૨. દુતિયવગ્ગો

૧. પાસાણસુત્તવણ્ણના

૧૪૭. પવિજ્ઝીતિ પબ્બતં સબ્બતો પવત્તેન્તો તતો તતો નિસ્સજ્જિ. સકલન્તિ સબ્બભાગવન્તં, નિસ્સેસન્તિ અત્થો.

પાસાણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કિંનુસીહસુત્તવણ્ણના

૧૪૮. વિચક્ખુકમ્માયાતિ વિચક્ખુભાવકામતાય. યથા સા ભગવતો દેસિયમાનં ધમ્મં અત્તનો પઞ્ઞાચક્ખુના ન પસ્સિતું સક્કોતિ, એવં કાતું કામતાય. તેનાહ ‘‘પરિસાયા’’તિઆદિ. વિનાસેતું ન સક્કોતિ ભેરવારમ્મણે ભાયનસ્સેવ અભાવતો. દસબલપ્પત્તાતિ દસહિ બલેહિ સમન્નાગતા.

કિંનુસીહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સકલિકસુત્તવણ્ણના

૧૪૯. મન્દભાવેનાતિ જળભાવેન મોમૂહભાવેનાતિ મહામૂળ્હતાય. કબ્બકરણેન મત્તોતિ કબ્બકિરિયાપસુતતાદિવસેન મત્તો કબ્બં કત્વા. કિમિદં સોપ્પસેવાતિ ઇદં તવ સોપ્પં કિમત્થં, પુરિસેન નામ પુરિસત્તકરેન ભવિતબ્બં, ન સોપ્પતિયેવ. અત્થં સમાગન્ત્વાતિ પરમત્થં નિબ્બાનં સમ્મા આગન્ત્વા અધિગન્ત્વા. અસઙ્ગ…પે… નત્થિ સબ્બસો સિદ્ધત્થભાવતો. જગ્ગન્તોતિ જાગરન્તો પુરિસો વિય, ન ભાયામિ ભયહેતૂનં અભાવા. નાનુતપન્તિ સબ્બત્થ સબ્બદાપિ વિસ્સટ્ઠભાવતો, મામન્તિ મમં. ગાથાસુખત્થઞ્હિ દીઘં કત્વા વુત્તં. ઠિતત્તાતિ ઉદ્દેસપરિપુચ્છાય પરિચ્છિજ્જત્તા. હાનિન્તિ કસ્સચિ જાનિં.

સકલિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પતિરૂપસુત્તવણ્ણના

૧૫૦. અનુરુજ્ઝતિ એતેનાતિ અનુરોધો, રાગો. વિરુજ્ઝતિ એતેનાતિ વિરોધો, પટિઘો. તેસુ અનુરોધવિરોધેસુ તન્નિમિત્તં સજ્જતિ નામ સઙ્ગં કરોતિ નામ, અનુરોધવિરોધુપ્પાદનમેવ ચેત્થ સજ્જનં. યદઞ્ઞમનુસાસતીતિ યં અઞ્ઞેસં અનુસાસનં, તં તેસં હિતેસનં અનુકમ્પનં, તસ્મા અનુકમ્પકે હિતેસકે સમ્માસમ્બુદ્ધે અનુરોધવિરોધે આરોપેત્વા વિકમ્પનત્થં મિચ્છા વદસીતિ.

પતિરૂપસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. માનસસુત્તવણ્ણના

૧૫૧. આકાસે ચરન્તેતિ પઞ્ચાભિઞ્ઞે સન્ધાય વદતિ. અન્તલિક્ખે ચરન્તેપિ કિચ્ચસાધનતો અન્તલિક્ખચરો. મનસિ જાતોતિ માનસો. તં પન મનસન્તાનસમ્પયુત્તતાયાતિ આહ ‘‘મનસમ્પયુત્તો’’તિ.

માનસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. પત્તસુત્તવણ્ણના

૧૫૨. પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં લક્ખણાદીનિ ચેવ સમુદયઞ્ચ અસ્સાદાદીનવનિસ્સરણાનિ ચ ગહેત્વા સમ્મા તેસં લક્ખણાદીનં ગહણં હોતીતિ આહ ‘‘પઞ્ચ ઉપાદાનક્ખન્ધે આદિયિત્વા’’તિ. રુપ્પનવેદિયનસઞ્જાનનઅભિસઙ્ખરણવિજાનનાનિ ખન્ધાનં સભાવલક્ખણાનિ. આદિ-સદ્દેન રસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ ચેવ સમુદયાદીનિ ચ સઙ્ગણ્હાતિ. દસ્સેતીતિ પચ્ચક્ખતો દસ્સેતિ, હત્થામલકં વિય પાકટે વિભૂતે કત્વા વિભાવેતિ. ગણ્હાપેતીતિ તે ધમ્મે મનસા અનુપેક્ખિતે દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધે કરોન્તો ઉગ્ગણ્હાપેતિ. સમાદાનમ્હીતિ તત્થ અત્થસ્સ સમ્મદેવ આદિયને ખન્ધાનઞ્ચ સમ્મસનવસેન અઞ્ઞધમ્મવસેન સમાદિયને. પટિવિદ્ધગુણેનાતિ તાય દેસનાય, તં નિસ્સાય પચ્ચત્તપુરિસકારેન ચ તેસં પટિવિદ્ધગુણેન. જોતાપેતીતિ તેસં ચિત્તસન્તાનં અસ્સદ્ધિયાદિકિલેસમલવિધમનેન પભસ્સરં કરોતિ. અટ્ઠિં કત્વાતિ તાય દેસનાય પાપેતબ્બં અત્થં પયોજનં દળ્હં કત્વા. તેનાહ ‘‘અયં નો’’તિઆદિ. કમ્મકારકચિત્તં નામ ઓતરણચિત્તં. ‘‘યોનિસોમનસિકારપુબ્બકં વિપસ્સનાચિત્ત’’ન્તિ કેચિ. ઓહિતસોતાતિ અનઞ્ઞવિહિતતાય ધમ્મસ્સવનાય અપ્પિતસોતા, તતો એવ તદત્થં ઠપિતસોતા.

