૪. મારસંયુત્તં

૧. પઠમવગ્ગો

૧. તપોકમ્મસુત્તવણ્ણના

૧૩૭. ઉરુવેલાય સમીપે ગામો ઉરુવેલગામો, તં ઉરુવેલગામં અભિમુખભાવેન સમ્મદેવ સબ્બધમ્મે બુજ્ઝતીતિ અભિસમ્બોધિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, તેન સમન્નાગતત્તા ચ ભગવા અભિસમ્બુદ્ધોતિ વુચ્ચતિ. તસ્સ પઞ્ચચત્તાલીસાય વસ્સેસુ આદિતો પન્નરસ વસ્સાનિ પઠમબોધિ, ઇધ પન સત્તાહબ્ભન્તરમેવ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા અન્તોસત્તાહસ્મિં યેવા’’તિ. અસુખભાવેન અઞ્ઞેહિ કાતું અસક્કુણેય્યત્તા દુક્કરં કરોતીતિ દુક્કરકારો, સો એવ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન દુક્કરકારિકા. તાય મુત્તો વતમ્હીતિ ચિન્તેસિ. યદિ એવં કસ્મા તં લોકનાથો છબ્બસ્સાનિ સમનુયુઞ્જતિ? કમ્મપીળિતવસેન. વુત્તઞ્હેતં અપદાને (અપ. થેર ૧.૩૯.૯૨-૯૪) –

‘‘અવચાહં જોતિપાલો, સુગતં કસ્સપં તદા;

કુતો નુ બોધિ મુણ્ડસ્સ, બોધિ પરમદુલ્લભા.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, અચરિં દુક્કરં બહું;

છબ્બસ્સાનુરુવેલાયં, તતો બોધિમપાપુણિં.

‘‘નાહં એતેન મગ્ગેન, પાપુણિં બોધિમુત્તમં;

કુમ્મગ્ગેન ગવેસિસ્સં, પુબ્બકમ્મેન વારિતો’’તિ.

મારેતીતિ વિબાધેતિ. વિપત્તિઆદિસંયોજનઞ્હિ સાધૂનં પરમત્થતો મરણં સચ્ચપટિવેધમારણત્તા, પાપતરત્તા પાપતમોતિ પાપિમા. સા ચસ્સ પાપતમતા પાપવુત્તિતાયાતિ આહ ‘‘પાપે નિયુત્તો’’તિ. અધિપતીતિ કામાધિપતિ. અપ્પહીનકામરાગે અત્તનો વસે વત્તેતીતિ વસવત્તી. તેસંયેવ કુસલકમ્માનં અન્તં કરોતીતિ અન્તકો. વટ્ટદુક્ખતો અપરિમુત્તપચ્ચયત્તા નમુચિ. મત્તાનં પમત્તાનં બન્ધૂતિ પમત્તબન્ધુ.

તપોકમ્માતિ અત્તકિલમથાનુયોગતો. અપરદ્ધોતિ વિરજ્ઝસિ. ‘‘અપરાધો’’તિપિ અત્થિ, સોયેવ અત્થો. કાયકિલમથં અનુયુઞ્જન્તો યેભુય્યેન અમરત્થાય અનુયુઞ્જતિ, સો ચ કમ્મવાદીહિ અનુયુઞ્જિયમાનો દેવત્થાય સિયાતિ આહ ‘‘અમરભાવત્થાયા’’તિ. સબ્બં તપન્તિ સબ્બં અત્તપરિતાપનં. અત્થાવહં ન ભવતિ બોધિયા અનુપાયત્તા. કિઞ્ચસ્સાતિ કિઞ્ચિ સિયાતિ અત્થો. ફિયારિત્તંવ ધમ્મનીતિ ધમ્મં વુચ્ચતિ વણ્ણુ, સો ઇધ ‘‘ધમ્મ’’ન્તિ વુત્તો, ધમ્મનિ વણ્ણુપદેસેતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અરઞ્ઞે’’તિ. ઉભોસુ પસ્સેસુ ફિયાહિ આકડ્ઢેય્ય ચેવ અરિત્તેહિ ઉપ્પીળેય્ય ચ.

સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા ગહિતા મગ્ગસીલસ્સ અધિપ્પેતત્તા. સમાધિનો હિ ગહણેન સમ્માવાયામસતિસમાધયો ગહિતા ઉપકારભાવતો. પઞ્ઞાયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. બુજ્ઝતિ એતેનાતિ બોધો. મગ્ગોતિ આહ ‘‘બોધાયાતિ મગ્ગત્થાયા’’તિ. કથં પન મગ્ગં મગ્ગત્થાય ભાવેતીતિ આહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. તેન યથા યાગુપચનારમ્ભો યાવદેવ યાગુઅત્થો, એવં મગ્ગભાવનારમ્ભો મગ્ગાધિગમત્થાયાતિ દસ્સેતિ. આરમ્ભોતિ ચ અરિયમગ્ગભાવનાય બન્ધાપનં દટ્ઠબ્બં. કેચિ પન ‘‘મગ્ગન્તિ અરિયમગ્ગં, બોધાયાતિ અરહત્તસમ્બોધાય, એવઞ્ચ કત્વા ‘પત્તોસ્મિ પરમસુદ્ધિ’ન્તિ ઇદમ્પિ વચનં સમત્થિત’’ન્તિ વદન્તિ, અપરે પન ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસમ્બોધાયાતિ. સો હિ સબ્બસ્માપિ બોધિતો ઉત્તરિતરો’’તિ. નિહતો નિબ્બિસેવનભાવં પાપિતો. તેનાહ ‘‘પરાજિતો’’તિ.

તપોકમ્મસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. હત્થિરાજવણ્ણસુત્તવણ્ણના

૧૩૮. અન્ધભાવકારકેતિ પચુરજનસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિનિવારણેન અન્ધભાવકારકે. મહાતમેતિ મહતિ તમસિ. પાસાણફલકે મહાચીવરં સીસે ઠપેત્વાતિ એતેન તં ફલકં અપસ્સાય નિસિન્નોતિ દસ્સેતિ. પધાનન્તિ ભાવનં. પરિગ્ગણ્હમાનોતિ સબ્બસો ગણ્હન્તો અવિસ્સજ્જેન્તો, ભાવનં અનુયુઞ્જન્તો અનુપુબ્બસમાપત્તિયો ફલસમાપત્તિઞ્ચ મનસિકરોન્તોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિ. અરિટ્ઠકોતિ અરિટ્ઠકવણ્ણો. તેનાહ ‘‘કાળકો’’તિ.

દીઘમદ્ધાનન્તિ ચિરતરં કાલં. સંસરન્તિ આસાદનાધિપ્પાયેન સઞ્ચરન્તો, અલં તુય્હં એતેન નિપ્પયોજનન્તિ અધિપ્પાયો. ન હિ તેન મારસ્સ કાચિ અત્થસિદ્ધીતિ.

હત્થિરાજવણ્ણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સુભસુત્તવણ્ણના

૧૩૯. સુસંવુતાતિ મગ્ગસંવરેન સુટ્ઠુ સંવુતા. સુપિહિતાતિ સુટ્ઠુ પિહિતા. વસાનુગાતિ કાયાદિદ્વારવસાનુગા વસવત્તિનો ન હોન્તિ. બદ્ધચરાતિ પટિબદ્ધચરિયાતિ.

સુભસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઠમમારપાસસુત્તવણ્ણના

૧૪૦. ઉપાયમનસિકારેનાતિ અનિચ્ચાદીસુ અનિચ્ચાદિતો મનસિકરણેન. ઉપાયવીરિયેનાતિ અનુપ્પન્નાકુસલાનં અનુપ્પાદનાય વિધિના પવત્તવીરિયેન. કારણવીરિયેનાતિ અનુપ્પન્નાનુપ્પાદનાદિઅત્થસ્સ કારણભૂતેન વીરિયેન. અનુપ્પન્નપાપકાનુપ્પાદનાદિઅત્થાનિ હિ વીરિયાનિ યદત્થં હોન્તિ, તં અત્થં સાધેન્તિયેવાતિ એતસ્સ અત્થસ્સ દીપકો સમ્મા-સદ્દો. યોનિસોસમ્માસદ્દેન હિ ઉપાયકારણત્થદીપકતં સન્ધાય ‘‘ઉપાયવીરિયેન કારણવીરિયેના’’તિ વુત્તં. અરહત્તફલવિમુત્તિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન. મારેન ‘‘મય્હં ખો, ભિક્ખવે’’તિઆદિકં ભગવતો વચનં સુત્વા વુત્તં ‘‘અરહત્તં પત્વાપિ ન તુસ્સતી’’તિઆદિ.

