, ઇતરે દ્વે તદુપકારત્તા. તથા હિ ‘‘એવંધમ્મા તે ભગવન્તો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૩; મ. નિ. ૩.૧૯૭; સં. નિ. ૫.૩૭૮) સમાધિ ‘‘ધમ્મો’’તિ વુત્તો. પરમત્થસચ્ચં ગહિતં સબ્બેસં સેટ્ઠભાવતો. યથાહ – ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪). અત્થતોતિ તતો એવ પરમત્થતો, અનન્તરં વુચ્ચમાનાનં વા મગ્ગધમ્માનં આરમ્મણભાવતો. પઞ્ચઙ્ગાનિ ગહિતાનિ તાસં મગ્ગભાવતો. તીણિ અઙ્ગાનિ. બ્રહ્મચરિયં નામાતિ એતં નિબ્બાનગામિ ઉત્તમટ્ઠેન મગ્ગબ્રહ્મચરિયં નામ. મજ્ઝે સિતાતિ લીનુદ્ધચ્ચાદિઅન્તદ્વયવિવજ્જનેન મજ્ઝે મજ્ઝિમપટિપદાભાવનં નિસ્સિતા. સસ્સતુચ્છેદગ્ગહણં હેત્થ પધાનતાય નિદસ્સનમત્તં. સેટ્ઠપ્પત્તીતિ સેટ્ઠભાવપ્પત્તિ. ત-કારો પદસન્ધિકરોતિ ‘‘સ ઉજુભૂતેસૂ’’તિ વત્તબ્બે મજ્ઝે ત-કારો પદસન્ધિકરો, ‘‘સ દુજ્જુભૂતેસૂતિ કેચિ પઠન્તિ, તેસં દ-કારો પદસન્ધિકરો. સ-ઇતિ સુન્દરિકો બ્રાહ્મણો વુત્તોતિ કત્વા આહ ‘‘સ ત્વ’’ન્તિ, સો ત્વન્તિ અત્થો. ધમ્મો સારિયો પરિધાનભૂતા અલઙ્કારા એતસ્સાતિ ધમ્મસારી. અથ વા ધમ્મેહિ સારિતવાતિ ધમ્મસારી, તેહિ સારેત્વા ઠિતવાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘કુસલધમ્મેહી’’તિઆદિ.

સુન્દરિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. બહુધીતરસુત્તવણ્ણના

૧૯૬. સમન્તતોતિ દક્ખિણવામાનં વસેન સમન્તતો. ઊરુબદ્ધાસનન્તિ ઊરૂનં બન્ધનવસેન નિસજ્જનં. દ્વિન્નં ઊરૂનં અઞ્ઞમઞ્ઞબન્ધનવસેન આભુજિતાકારં સન્ધાયાહ ‘‘આભુજિત્વાતિ બન્ધિત્વા’’તિ. હેટ્ઠિમકાયસ્સ અનુજુકં ઠપનં નિસજ્જાવચનેનેવ બોધિતન્તિ ‘‘ઉજું કાય’’ન્તિ એત્થ કાય-સદ્દો ઉપરિમકાયવિસયોતિ આહ ‘‘ઉપરિમં સરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા’’તિ. તં પન ઉજુકટ્ઠપનં સરૂપતો પયોજનતો ચ દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠારસા’’તિઆદિ વુત્તં. પરિમુખન્તિ એત્થ પરિ-સદ્દો અભિસદ્દેન સમાનત્થોતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનાભિમુખ’’ન્તિ, બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણતો નિવારેત્વા કમ્મટ્ઠાનંયેવ પુરેક્ખતોતિ અત્થો. પરિગ્ગહટ્ઠો ‘‘પરિણાયિકા’’તિઆદીસુ વિય. મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો ‘‘સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખ’’ન્તિઆદીસુ વિય. પટિપક્ખતો નિગ્ગમનટ્ઠો હિ નિય્યાનટ્ઠો, તસ્મા પરિગ્ગહિતનિય્યાનન્તિ સબ્બથા ગહિતસમ્મોસં પરિચ્ચત્તસમ્મોસં સતિં કત્વા પરમં સતિનેપક્કં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો. છબ્બણ્ણા…પે… નિસીદિ બ્રાહ્મણસ્સ પસાદસઞ્જાનનત્થં. અટવિમુખા ચરમાનાતિ ગોચરં ગણ્હન્તા.

અજ્જસટ્ઠિન્તિ અજ્જ છન્નં પૂરણી સટ્ઠી દિવસવુત્તિ, અજ્જ આદિં કત્વા છ દિવસેતિ અત્થો. અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. અજ્જ છદિવસમત્તકાતિ અજ્જતો છટ્ઠદિવસમત્તકા. લામકાતિ નિહીના નિપ્ફલા. તેનાહ ‘‘તિલખાણુકા’’તિઆદિ.

ઉસ્સાહેનાતિ ઉદ્ધં ઉદ્ધં પસારેન અભિભવનેન. તં પન નેસં અભિભવનં દસ્સેતું ‘‘કણ્ણનઙ્ગુટ્ઠાદીની’’તિઆદિમાહ.

‘‘ઉપ્પાટકપાણકા’’તિ તચં ઉપ્પાટેત્વા વિય ખાદકપાણકા ઊકામઙ્ગુલાદયો.

કળારપિઙ્ગલાતિ નિક્ખન્તપિઙ્ગલક્ખિકા, કળારપિઙ્ગલાતિ વા રત્તગત્તા ચ પિઙ્ગલચક્ખુકા ચ. તિલકાહતાતિ આહતતિલકા, તિલપ્પમાણેહિ બિન્દૂહિ સમન્તતો સન્થતસરીરા.

પટિગાથાહિ બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મદેસનં વડ્ઢેસીતિ પકતિયા તસ્સ અત્તના કથેતબ્બં ધમ્મદેસનં પબ્બજ્જાગુણકિત્તનવસેન સત્તહિ વડ્ઢેસિ. પબ્બજિત્વાતિ ઇણાયિકાનં અત્તનો પલિબોધં તથા તથા જાનાપેત્વા પબ્બજિત્વા.

યથા ચ તત્થ ભગવા પટિપજ્જિ, તં દસ્સેતું ‘‘પુન દિવસે’’તિઆદિ વુત્તં.

તં તં કુલઘરં પેસેત્વાતિ તં તં તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ધીતરં તસ્સ તસ્સાનુચ્છવિકસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ દેન્તો તં તં કુલઘરં પેસેત્વા બ્રાહ્મણધમ્મે ગરુકરણાભાવતો.

‘‘નટ્ઠે મતે પબ્બજિતે, નપુંસકેપિ ભત્તરિ;

ઇત્થિયા પતિસેટ્ઠાય, ન અઞ્ઞો પતિ ઇચ્છિયો’’તિ. –

અયઞ્હિ બ્રાહ્મણધમ્મો. અય્યિકટ્ઠાનેતિ માતામહિટ્ઠાને ઠપેસિ સત્થુ ચિત્તારાધનવસેનાતિ.

બહુધીતરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.