૩. ગોધિકસુત્તવણ્ણના

૧૫૯. પબ્બતસ્સ પસ્સેતિ પબ્બતપાદે ઉપચ્ચકાયં. સમયે સમયે લદ્ધત્તા સામયિકં. તેનાહ ‘‘અપ્પિતપ્પિતક્ખણે પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુચ્ચતી’’તિ. લોકિયવિમુત્તિ હિ અનચ્ચન્તપહાયિતાય સમયવિમુત્તિ નામ, લોકુત્તરવિમુત્તિ અચ્ચન્તપહાયિતાય અસમયવિમુત્તિ. તાહિ સમન્નાગતા ‘‘સમયવિમુત્તા, અસમયવિમુત્તા’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ. યાવ પઠમજ્ઝાનનિબ્બત્તનં, તાવ કસ્મા પરિહાયીતિ અત્થો? સાબાધત્તાતિ સરોગત્તા. વાતપિત્તસેમ્હવસેનાતિ કદાચિ વાતપિત્તવસેન, કદાચિ વાતસેમ્હવસેન, ઉભિન્નમ્પિ સન્નિપાતવસેન. અનુસાયિકોતિ કાયં અનુગન્ત્વા સયિતો, યાપ્યામયભાવેન ઠિતોતિ અત્થો. સમાધિસ્સાતિ સમાધિભાવનાય. ઉપકારકધમ્મે ઉતુભોજનાદિકે. પૂરેતુન્તિ સમોધાનેતું. પરિહાયીતિ સરીરસ્સ અકલ્લભાવતો.

આહરેય્યન્તિ જીવિતહરણત્થાય ઉપનેય્યં. નિબદ્ધા ગતિ હોતિ કેવલં બ્રહ્મલોકૂપપત્તિતો, ન સોતાપન્નાદીનં વિય પરિચ્છિન્નભાવેન. તેનાહ ‘‘બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તતી’’તિ.

જલમાનાતિ સમુટ્ઠિતનિયતઇદ્ધિયા અનઞ્ઞસાધારણપરિવારસમ્પત્તિયા ચ સદેવકે લોકે જલમાના. મંસચક્ખુ દિબ્બચક્ખુ ધમ્મચક્ખુ પઞ્ઞાચક્ખુ સમન્તચક્ખૂતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. આનુભાવધરાતિ અચિન્તેય્યાપરિમેય્યબુદ્ધાનુભાવસમ્પન્ના. આનુભાવપરિયાયોપિ હિ જુતિ-સદ્દો હોતિ ‘‘ઇદ્ધિજુતિબલવીરિયૂપપત્તી’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૧૫૮૯, ૧૫૯૫) વિય. અનવસેસતો માનં સિયતિ સમુચ્છિન્દતીતિ અગ્ગમગ્ગો માનસં. તન્નિબ્બત્તના પન અરહત્તસ્સ માનસતા દટ્ઠબ્બા. સીલાદીનીતિ અનુત્તરસીલાદીનિ. સિક્ખમાનોતિ સિક્ખાનિ ભાવેન્તો અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદેન્તો. ન ચિત્તભાવના. તેનાહ ‘‘સકરણીયો’’તિ. જનેતિ સત્તસ્સ કાયે, સદેવકે લોકેતિ અત્થો. વિસ્સુતાતિ અનઞ્ઞસાધારણેહિ સીલાદિગુણેહિ વિસ્સુતા.

વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વાતિ ઉપ્પન્નં દુક્ખવેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નઅત્તકિલમથં અનુપ્પાદનવસેન વિક્ખમ્ભેત્વા તંયેવ વેદનં પરિગ્ગહેત્વા પવત્તવિપસ્સના વીથિમેવ ઓતરતીતિ કત્વા મૂલકમ્મટ્ઠાનન્તિ વુત્તં. ‘‘સમસીસી હુત્વા પરિનિબ્બાયી’’તિ વત્વા તસ્સ પભેદં વિભજિત્વા ઇધાધિપ્પેતં દસ્સેતું ‘‘સમસીસી નામ તિવિધો હોતી’’તિઆદિમાહ. ઇરિયાપથવસેન સમસીસી ઇરિયાપથસમસીસી. એસ નયો સેસદ્વયેપિ.

ઇરિયાપથકોપનઞ્ચાતિ ઇરિયાપથેહિ અસમાયોગો. એકપ્પહારેનેવાતિ એકવેલાયમેવ. પરિનિબ્બાનવસેનાતિ અનુપાદિસેસપરિનિબ્બાનવસેન, ન કિલેસક્ખયમત્તેન. એત્થાતિ એતેસુ દ્વીસુ નયેસુ. એવં સતિ તેનેવ ઇરિયાપથેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા તેનેવ ઇરિયાપથેન, એકસ્મિં અન્તોરોગેયેવ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પત્વા તેનેવ રોગેન પરિનિબ્બાયન્તા ખીણાસવા બહવોપિ સમસીસિનો એવ સમ્ભવેય્યું. તસ્મા વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