કિલેસપાસેનાતિ કિલેસમારસ્સ ઉપાયભૂતેન. કિલેસમારો હિ સત્તે કામગુણપાસેહિ નિબન્ધતિ, ન પન સયમેવ. તેનાહ ‘‘યે દિબ્બા કામગુણસઙ્ખાતા’’તિઆદિ. મારબન્ધનેતિ કિલેસમારસ્સ બન્ધનટ્ઠાને, ભવચારકેતિ અત્થો. ન મે સમણ મોક્ખસીતિ ઇદં મારો ‘‘અનુત્તરા વિમુત્તિ અનુપ્પત્તા, વિમુત્તા સબ્બપાસેહી’’તિ ચ ભગવતો વચનં અસદ્દહન્તો વદતિ સદ્દહન્તોપિ વા ‘‘એવમયં પરેસં સત્તાનં મોક્ખાય ઉસ્સાહં ન કરેય્યા’’તિ અત્તનો કોહઞ્ઞે ઠત્વા વદતિ.

પઠમમારપાસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયમારપાસસુત્તવણ્ણના

૧૪૧. અનુપુબ્બગમનચારિકન્તિ ગામનિગમરાજધાનીસુ અનુક્કમેન ગમનસઙ્ખાતં ચારિકં. એવં હિ ગતેસૂતિ એવં તુમ્હેસુ બહૂસુ એકજ્ઝં ગતેસુ.

આદિમ્હિ કલ્યાણં એતસ્સાતિ આદિકલ્યાણં, તથા સેસેસુ. સાસનસ્સ આદિ સીલં મૂલકત્તા. તસ્સ સમથાદયો મજ્ઝં સાસનસમ્પત્તિયા વેમજ્ઝભાવતો. ફલનિબ્બાનાનિ પરિયોસાનં તદધિગમતો ઉત્તરિ કરણીયાભાવતો. સાસને સમ્માપટિપત્તિ નામ પઞ્ઞાય હોતિ, તસ્સા ચ સીલં સમાધિ ચ મૂલન્તિ આહ ‘‘સીલસમાધયો વા આદી’’તિ. યસ્મા પઞ્ઞા અનુબોધપટિવેધવસેન દુવિધા, તસ્મા તદુભયં ગણ્હન્તો ‘‘વિપસ્સનામગ્ગા મજ્ઝ’’ન્તિ આહ. પઞ્ઞાનિપ્ફત્તિ ફલકિચ્ચં, નિબ્બાનસચ્છિકિરિયા પન સમ્માપટિપત્તિયા પરિયોસાનં તતો પરં કત્તબ્બાભાવતોતિ આહ ‘‘ફલનિબ્બાનાનિ પરિયોસાન’’ન્તિ. ફલગ્ગહણેન હિ સઉપાદિસેસનિબ્બાનં ગય્હતિ, ઇતરેન ઇતરં, તદુભયવસેન પટિપત્તિયા ઓસાનન્તિ આહ ‘‘ફલનિબ્બાનાનિ પરિયોસાન’’ન્તિ. ‘‘તસ્માતિહ ત્વં, ભિક્ખુ, આદિમેવ વિસોધેહિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં, દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૬૯) વચનતો સીલદિટ્ઠુજુકતાય મત્થકભૂતા વિપસ્સના, તદધિટ્ઠાના સીલસમાધીતિ ઇમે તસ્સ સાસનસ્સ મૂલન્તિ આહ ‘‘સીલસમાધિવિપસ્સના વા આદી’’તિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

કિઞ્ચાપિ અવયવવિનિમુત્તો સમુદાયો નત્થિ, યેસુ પન અવયવેસુ સમુદાયરૂપેન અપેક્ખિતેસુ ગાથાતિ સમઞ્ઞા, તં તતો ભિન્નં વિય કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘ચતુપ્પદિકગાથાય તાવ પઠમપાદો’’તિઆદિમાહ. પઞ્ચપદછપ્પદાનં ગાથાનં આદિપરિયોસાનગ્ગહણેન ઇતરે દુતિયાદયો તયો ચત્તારો વા મજ્ઝન્તિ અવુત્તસિદ્ધમેવાતિ ન વુત્તં. એકાનુસન્ધિકસુત્તસ્સાતિ ઇદં બહુવિભાગં યથાનુસન્ધિના એકાનુસન્ધિકં સુત્તં સન્ધાય વુત્તં, ઇતરસ્સ પન તેયેવ દેસેતબ્બધમ્મવિભાગેન આદિમજ્ઝપરિયોસાનભાગા લબ્ભન્તિ. નિદાનન્તિ કાલદેસકપરિસાદિ-અપદિસનલક્ખણાદિકો અત્થો. ઇદમવોચાતિ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન તદવસેસનિગમનપાળિં સઙ્ગણ્હાતિ. અનેકાનુસન્ધીકસ્સ સહ નિદાનેન પઠમો અનુસન્ધિ આદિ. સહ નિગમનેન પચ્છિમો પરિયોસાનં, ઇતરેન મજ્ઝિમન્તિઆદિમજ્ઝપરિયોસાનાનિ વેદિતબ્બાનિ.

સાત્થકન્તિ અત્થસમ્પત્તિયા સાત્થકં કત્વા. સબ્યઞ્જનન્તિ બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. સમ્પત્તિ ચ નામ પરિપુણ્ણબ્યઞ્જનતાતિ આહ ‘‘બ્યઞ્જનેહિ…પે… દેસેતા’’તિ. સકલપરિપુણ્ણન્તિ સબ્બસો પરિપુણ્ણં સીલાદિપઞ્ચધમ્મક્ખન્ધપારિપૂરિયા. નિરુપક્કિલેસં દિટ્ઠિમાનાદિઉપક્કિલેસાભાવતો. અવિસેસતો તિસ્સો સિક્ખા સકલે સાસને ભવન્તિ. ધમ્મોતિ પન બ્રહ્મચરિયં વા સન્ધાય વુત્તં ‘‘કતમેસાનં ખો, ભન્તે, બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બ્રહ્મચરિયં ચિરટ્ઠિતિકં અહોસી’’તિઆદીસુ (પારા. ૧૮) વિય. દુકૂલસાણિયા પટિચ્છન્ના વિય, ન તુ પાકારસેલાદિપટિચ્છન્ના વિય. તેન ધમ્મનિરુત્તિયા સકલકિલેસાનં પહાનાનુભાવં વદતિ. અલાભપરિહાનિયા, ન લદ્ધપરિહાનિયા. અડ્ઢુડ્ઢાનીતિ પઞ્ચસતાધિકાનિ તીણિ પાટિહારિયસહસ્સાનિ. સાતન્તિ સુખં.

દુતિયમારપાસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સપ્પસુત્તવણ્ણના

૧૪૨. સુરાકારકાનન્તિ પિટ્ઠસુરાયોજનકાનં. કોસલાનં ઇસ્સરોતિ કોસલો, કોસલરાજસ્સ અયન્તિ કોસલિકા. પરિભોગપાતીતિ ભત્તપરિભોજનત્થાય પાતિ પરિભોગપાતિ. કમ્મારુદ્ધનપણાળિયાતિ કમ્મારુદ્ધનપણાળિમુખે. ધમમાનાયાતિ ધમિયમાનાય. તં પન યસ્મા ભસ્તવાતેહિ પૂરિતં નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘ભસ્તવાતેન પૂરિયમાનાયા’’તિ વુત્તં. નિયામભૂમિયન્તિ ભગવતો પટિસલ્લાનટ્ઠાને સઞ્ચરન્તં મારં મંસચક્ખુનાવ દિસ્વા. તેનાહ ‘‘વિજ્જુલતાલોકેના’’તિ.

સેય્યત્થાયાતિ સેય્યાનિસંસાય. તેનાહ ‘‘ઠસ્સામી’’તિઆદિ. અત્તસઞ્ઞતોતિ અત્તભાવેન સંયતો. તેનાહ ‘‘સંયતત્તભાવો’’તિ. તંસણ્ઠિતસ્સાતિ તસ્મિં હત્થપાદકુક્કુચ્ચરહિતે બુદ્ધમુનિસ્મિં અવટ્ઠિતસ્સ. વોસ્સજ્જ ચરેય્ય તત્થ સોતિ ઇમિના ભગવા તં બ્યાકરમાનો વિભિંસિતા બુદ્ધાનં કિં કરિસ્સતિ ભયાભાવતો? કેવલં પન અનટ્ઠવલિકં ઉપ્પીળેન્તો વિય ત્વમેવ આયાસં આપજ્જિસ્સસીતિ મારં સન્તજ્જેતિ.

ભેરવાતિ અવીતરાગાનં ભયજનકા. તત્થાતિ તંનિમિત્તં. ફલેય્યાતિ ભિજ્જેય્ય. સત્તિસલ્લન્તિ સત્તિસઙ્ખાતં પુથુસલ્લં. ઉરસ્મિં ચારયેય્યુન્તિ ફાસું વિજ્ઝિતું ઠપેય્યું ઉગ્ગિરેય્યું. ખન્ધુપધીસૂતિ ખન્ધસઙ્ખાતેસુ ઉપધીસુ. તાણં કરોન્તિ નામાતિ તતો ભયનિમિત્તતો અત્તનો તાણં કરોન્તિ નામ.

સપ્પસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સુપતિસુત્તવણ્ણના

૧૪૩. ઉતુગાહાપનત્થં ધોવિત્વા, ન રજોજલ્લવિક્ખાલનત્થં. તેનાહ ‘‘બુદ્ધાનં પના’’તિઆદિ. ધોતપાદકે ગેહેતિ ધોતપાદેહિ અક્કમિતબ્બકે. વત્તભેદો નામ નત્થિ ધમ્મસ્સામિભાવતો. વત્તસીસે ઠત્વા ધોવન્તિ અઞ્ઞેસં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનત્થં. સોપ્પપરિગ્ગાહકેનાતિ એત્થ સોપ્પં નામ નિદ્દાય અન્તરન્તરા પવત્તકિરિયમયચિત્તપ્પવત્તિરહિતા નિરન્તરભવઙ્ગસન્તતીતિ તં સભાવતો પયોજનતો કાલપરિચ્છેદતો પરિગ્ગાહકં ઉપરિનિદ્દેસસતિસમ્પજઞ્ઞં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સોપ્પપરિગ્ગાહકેન સતિસમ્પજઞ્ઞેના’’તિ. કેચિ પન ‘‘નિદ્દાસોપ્પના’’તિ વદન્તિ, તં ભગવતો સોપ્પં હીળેન્તો વદતિ.

કિં નૂતિ એત્થં કિન્તિ હેતુનિસ્સક્કે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘કસ્મા નુ સુપસી’’તિ? દુબ્ભગો વુચ્ચતિ નિસ્સિરિકો ભિન્નભગો, સો પન મતસદિસો વિસઞ્ઞિસદિસો ચ હોતીતિ આહ ‘‘મતો વિય વિસઞ્ઞી વિય ચા’’તિ.

આદિનાતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘બાહિરસ્સ ઉપાદાય અટ્ઠારસા’’તિઆદિના (વિભ. ૮૪૨) આગતં તણ્હાકોટ્ઠાસં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ તત્થ વિસત્તતાયાતિ તમ્મિં તસ્મિં આરમ્મણે વિસેસતો આસત્તભાવેન. વિસસ્સ દુક્ખનિબ્બત્તકકમ્મસ્સ હેતુભાવતો વિસમૂલતા વિસં વા દુક્ખદુક્ખાદિભૂતવેદના મૂલં એતસ્સાતિ વિસમૂલા, તણ્હા. તસ્સ રૂપાદિકસ્સ દુક્ખસ્સ પરિભોગો, ન અમતસ્સાતિ વિસપરિભોગતા. કત્થચિ નેતુન્તિ કત્થચિ ભવે સબ્બથા નેતું? પરિક્ખયાતિ સબ્બસો ખીણત્તા. તુય્હં કિં એત્થાતિ સબ્બુપધિપરિક્ખયા સુદ્ધસ્સ મમ પટિપત્તિયં તુય્હં કિં ઉજ્ઝાયનં? કેવલં વિઘાતોયેવ તેતિ દસ્સેતિ.

સુપતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. નન્દતિસુત્તવણ્ણના

૧૪૪. અટ્ઠમં ઉત્તાનત્થમેવ.

નન્દતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પઠમઆયુસુત્તવણ્ણના

૧૪૫. પણ્ણાસં વા વસ્સાનિ જીવતિ વસ્સસતતો ઉપરિ સેય્યથાપિ થેરો અનુરુદ્ધો. સટ્ઠિ વા વસ્સાનિ સેય્યથાપિ થેરો બાકુલો. પટિહરિત્વા પચ્ચનીકભાવે સાતં સુખં એતસ્સાતિ પચ્ચનીકસાતો, તબ્ભાવો પચ્ચનીકસાતતા, તાય. અભિભવિત્વા અભાસિ પટિવચનં જાનમાનોવ.

ન હીળેય્ય ન જિગુચ્છેય્ય. એવન્તિ સો દારકો વિય કિઞ્ચિ અચિન્તેન્તો સપ્પુરિસો ચરેય્ય, એવં હિસ્સ ચિત્તદુક્ખં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. પજ્જલિતસીસો વિય ચરેય્યાતિ યથા પજ્જલિતસીસો પુરિસો અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અકત્વા તસ્સેવ વૂપસમાય વાયમેય્ય, એવં સપ્પુરિસો આયું પરિત્તન્તિ ઞત્વા તેનેવ નયેન સબ્બસઙ્ખારગતં અનિચ્ચં, અનિચ્ચત્તા એવ દુક્ખં, અનત્તાતિ વિપસ્સનમ્પિ ઓતરિત્વા તં ઉસ્સુક્કાપેન્તોપિ સઙ્ખારવિગમાય ચરેય્ય પટિપજ્જેય્ય.

પઠમઆયુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દુતિયઆયુસુત્તવણ્ણના

૧૪૬. નેમીવાતિ નેમિસીસેન ચક્કં વદતિ. કુબ્બરં અનુપરિયાયતીતિ કુબ્બરં અનુપરિવત્તતિ. તથાભૂતો પન સો તં અજહન્તોવાતિ આહ ‘‘ન વિજહતી’’તિ. આયુ અનુપરિયાયતીતિ મચ્ચાનં આયુ ગતમ્પિ પચ્ચાગચ્છતીતિ ભગવતો પટાણિ હુત્વા વદતિ, ભગવા પન તં અભિભવિત્વા ‘‘અચ્ચયન્તિ અહોરત્તા’’તિઆદિના આયુનો અચ્ચયગમનમરણતંયેવ પવેદેસિ.

દુતિયઆયુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧. પાસાણસુત્તવણ્ણના

૧૪૭. પવિજ્ઝીતિ પબ્બતં સબ્બતો પવત્તેન્તો તતો તતો નિસ્સજ્જિ. સકલન્તિ સબ્બભાગવન્તં, નિસ્સેસન્તિ અત્થો.

પાસાણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કિંનુસીહસુત્તવણ્ણના

૧૪૮. વિચક્ખુકમ્માયાતિ વિચક્ખુભાવકામતાય. યથા સા ભગવતો દેસિયમાનં ધમ્મં અત્તનો પઞ્ઞાચક્ખુના ન પસ્સિતું સક્કોતિ, એવં કાતું કામતાય. તેનાહ ‘‘પરિસાયા’’તિઆદિ. વિનાસેતું ન સક્કોતિ ભેરવારમ્મણે ભાયનસ્સેવ અભાવતો. દસબલપ્પત્તાતિ દસહિ બલેહિ સમન્નાગતા.

કિંનુસીહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સકલિકસુત્તવણ્ણના

૧૪૯. મન્દભાવેનાતિ જળભાવેન મોમૂહભાવેનાતિ મહામૂળ્હતાય. કબ્બકરણેન મત્તોતિ કબ્બકિરિયાપસુતતાદિવસેન મત્તો કબ્બં કત્વા. કિમિદં સોપ્પસેવાતિ ઇદં તવ સોપ્પં કિમત્થં, પુરિસેન નામ પુરિસત્તકરેન ભવિતબ્બં, ન સોપ્પતિયેવ. અત્થં સમાગન્ત્વાતિ પરમત્થં નિબ્બાનં સમ્મા આગન્ત્વા અધિગન્ત્વા. અસઙ્ગ…પે… નત્થિ સબ્બસો સિદ્ધત્થભાવતો. જગ્ગન્તોતિ જાગરન્તો પુરિસો વિય, ન ભાયામિ ભયહેતૂનં અભાવા. નાનુતપન્તિ સબ્બત્થ સબ્બદાપિ વિસ્સટ્ઠભાવતો, મામન્તિ મમં. ગાથાસુખત્થઞ્હિ દીઘં કત્વા વુત્તં. ઠિતત્તાતિ ઉદ્દેસપરિપુચ્છાય પરિચ્છિજ્જત્તા. હાનિન્તિ કસ્સચિ જાનિં.

સકલિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પતિરૂપસુત્તવણ્ણના

૧૫૦. અનુરુજ્ઝતિ એતેનાતિ અનુરોધો, રાગો. વિરુજ્ઝતિ એતેનાતિ વિરોધો, પટિઘો. તેસુ અનુરોધવિરોધેસુ તન્નિમિત્તં સજ્જતિ નામ સઙ્ગં કરોતિ નામ, અનુરોધવિરોધુપ્પાદનમેવ ચેત્થ સજ્જનં. યદઞ્ઞમનુસાસતીતિ યં અઞ્ઞેસં અનુસાસનં, તં તેસં હિતેસનં અનુકમ્પનં, તસ્મા અનુકમ્પકે હિતેસકે સમ્માસમ્બુદ્ધે અનુરોધવિરોધે આરોપેત્વા વિકમ્પનત્થં મિચ્છા વદસીતિ.

પતિરૂપસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. માનસસુત્તવણ્ણના

૧૫૧. આકાસે ચરન્તેતિ પઞ્ચાભિઞ્ઞે સન્ધાય વદતિ. અન્તલિક્ખે ચરન્તેપિ કિચ્ચસાધનતો અન્તલિક્ખચરો. મનસિ જાતોતિ માનસો. તં પન મનસન્તાનસમ્પયુત્તતાયાતિ આહ ‘‘મનસમ્પયુત્તો’’તિ.

માનસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. પત્તસુત્તવણ્ણના

૧૫૨. પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં લક્ખણાદીનિ ચેવ સમુદયઞ્ચ અસ્સાદાદીનવનિસ્સરણાનિ ચ ગહેત્વા સમ્મા તેસં લક્ખણાદીનં ગહણં હોતીતિ આહ ‘‘પઞ્ચ ઉપાદાનક્ખન્ધે આદિયિત્વા’’તિ. રુપ્પનવેદિયનસઞ્જાનનઅભિસઙ્ખરણવિજાનનાનિ ખન્ધાનં સભાવલક્ખણાનિ. આદિ-સદ્દેન રસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ ચેવ સમુદયાદીનિ ચ સઙ્ગણ્હાતિ. દસ્સેતીતિ પચ્ચક્ખતો દસ્સેતિ, હત્થામલકં વિય પાકટે વિભૂતે કત્વા વિભાવેતિ. ગણ્હાપેતીતિ તે ધમ્મે મનસા અનુપેક્ખિતે દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધે કરોન્તો ઉગ્ગણ્હાપેતિ. સમાદાનમ્હીતિ તત્થ અત્થસ્સ સમ્મદેવ આદિયને ખન્ધાનઞ્ચ સમ્મસનવસેન અઞ્ઞધમ્મવસેન સમાદિયને. પટિવિદ્ધગુણેનાતિ તાય દેસનાય, તં નિસ્સાય પચ્ચત્તપુરિસકારેન ચ તેસં પટિવિદ્ધગુણેન. જોતાપેતીતિ તેસં ચિત્તસન્તાનં અસ્સદ્ધિયાદિકિલેસમલવિધમનેન પભસ્સરં કરોતિ. અટ્ઠિં કત્વાતિ તાય દેસનાય પાપેતબ્બં અત્થં પયોજનં દળ્હં કત્વા. તેનાહ ‘‘અયં નો’’તિઆદિ. કમ્મકારકચિત્તં નામ ઓતરણચિત્તં. ‘‘યોનિસોમનસિકારપુબ્બકં વિપસ્સનાચિત્ત’’ન્તિ કેચિ. ઓહિતસોતાતિ અનઞ્ઞવિહિતતાય ધમ્મસ્સવનાય અપ્પિતસોતા, તતો એવ તદત્થં ઠપિતસોતા.

એતે રૂપાદયો ખન્ધે યઞ્ચ સઙ્ખતં સમિદ્ધપચ્ચયેહિ કતં, તઞ્ચ ‘‘એસો અહં ન હોમિ, એતં મય્હં ન હોતી’’તિ પસ્સન્તોતિ યોજના. ખેમો અત્તાતિ ખેમત્તા, તં ખેમત્તં. તેનાહ ‘‘ખેમિભૂતં અત્તભાવ’’ન્તિ. પરિયેસમાના મારસેના.

પત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. છફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના

૧૫૩. સઞ્જાયતિ એતસ્માતિ સઞ્જાતિ, સો એવ સમ્પયુત્તધમ્મો સમોસરતિ એત્થાતિ સમોસરણં, સો એવ અત્થો, તેન સઞ્જાતિસમોસરણટ્ઠેન. ભયભેરવં સદ્દન્તિ ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, તદેવ યસ્સ કસ્સચિ ભેરવાવહત્તા ભેરવં, દેવાદિસદ્દન્તિ અત્થો. વિગતવલાહકે દેવે ઉપ્પાતવસેન ઉપ્પજ્જનકસદ્દો દેવદુન્દુભિ. અસનિપાતાદિસદ્દો અસનિપાતસદ્દો. ઉન્દ્રીયતીતિ વિપરિવત્તતિ. લોકો અધિમુચ્છિતોતિ અતિથદ્ધકાયો વિય મુચ્છં આપન્નો. મારસ્સાતિ કિલેસમારસ્સ. ઠાનભૂતન્તિ પવત્તિટ્ઠાનભૂતં.

છફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પિણ્ડસુત્તવણ્ણના

૧૫૪. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં ઞાતિમિત્તકુલે. પાહુનકાનીતિ પહિતબ્બપણ્ણાકારાનિ. આગન્તુકપણ્ણાકારાનીતિ આગન્તુકાનં ઉપગતાનં દાતબ્બપણ્ણાકારાનિ. સયંચરદિવસેતિ કુમારકાનઞ્ચ કુમારિકાનઞ્ચ સયં અત્તના ચરિતબ્બછણદિવસે. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેન્તો ‘‘સમવયજાતિગોત્તા’’તિઆદિમાહ. સમવયસમજાતિકસમગોત્તાતિ પચ્ચેકં સમ-સદ્દો યોજેતબ્બો. ગોત્તસમતા ચ આવાહવિવાહયોગ્યતાવસેન દટ્ઠબ્બા, ન એકગોત્તતાવસેન. તતો તતો ગામતો. અઞ્ઞસ્મિં દાતબ્બે અસતિ. છણવસેન પહિણિતું સમ્પાદિતં પૂવં છણપૂવં. તાસં સમ્પત્તિયાતિ તાસં દાનં ધમ્મસ્સવનઞ્ચાતિ તસ્સા દુવિધાયપિ સમ્પત્તિયા.

ઞાણં નામ આવજ્જનપુબ્બકં, તસ્મા અજાનનસ્સ ‘‘અનાવજ્જનતાયા’’તિ કારણં વત્વા સેસકારણં વદન્તો ‘‘બુદ્ધાન’’ન્તિઆદિમાહ. ઉપચારભેદન્તિ બુદ્ધં દિસ્વા મનુસ્સેહિ કાતબ્બઉપચારસ્સ ભિન્દનં. ભિન્દિતુન્તિ વિધમિતું.

ભગવા પનાતિ પનસદ્દો વિસેસત્થજોતકો. તેન ન કેવલં ભગવા ઉપ્પણ્ડનં પરિહરન્તો તં ગામં ન પુન પાવિસિ, અથ ખો મારં અનુકમ્પન્તોતિ ઇદં વિસેસં જોતેતિ.