સીસઞ્ચેત્થ તેરસ – પલિબોધસીસં તણ્હા, બન્ધનસીસં માનો, પરામાસસીસં દિટ્ઠિ, વિક્ખેપસીસં ઉદ્ધચ્ચં, કિલેસસીસં અવિજ્જા, અધિમોક્ખસીસં સદ્ધા, પગ્ગહસીસં વીરિયં, ઉપટ્ઠાનસીસં સતિ, અવિક્ખેપસીસં સમાધિ, દસ્સનસીસં પઞ્ઞા, પવત્તિસીસં જીવિતિન્દ્રિયં, ગોચરસીસં વિમોક્ખો, સઙ્ખારસીસં નિરોધોતિ. ઇમેસુ તેરસસુ સીસેસુ પલિબોધસીસાદીનિ પવત્તિસીસઞ્ચ પરિયાદિયિતબ્બાનિ, અધિમોક્ખસીસાદીનિ પરિયાદાયકાનિ, પરિયાદાયકફલં ગોચરસીસં. તઞ્હિ વિસયજ્ઝત્તં ફલં વિમોક્ખો, પરિયાદાયકસ્સ મગ્ગસ્સ ફલસ્સ ચ આરમ્મણં સઙ્ખારસીસં સઙ્ખારવિવેકભૂતો નિરોધોતિ પરિયાદિયિતબ્બાનં પરિયાદાયકફલારમ્મણાનં સહ વિય સંસિદ્ધં દસ્સનેન સમસીસિભાવં દસ્સેતું પટિસમ્ભિદાયં તેરસ સીસાનિ વુત્તાનિ. ઇધ પન ‘‘અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચા’’તિ (પુ. પ. ૧૬) વચનતો તેસુ કિલેસપવત્તસીસાનમેવ વસેન યોજનં કરોન્તો ‘‘એત્થ ચ પવત્તિસીસ’’ન્તિઆદિમાહ.

તત્થ પવત્તિસીસં પવત્તતો વુટ્ઠહન્તો મગ્ગો ચુતિતો ઉદ્ધં અપ્પવત્તિકરણવસેન યદિપિ પરિયાદીયતિ, યાવ પન ચુતિ, તાવ પવત્તિસબ્ભાવતો ‘‘પવત્તિસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં ખેપેતી’’તિ આહ. કિલેસપરિયાદાનેન પન મગ્ગચિત્તેન અત્તનો અનન્તરં વિય નિપ્ફાદેતબ્બા પચ્ચવેક્ખણવારા ચ કિલેસપરિયાદાનસ્સેવ વારાતિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ. ‘‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૭૮; સં. નિ. ૩.૧૨) વચનતો પચ્ચવેક્ખણપરિસમાપનેન કિલેસપરિયાદાનં સમાપિતં નામ હોતિ, તં પન પરિસમાપનં યદિ ચુતિચિત્તેન હોતિ, તેનેવ જીવિતપરિસમાપનઞ્ચ હોતીતિ ઇમાય વારચુતિસમતાય કિલેસપરિયાદાનજીવિતપરિયાદાનાનં અપુબ્બાચરિમતા વેદિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘દ્વિન્નં ચિત્તાનં એકતો ઉપ્પાદો નત્થી’’તિઆદિમાહ. દ્વિન્નં ચિત્તાનન્તિ ચુતિચિત્તમગ્ગચિત્તાનં. તન્તિ પચ્ચવેક્ખણં પરિપુણ્ણજવનચિત્તાનં સત્તક્ખત્તું પવત્તિયા, અપરિપુણ્ણાનં વા પઞ્ચક્ખત્તું પવત્તિયા. કિઞ્ચાપિ ‘‘એકો વા દ્વે વા’’તિ વુત્તં યથા ‘‘એકં વા દ્વે વા તદારમ્મણચિત્તાની’’તિ, હેટ્ઠિમન્તેન પન દ્વે પવત્તન્તિ.

ઉપ્પાટેત્વાતિ ઉદ્ધરિત્વાતિ અત્થો. અનુપાદિસેસેનાતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનેન.

ધૂમાયિતત્તન્તિ ધૂમસ્સ વિય અયિતભાવં પવત્તિઆકારં. ધૂમસદિસા વલાહકા ધૂમવલાહકા, તિમિરવલાહકા, યે મહિકા ‘‘તિમિર’’ન્તિ વુચ્ચન્તિ. અપ્પતિટ્ઠિતેનાતિ પતિટ્ઠં અલભન્તેન. ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે એતં કરણવચનં, અનુપ્પત્તિધમ્મેનાતિ અત્થો. સતિ હિ ઉપ્પાદે પતિટ્ઠિતં નામ સિયા, અટ્ઠકથાયં પન યદેવ તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ અપ્પતિટ્ઠાનકારણં, તદેવ પરિનિબ્બાનકારણન્તિ વુત્તં ‘‘અપ્પતિટ્ઠિતકારણા’’તિ.

સોકેન ફુટ્ઠસ્સાતિ ‘‘અફલો વત મે વાયામો જાતો’’તિ સોકેન અભિભૂતસ્સ. અભસ્સથાતિ બલવસોકાભિતુન્નસ્સ સતિસમ્મોસા સિથિલં ગહિતા ભસ્સિ પતિતા સા કચ્છા.

ગોધિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.