જનેસીતિ અપુઞ્ઞં જનેસિ, જનેન્તો ચ યથા તતો આયતિં થિરતરં મહન્તં દુક્ખં નિપ્ફજ્જિસ્સતિ, એવં નિપ્ફાદેસિ. આસજ્જનન્તિ એત્થ નન્તિ નિપાતમત્તં. કિઞ્ચતિ મદ્દતિ અભિભવતીતિ કિઞ્ચનન્તિ આહ ‘‘મદ્દિતું સમત્થ’’ન્તિ.

પિણ્ડસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. કસ્સકસુત્તવણ્ણના

૧૫૫. નિબ્બાનં અપદિસિત્વાતિ નિબ્બાનં નિસ્સાય નિબ્બાનગુણે આરબ્ભાતિ અત્થો. હટહટકેસોતિ ઇતો ચિતો ચ વિકિણ્ણત્તા આકુલાકુલકેસો. ચક્ખુસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનન્તિ એત્થ યથા ચક્ખુગ્ગહણેન ફસ્સો વિસેસિતો, તેન એવ વિઞ્ઞાણાયતનં. તથા સતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ચ ગહણં આપજ્જેય્યાતિ. નનુ ચેત્થ ચક્ખુગ્ગહણેન વિસેસિતત્તા ચક્ખુદ્વારિકાનં સબ્બેસં વિઞ્ઞાણાનં ગહણન્તિ? સચ્ચમેતં, તઞ્ચ ખો પઠમેન ચક્ખુગ્ગહણેનાતિ નાયં દોસો. ભવઙ્ગચિત્તન્તિ આવજ્જનાય અનન્તરપચ્ચયભૂતમેવ અધિપ્પેતન્તિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘સાવજ્જનક’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા તદારમ્મણમ્પીતિ જવનચિત્તેન સહ તદારમ્મણચિત્તમ્પિ. ‘‘વિઞ્ઞાણાયતન’’ન્તિ ચ વુત્તે નિમ્મલમેવ.

‘‘ચક્ખૂ’’તિ અવિસેસતો વુત્તત્તા પન મારસ્સ અયમ્પિ અત્થો આપન્નોતિ દસ્સેતું ‘‘યં લોકે’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપક્કવિપક્કન્તિ ચક્ખુપાકરોગેન ઉપરિ હેટ્ઠા ચ સબ્બસો પક્કં કુથિતં. એસેવ નયોતિ ઇમિના યં લોકે કુટ્ઠકિલાસગણ્ડકચ્છુઆદીહિ ઉપદ્દુતં વણપીળકાદિવસેન પગ્ઘરન્તં અસુચિં અન્તમસો પરમજેગુચ્છરૂપમ્પિ, સબ્બં તં તવેવ હોતૂતિ એવમાદિં અપદિસતિ.

યં ભણ્ડકન્તિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિખેત્તવત્થાદિઉપકરણં ગહટ્ઠા, પબ્બજિતા ચ યં પત્તચીવરાદિં ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ અભિનિવિસન્તાવ વદન્તિ, એતેસુ પરિગ્ગહત્થેસુ ચ તેસં પરિગ્ગાહકપુગ્ગલેસુ ચ તે ચિત્તં યદિ અત્થિ, તાનિ આરબ્ભ તવ ચિત્તં યદિ ભવતિ, એવં ત્વં તત્થ બદ્ધો એવ હોસીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ન મે સમણ મોક્ખસી’’તિ.

યં ભણ્ડકં વદન્તીતિ યથાવુત્તં ઉપકરણં લોકે બહુજના ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ વદન્તિ. ન તં મય્હન્તિ તં મય્હં ન હોતિ, ન તત્થ મમ તણ્હાવસેન મમન્તિ નત્થિ. ન તે અહન્તિ યે પુગ્ગલા એત્થ બદ્ધા, તેપિ અહં ન હોમિ, તત્થ મે દિટ્ઠિબદ્ધો નત્થિ. ન મે મગ્ગમ્પિ દક્ખસીતિ એવં સબ્બસો બદ્ધાભાવેન મુત્તસ્સ મે ગતમગ્ગમ્પિ માર ત્વં ન દક્ખસિ ન પસ્સિસ્સસિ, યે ભવાદયો તુય્હં વિસયા, તેસુ ભવયોનિગતિઆદીસુ મય્હં ગતમગ્ગં ન પસ્સિસ્સસિ ભવનિસ્સટ્ઠત્તાતિ.

કસ્સકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. રજ્જસુત્તવણ્ણના

૧૫૬. અહનન્તિ કરણે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘અહનન્તેના’’તિ, પચ્ચત્તે એવ વા પચ્ચત્તવચનં, ‘‘અહનન્તો હુત્વા’’તિ વચનસેસેન ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અજિનન્તિ અન્તોગધહેતુઅત્થં વદતીતિ આહ ‘‘પરસ્સ ધનજાનિં અકરોન્તેના’’તિ. અકારાપેન્તેનાતિ પરસ્સ ધનજાનિં અકારેન્તેન. અસોચન્તેનાતિ ભોગબ્યસનાદિવસેન પરં અસોચન્તેન. કસ્મા ભગવા એવં ચિન્તેસીતિ તત્થ કારણમાહ ‘‘ઇતી’’તિઆદિના. રજ્જે વિજિતે દણ્ડકરપીળિતેતિ ધનદણ્ડાદિદણ્ડેન ચેવ બલિના ચ બાધિતે.

ઇજ્ઝનકકોટ્ઠાસાતિ ચેતોવસિભાવાદિકસ્સ સાધનકકોટ્ઠાસા. વડ્ઢિતાતિ ભાવનાપારિપૂરિવસેન અનુબ્રૂહિતા. પુનપ્પુનં કતાતિ ભાવનાય બહુલીકરણેન અપરાપરં પવત્તિતા. યુત્તયાનન્તિ યથા યુત્તાનં આજઞ્ઞરથાનં સારથિના અધિટ્ઠિતં યથારુચિ પવત્તતિ, એવં યથારુચિપવત્તિતં ગમિતા. પતિટ્ઠટ્ઠેનાતિ અધિટ્ઠાનટ્ઠેન. વત્થુકતાતિ સબ્બસો ઉપક્કિલેસસોધનેન ઇદ્ધિવિસયતાય પતિટ્ઠાનભાવતો સુવિસોધિતપરિસ્સયવત્થુ વિય કતા. અવિજહિતાતિ પટિપક્ખદૂરીભાવતો સુભાવિતભાવેન તંતંઅધિટ્ઠાનયોગ્યતાય ન જહાપિતા. નિચ્ચાનુબદ્ધાતિ તતો એવ નિચ્ચં અનુબદ્ધા વિય કતા. સુપરિચિતાતિ સુટ્ઠુ સબ્બભાગેન ભાવનાનુપચયં ગમિતા. અવિરાધિતવેધિહત્થો વિયાતિ અવિરજ્ઝનભાવેન વિરજ્ઝનહત્થો વિય. સુટ્ઠુ સમારદ્ધાતિ ભાવનાઉપ્પત્તિયા સમ્મદેવ સમ્પાદિતા. ચિન્તેય્યાતિ અત્થુદ્ધારવસેન ચિન્તેય્ય.

પબ્બતસ્સાતિ પબ્બતો અસ્સ. પબ્બતો અસ્સાતિ પબ્બતો ભવેય્ય કીદિસસ્સાતિ આહ ‘‘સુવણ્ણસ્સા’’તિઆદિ. જાતરૂપસ્સાતિ આતપરૂપસમ્પન્નસ્સ. દ્વિક્ખત્તુમ્પિ તાવ મહન્તોતિ યત્તકો સો પબ્બતો હોતિ, દ્વિક્ખત્તું તત્તકો. એકસ્સાતિ એકસ્સપિ પુગ્ગલસ્સ નાલં ન પરિયત્તો તણ્હાય દુપ્પૂરણભાવા. એવં જાનન્તોતિ એવં તણ્હાય દુપ્પૂરણભાવાદીનવતં જાનન્તો. સમં ચરેય્યાતિ પરવત્થુપરામાસાદિં વિહાય કાયાદીહિ સમમેવ પટિપજ્જેય્ય.

દુક્ખં તણ્હાનિદાનં, તણ્હા કામગુણનિદાના, તસ્મા દુક્ખસ્સ તણ્હાપચ્ચયકામગુણનિદાનત્તં વુત્તં. તન્તિ દુક્ખં. યતોનિદાનં હોતીતિ યંનિદાનં યંકારણં તં પવત્તતિ. એવં યો અદક્ખીતિ યો પરિઞ્ઞાતવત્થુકો એવં દુક્ખં તસ્સ નિદાનભૂતે કામગુણે ચ તથતો પઞ્ઞાચક્ખુના પસ્સિ. કેન કારણેન નમેય્ય? તં કારણં નત્થીતિ અત્થો. કામગુણઉપધિન્તિ કામગુણસઙ્ખાતં ઉપધિં. સજ્જતિ એત્થાતિ સઙ્ગો એસો, લગ્ગનમેતન્તિ એવં વિદિત્વા. તમેવ કામાભિભૂતો નપ્પટિસેવેય્ય ન લગ્ગેય્યાતિ એવં વિનયાય વૂપસમાય સિક્ખેય્યાતિ.

રજ્જસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયવગ્ગો

૧. સમ્બહુલસુત્તવણ્ણના

૧૫૭. જટાચુમ્બટકેનાતિ સીસે પટિમુક્કેન જટાકલાપેન. અપરિગ્ગહબ્રાહ્મણપબ્બજિતા હિ જટાય ઉઞ્છાચરિયં ચરન્તિ. ઉદુમ્બરદણ્ડઞ્હિ અત્તગુત્તત્થાય ગહિતં તેસં અપ્પિચ્છભાવપ્પકાસનં. તેનાહ ‘‘અપ્પિચ્છભાવપ્પકાસનત્થ’’ન્તિ. સીસં ઓકમ્પેત્વાતિ એત્થ અતિવિય સીસસ્સ ઓકમ્પિતભાવં દસ્સેતું ‘‘હનુકેન ઉરં પહરન્તો અધોનતં કત્વા’’તિ વુત્તં. જિવ્હં નીહરિત્વાતિ લમ્બનચાલનવસેન મુખતો નિક્ખામેત્વા. તેનાહ ‘‘ઉદ્ધ’’ન્તિઆદિ. તિસાખન્તિ તિભઙ્ગભકુટિ વિય નલાટે જાતત્તા નલાટિકં. તેનાહ ‘‘નલાટે ઉટ્ઠિતં વલિત્તય’’ન્તિ, તિભઙ્ગવલિકં નલાટે કત્વાતિ અત્થો. અત્તનોવ તેલેતિ અત્તનોવ પાપકમ્મનિબ્બત્તકે તેલે, પચિતબ્બટ્ઠાનગેહેતિ અધિપ્પાયો.

સમ્બહુલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સમિદ્ધિસુત્તવણ્ણના

૧૫૮. મય્હં લાભાતિ એવરૂપસ્સ નામ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સત્થુસ્સ પટિલાભો, એવરૂપસ્સ ચ નામ નિય્યાનિકસ્સ સદ્ધમ્મસ્સ પટિલાભો, એવરૂપાનઞ્ચ સુપ્પટિપન્નાનં સબ્રહ્મચારીનં પટિલાભો, એતે મય્હં સુલદ્ધલાભા. મય્હં સુલદ્ધન્તિ યઞ્ચેતં મમ નિય્યાનિકસાસને પબ્બજ્જા ઉપસમ્પદા, તસ્મિઞ્ચ અભિરતીતિ સબ્બઞ્ચેતં મયા સુલદ્ધં. યથા પનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉપ્પન્નો, તં દસ્સેતું ‘‘સો કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. ચરિતાનુરૂપવસેન ગહિતં મૂલકમ્મટ્ઠાનં. પાસાદિકન્તિ પસાદાવહં. એવમહોસીતિ ‘‘લાભા વત મે’’તિઆદિના એવં પરિવિતક્કો અહોસિ. નિસિન્નસદિસોતિ નિસિન્નો વિય. તસ્મિંયેવ ઠાનેતિ યસ્મિં ઠાને નિસિન્નં મારો ઉપસઙ્કમિ, તસ્મિંયેવ ઠાને. તસ્સાતિ સમિદ્ધિત્થેરસ્સ. કમ્મટ્ઠાનં સપ્પાયન્તિ કમ્મટ્ઠાનભાવનાય અનુયુઞ્જનં સપ્પાયં ઉપકારાવહં ભવિસ્સતિ.

મય્હન્તિ મયા. સતિ ચ પઞ્ઞા ચ સતિપઞ્ઞા, તા અરિયમગ્ગેન જાનનસમત્થનભાવેન અવબુદ્ધા. થેરો કિર તદા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેસિ. કામન્તિ યથારુચિ. કેચિ ‘‘કામં કરસ્સૂતિ આયસ્મતો ‘કામા’તિ મારસ્સ આલપન’’ન્તિ વદન્તિ. વિભિંસકારહાનીતિ ભયાનકારહાનિ. રૂપાનીતિ વિપ્પકારાનિ. વિપ્પકારત્થોપિ હિ રૂપસદ્દો ‘‘રૂપં દસ્સેતિ અનપ્પક’’ન્તિઆદીસુ વિય. ન કમ્પેસ્સસીતિ સમણધમ્મકરણતો ન ચલિસ્સસિ.

સમિદ્ધિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ગોધિકસુત્તવણ્ણના

૧૫૯. પબ્બતસ્સ પસ્સેતિ પબ્બતપાદે ઉપચ્ચકાયં. સમયે સમયે લદ્ધત્તા સામયિકં. તેનાહ ‘‘અપ્પિતપ્પિતક્ખણે પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુચ્ચતી’’તિ. લોકિયવિમુત્તિ હિ અનચ્ચન્તપહાયિતાય સમયવિમુત્તિ નામ, લોકુત્તરવિમુત્તિ અચ્ચન્તપહાયિતાય અસમયવિમુત્તિ. તાહિ સમન્નાગતા ‘‘સમયવિમુત્તા, અસમયવિમુત્તા’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ. યાવ પઠમજ્ઝાનનિબ્બત્તનં, તાવ કસ્મા પરિહાયીતિ અત્થો? સાબાધત્તાતિ સરોગત્તા. વાતપિત્તસેમ્હવસેનાતિ કદાચિ વાતપિત્તવસેન, કદાચિ વાતસેમ્હવસેન, ઉભિન્નમ્પિ સન્નિપાતવસેન. અનુસાયિકોતિ કાયં અનુગન્ત્વા સયિતો, યાપ્યામયભાવેન ઠિતોતિ અત્થો. સમાધિસ્સાતિ સમાધિભાવનાય. ઉપકારકધમ્મે ઉતુભોજનાદિકે. પૂરેતુન્તિ સમોધાનેતું. પરિહાયીતિ સરીરસ્સ અકલ્લભાવતો.

આહરેય્યન્તિ જીવિતહરણત્થાય ઉપનેય્યં. નિબદ્ધા ગતિ હોતિ કેવલં બ્રહ્મલોકૂપપત્તિતો, ન સોતાપન્નાદીનં વિય પરિચ્છિન્નભાવેન. તેનાહ ‘‘બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તતી’’તિ.

જલમાનાતિ સમુટ્ઠિતનિયતઇદ્ધિયા અનઞ્ઞસાધારણપરિવારસમ્પત્તિયા ચ સદેવકે લોકે જલમાના. મંસચક્ખુ દિબ્બચક્ખુ ધમ્મચક્ખુ પઞ્ઞાચક્ખુ સમન્તચક્ખૂતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. આનુભાવધરાતિ અચિન્તેય્યાપરિમેય્યબુદ્ધાનુભાવસમ્પન્ના. આનુભાવપરિયાયોપિ હિ જુતિ-સદ્દો હોતિ ‘‘ઇદ્ધિજુતિબલવીરિયૂપપત્તી’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૧૫૮૯, ૧૫૯૫) વિય. અનવસેસતો માનં સિયતિ સમુચ્છિન્દતીતિ અગ્ગમગ્ગો માનસં. તન્નિબ્બત્તના પન અરહત્તસ્સ માનસતા દટ્ઠબ્બા. સીલાદીનીતિ અનુત્તરસીલાદીનિ. સિક્ખમાનોતિ સિક્ખાનિ ભાવેન્તો અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદેન્તો. ન ચિત્તભાવના. તેનાહ ‘‘સકરણીયો’’તિ. જનેતિ સત્તસ્સ કાયે, સદેવકે લોકેતિ અત્થો. વિસ્સુતાતિ અનઞ્ઞસાધારણેહિ સીલાદિગુણેહિ વિસ્સુતા.

વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વાતિ ઉપ્પન્નં દુક્ખવેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નઅત્તકિલમથં અનુપ્પાદનવસેન વિક્ખમ્ભેત્વા તંયેવ વેદનં પરિગ્ગહેત્વા પવત્તવિપસ્સના વીથિમેવ ઓતરતીતિ કત્વા મૂલકમ્મટ્ઠાનન્તિ વુત્તં. ‘‘સમસીસી હુત્વા પરિનિબ્બાયી’’તિ વત્વા તસ્સ પભેદં વિભજિત્વા ઇધાધિપ્પેતં દસ્સેતું ‘‘સમસીસી નામ તિવિધો હોતી’’તિઆદિમાહ. ઇરિયાપથવસેન સમસીસી ઇરિયાપથસમસીસી. એસ નયો સેસદ્વયેપિ.

ઇરિયાપથકોપનઞ્ચાતિ ઇરિયાપથેહિ અસમાયોગો. એકપ્પહારેનેવાતિ એકવેલાયમેવ. પરિનિબ્બાનવસેનાતિ અનુપાદિસેસપરિનિબ્બાનવસેન, ન કિલેસક્ખયમત્તેન. એત્થાતિ એતેસુ દ્વીસુ નયેસુ. એવં સતિ તેનેવ ઇરિયાપથેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા તેનેવ ઇરિયાપથેન, એકસ્મિં અન્તોરોગેયેવ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પત્વા તેનેવ રોગેન પરિનિબ્બાયન્તા ખીણાસવા બહવોપિ સમસીસિનો એવ સમ્ભવેય્યું. તસ્મા વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

સીસઞ્ચેત્થ તેરસ – પલિબોધસીસં તણ્હા, બન્ધનસીસં માનો, પરામાસસીસં દિટ્ઠિ, વિક્ખેપસીસં ઉદ્ધચ્ચં, કિલેસસીસં અવિજ્જા, અધિમોક્ખસીસં સદ્ધા, પગ્ગહસીસં વીરિયં, ઉપટ્ઠાનસીસં સતિ, અવિક્ખેપસીસં સમાધિ, દસ્સનસીસં પઞ્ઞા, પવત્તિસીસં જીવિતિન્દ્રિયં, ગોચરસીસં વિમોક્ખો, સઙ્ખારસીસં નિરોધોતિ. ઇમેસુ તેરસસુ સીસેસુ પલિબોધસીસાદીનિ પવત્તિસીસઞ્ચ પરિયાદિયિતબ્બાનિ, અધિમોક્ખસીસાદીનિ પરિયાદાયકાનિ, પરિયાદાયકફલં ગોચરસીસં. તઞ્હિ વિસયજ્ઝત્તં ફલં વિમોક્ખો, પરિયાદાયકસ્સ મગ્ગસ્સ ફલસ્સ ચ આરમ્મણં સઙ્ખારસીસં સઙ્ખારવિવેકભૂતો નિરોધોતિ પરિયાદિયિતબ્બાનં પરિયાદાયકફલારમ્મણાનં સહ વિય સંસિદ્ધં દસ્સનેન સમસીસિભાવં દસ્સેતું પટિસમ્ભિદાયં તેરસ સીસાનિ વુત્તાનિ. ઇધ પન ‘‘અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચા’’તિ (પુ. પ. ૧૬) વચનતો તેસુ કિલેસપવત્તસીસાનમેવ વસેન યોજનં કરોન્તો ‘‘એત્થ ચ પવત્તિસીસ’’ન્તિઆદિમાહ.

તત્થ પવત્તિસીસં પવત્તતો વુટ્ઠહન્તો મગ્ગો ચુતિતો ઉદ્ધં અપ્પવત્તિકરણવસેન યદિપિ પરિયાદીયતિ, યાવ પન ચુતિ, તાવ પવત્તિસબ્ભાવતો ‘‘પવત્તિસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં ખેપેતી’’તિ આહ. કિલેસપરિયાદાનેન પન મગ્ગચિત્તેન અત્તનો અનન્તરં વિય નિપ્ફાદેતબ્બા પચ્ચવેક્ખણવારા ચ કિલેસપરિયાદાનસ્સેવ વારાતિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ. ‘‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૭૮; સં. નિ. ૩.૧૨) વચનતો પચ્ચવેક્ખણપરિસમાપનેન કિલેસપરિયાદાનં સમાપિતં નામ હોતિ, તં પન પરિસમાપનં યદિ ચુતિચિત્તેન હોતિ, તેનેવ જીવિતપરિસમાપનઞ્ચ હોતીતિ ઇમાય વારચુતિસમતાય કિલેસપરિયાદાનજીવિતપરિયાદાનાનં અપુબ્બાચરિમતા વેદિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘દ્વિન્નં ચિત્તાનં એકતો ઉપ્પાદો નત્થી’’તિઆદિમાહ. દ્વિન્નં ચિત્તાનન્તિ ચુતિચિત્તમગ્ગચિત્તાનં. તન્તિ પચ્ચવેક્ખણં પરિપુણ્ણજવનચિત્તાનં સત્તક્ખત્તું પવત્તિયા, અપરિપુણ્ણાનં વા પઞ્ચક્ખત્તું પવત્તિયા. કિઞ્ચાપિ ‘‘એકો વા દ્વે વા’’તિ વુત્તં યથા ‘‘એકં વા દ્વે વા તદારમ્મણચિત્તાની’’તિ, હેટ્ઠિમન્તેન પન દ્વે પવત્તન્તિ.

ઉપ્પાટેત્વાતિ ઉદ્ધરિત્વાતિ અત્થો. અનુપાદિસેસેનાતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનેન.

ધૂમાયિતત્તન્તિ ધૂમસ્સ વિય અયિતભાવં પવત્તિઆકારં. ધૂમસદિસા વલાહકા ધૂમવલાહકા, તિમિરવલાહકા, યે મહિકા ‘‘તિમિર’’ન્તિ વુચ્ચન્તિ. અપ્પતિટ્ઠિતેનાતિ પતિટ્ઠં અલભન્તેન. ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે એતં કરણવચનં, અનુપ્પત્તિધમ્મેનાતિ અત્થો. સતિ હિ ઉપ્પાદે પતિટ્ઠિતં નામ સિયા, અટ્ઠકથાયં પન યદેવ તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ અપ્પતિટ્ઠાનકારણં, તદેવ પરિનિબ્બાનકારણન્તિ વુત્તં ‘‘અપ્પતિટ્ઠિતકારણા’’તિ.

સોકેન ફુટ્ઠસ્સાતિ ‘‘અફલો વત મે વાયામો જાતો’’તિ સોકેન અભિભૂતસ્સ. અભસ્સથાતિ બલવસોકાભિતુન્નસ્સ સતિસમ્મોસા સિથિલં ગહિતા ભસ્સિ પતિતા સા કચ્છા.

ગોધિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સત્તવસ્સાનુબન્ધસુત્તવણ્ણના

૧૬૦. યસ્મા કપિલવત્થુતો નિક્ખન્તકાલતો પટ્ઠાય મારો ઓતારાપેક્ખો લોકનાથં અનુબન્ધિતું આરદ્ધો, તસ્મા વુત્તં ‘‘પુરે બોધિયા છબ્બસ્સાની’’તિ. અતિગહેત્વાતિ અનુગન્ત્વા તસ્સ યથારુચિ પટિપત્તિં અનુવત્તો વિય હુત્વા.

અવજ્ઝાયન્તોતિ પજ્ઝાયન્તો. જિતો વિત્તપરાજિતો અસિ નુ. પમાણાતિક્કન્તન્તિ ગરુતરં.

ખનિત્વા ઉમ્મૂલેત્વા. કામાસવાદીનિ પજહન્તો અનાસવો.

પેહીતિ અપેહિ. પારગામિનોતિ પારઙ્ગમનસીલા. તેકાલિકો અયં ગામિ-સદ્દોતિ આહ ‘‘યેપી’’તિઆદિ.

મારવિસૂકાનીતિ મારકણ્ટકાનિ કણ્ટકસદિસાનિ મારસ્સ દુરાચારાનિ. વિરુદ્ધસેવિતાનિ વિરોધવસેન તાસંયેવ વેવચનાનિ. તાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘અપ્પમાયૂ’’તિઆદિ વુત્તં. નિબ્બેજનીયાતિ નિબ્બેદદાયિકા. ઉક્કણ્ઠનીયાતિ ઉક્કણ્ઠવહા.

વિકપ્પવસેન વેદિતબ્બો ઓપમ્મપરિકપ્પવિસયત્તા તસ્સ કિરિયાપદસ્સ. તેનાહ ‘‘અનુપરિગચ્છેય્યા’’તિ. એત્થાતિ એતસ્મિં મેદવણ્ણવત્થુસ્મિં. મુદુન્તિ મુદુમધુરસં વિન્દેય્યામ પટિલભેય્યામ. અસ્સાદોતિ અસ્સાદેતબ્બો.

સત્તવસ્સાનુબન્ધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. મારધીતુસુત્તવણ્ણના

૧૬૧. ચિન્તેસીતિ સોકવસિકો હુત્વા ચિન્તયિ. ગણિકારહત્થિનિયોતિ દીપકકરેણુયો. એકસતં એકસતન્તિ એકસતં એકસતં પચ્ચેકં સતં સતન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એકેકં સતં સતં કત્વા’’તિ. કુમારિવણ્ણસતન્તિ કુમારિત્થીનં અત્તભાવાનં સતં. તા કિર પઠમં કઞ્ઞારૂપેન અત્તાનં દસ્સેસું. અનુપગતપુપ્ફાનઞ્હિ સમઞ્ઞા કઞ્ઞાતિ. પુન યથાવુત્તકુમારિરૂપેન ઉપગતપુપ્ફા હિ કુમારી. પુન વધુકારૂપેન. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અવિજાતવણ્ણસત’’ન્તિ. તતિયવારે યુવતિરૂપેન. વિજાતા હિ ઇત્થી અનતિક્કન્તમજ્ઝિમવયા યુવતી. એત્તાવતા બાલા તરુણી પોરીતિ તિવિધાસુ ઇત્થીસુ પુરિમા દ્વે દસ્સિતા, પરિયોસાનવારેસુ મનુસ્સજાતિકાનં મનુસ્સિત્થિયોવ રુચ્ચન્તીતિ તેન મનુસ્સરૂપેન તા અત્તાનં દસ્સેસું.

અત્થસ્સ પત્તિન્તિ એકન્તતો હિતાનુપ્પત્તિં. હદયસ્સ સન્તિન્તિ પરમચિત્તુપસમં. કિલેસસેનન્તિ કામગુણસઙ્ખાતં પઠમં કિલેસસેનં. સા હિ કિલેસસેના અચ્છરાસઙ્ઘાતસભાવાપિ પટિપત્થયમાના પિયાયિતબ્બઇચ્છિતબ્બરૂપભાવતો પિયરૂપસાતરૂપા નામ અત્તનો કિચ્ચવસેન. એકો અહં ઝાયન્તોતિ ગણસઙ્ગણિકાય કિલેસસઙ્ગણિકાય ચ અભાવતો એકો અસહાયો અહં લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન નિજ્ઝાયન્તો. અનુબુજ્ઝિન્તિ અનુક્કમેન મગ્ગપટિપાટિયા બુજ્ઝિં પટિબુજ્ઝિં. તસ્માતિ યથાવુત્તવિવેકસુખસમધિગમનિમિત્તં. અકરણેનાતિ મિત્તસન્થવસ્સ અકરણેન. સક્ખીતિ સક્ખિભાવો.

કતમેન વિહારેનાતિ ઝાનસમાપત્તીનં કતમેન વિહારેન. ઇધ દુતિયપદસ્સ અત્થો વિસ્સજ્જનગાથાવણ્ણનાયમેવ આવિ ભવિસ્સતિ. અનામન્તેન ‘‘તં પુગ્ગલ’’ન્તિ સમ્મુખા ઠિતમ્પિ ભગવન્તં અસમ્મુખા વિય કત્વા વદતિ, કથં ત્વન્તિ અત્થો.

‘‘અવિતક્કઝાયી’’તિ વક્ખમાનત્તા અયમેવેત્થ કાયપસ્સદ્ધિ વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનેન અસ્સાસપસ્સાસકાયસ્સ પસ્સદ્ધત્તા પસ્સદ્ધકાયો’’તિ. પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિકે કમ્માભિસઙ્ખારે. કામાલયાદીનં અભાવતો અનાલયો. ન સરતીતિ ન સવતિ. રાગવસેન હિ સત્તા સંસારમનુસવન્તિ. ન થિનોતિ ન થિનમિદ્ધચિત્તો. મોહવસેન હિ સત્તા થિનમિદ્ધં આપજ્જન્તીતિ. દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સન્તિ ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે (વિભ. ૮૪૨, ૯૭૬) આગતેસુ અટ્ઠસુ કિલેસસતેસુ અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતાનિ અપનેત્વા સેસા પઞ્ઞાસાધિકં સતં કિલેસા, તે બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. ૧.૩૧) આગતાહિ દ્વાસટ્ઠિયા દિટ્ઠીહિ સહ પઞ્ચપઞ્ઞાસાધિકં સત્તસતં હોતિ; તા ચ ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નભાવેન દિગુણિતા દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં દસાધિકં હોતિ; તં અપ્પકં પન ઊનમધિકં વા ગણનુપગં ન હોતીતિ ‘‘દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સ’’ન્તિ વુત્તં. ઇતરેસં અતીતાદિભાવામસનતો અગ્ગહણં પહાનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન અભિધમ્મટીકાયં (ધ. સ. અનુટી. નિદાનકથાવણ્ણના) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. પઠમપદેનાતિ ‘‘ન કુપ્પતી’’તિ ઇમિના પદેન. દુતિયેનાતિ ‘‘ન સરતી’’તિ પદેન. તતિયેનાતિ ‘‘ન થિનો’’તિ પદેન. નીવરણપ્પહાનેન ખીણાસવતં દસ્સેતિ, અનવસેસતો નીવરણાનં અચ્ચન્તપ્પહાનં અધિપ્પેતં.

પઞ્ચદ્વારિકકિલેસોઘં તિણ્ણોતિ છન્નં દ્વારાનં વસેન પવત્તનકિલેસોઘં તરિત્વા ઠિતો. કામોઘદિટ્ઠોઘભવોઘટ્ઠકિલેસભાવતો ‘‘પઞ્ચોઘગ્ગહણેન વા પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ વેદિતબ્બાની’’તિ આહ. રૂપરાગાદયો વિસેસતો ન પઞ્ચદ્વારિકાતિ વુત્તં ‘‘છટ્ઠગ્ગહણેન પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયાનિ વેદિતબ્બાની’’તિ.

મચ્ચુરાજસ્સાતિ સમ્બન્ધે સામિવચનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘મચ્ચુરાજસ્સ હત્થતો’’તિ આહ. નયમાનાનન્તિ અનાદરે સામિવચનન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘નયમાનેસૂ’’તિ.

ઊહચ્ચાતિ બુદ્ધં નિસ્સાય. ‘‘ઇદમવોચા’’તિ દેસનં નિટ્ઠાપેત્વાતિ એતેન સંયુત્તેસુ અયં નિગમનપાળિ, હેટ્ઠા અનાગતનયત્તા પન કેસુચિ પોત્થકેસુ ન લિખીયતીતિ દસ્સેતિ. દદ્દલ્લમાનાતિ જજ્જકારસ્સ હિ દદ્દકારં કત્વા નિદ્દેસો. તેનાહ ‘‘અતિવિય જલમાના’’તિ. નીહરીતિ તાસં કાયવચીવિકારં ન મનસિકરોન્તો તિણાયપિ અમઞ્ઞમાનોવ અનપેક્ખેનેવ નીહરિ. ફલતો ભટ્ઠન્તિ ફલસિપાટિકતો ભટ્ઠં. કુણ્ડતિણાદિગચ્છતૂલં પોટકિતૂલં.

મારધીતુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

મારસંયુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.