એતે રૂપાદયો ખન્ધે યઞ્ચ સઙ્ખતં સમિદ્ધપચ્ચયેહિ કતં, તઞ્ચ ‘‘એસો અહં ન હોમિ, એતં મય્હં ન હોતી’’તિ પસ્સન્તોતિ યોજના. ખેમો અત્તાતિ ખેમત્તા, તં ખેમત્તં. તેનાહ ‘‘ખેમિભૂતં અત્તભાવ’’ન્તિ. પરિયેસમાના મારસેના.

પત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. છફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના

૧૫૩. સઞ્જાયતિ એતસ્માતિ સઞ્જાતિ, સો એવ સમ્પયુત્તધમ્મો સમોસરતિ એત્થાતિ સમોસરણં, સો એવ અત્થો, તેન સઞ્જાતિસમોસરણટ્ઠેન. ભયભેરવં સદ્દન્તિ ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, તદેવ યસ્સ કસ્સચિ ભેરવાવહત્તા ભેરવં, દેવાદિસદ્દન્તિ અત્થો. વિગતવલાહકે દેવે ઉપ્પાતવસેન ઉપ્પજ્જનકસદ્દો દેવદુન્દુભિ. અસનિપાતાદિસદ્દો અસનિપાતસદ્દો. ઉન્દ્રીયતીતિ વિપરિવત્તતિ. લોકો અધિમુચ્છિતોતિ અતિથદ્ધકાયો વિય મુચ્છં આપન્નો. મારસ્સાતિ કિલેસમારસ્સ. ઠાનભૂતન્તિ પવત્તિટ્ઠાનભૂતં.

છફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પિણ્ડસુત્તવણ્ણના

૧૫૪. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં ઞાતિમિત્તકુલે. પાહુનકાનીતિ પહિતબ્બપણ્ણાકારાનિ. આગન્તુકપણ્ણાકારાનીતિ આગન્તુકાનં ઉપગતાનં દાતબ્બપણ્ણાકારાનિ. સયંચરદિવસેતિ કુમારકાનઞ્ચ કુમારિકાનઞ્ચ સયં અત્તના ચરિતબ્બછણદિવસે. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેન્તો ‘‘સમવયજાતિગોત્તા’’તિઆદિમાહ. સમવયસમજાતિકસમગોત્તાતિ પચ્ચેકં સમ-સદ્દો યોજેતબ્બો. ગોત્તસમતા ચ આવાહવિવાહયોગ્યતાવસેન દટ્ઠબ્બા, ન એકગોત્તતાવસેન. તતો તતો ગામતો. અઞ્ઞસ્મિં દાતબ્બે અસતિ. છણવસેન પહિણિતું સમ્પાદિતં પૂવં છણપૂવં. તાસં સમ્પત્તિયાતિ તાસં દાનં ધમ્મસ્સવનઞ્ચાતિ તસ્સા દુવિધાયપિ સમ્પત્તિયા.

ઞાણં નામ આવજ્જનપુબ્બકં, તસ્મા અજાનનસ્સ ‘‘અનાવજ્જનતાયા’’તિ કારણં વત્વા સેસકારણં વદન્તો ‘‘બુદ્ધાન’’ન્તિઆદિમાહ. ઉપચારભેદન્તિ બુદ્ધં દિસ્વા મનુસ્સેહિ કાતબ્બઉપચારસ્સ ભિન્દનં. ભિન્દિતુન્તિ વિધમિતું.

ભગવા પનાતિ પનસદ્દો વિસેસત્થજોતકો. તેન ન કેવલં ભગવા ઉપ્પણ્ડનં પરિહરન્તો તં ગામં ન પુન પાવિસિ, અથ ખો મારં અનુકમ્પન્તોતિ ઇદં વિસેસં જોતેતિ.

જનેસીતિ અપુઞ્ઞં જનેસિ, જનેન્તો ચ યથા તતો આયતિં થિરતરં મહન્તં દુક્ખં નિપ્ફજ્જિસ્સતિ, એવં નિપ્ફાદેસિ. આસજ્જનન્તિ એત્થ નન્તિ નિપાતમત્તં. કિઞ્ચતિ મદ્દતિ અભિભવતીતિ કિઞ્ચનન્તિ આહ ‘‘મદ્દિતું સમત્થ’’ન્તિ.

પિણ્ડસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. કસ્સકસુત્તવણ્ણના

૧૫૫. નિબ્બાનં અપદિસિત્વાતિ નિબ્બાનં નિસ્સાય નિબ્બાનગુણે આરબ્ભાતિ અત્થો. હટહટકેસોતિ ઇતો ચિતો ચ વિકિણ્ણત્તા આકુલાકુલકેસો. ચક્ખુસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનન્તિ એત્થ યથા ચક્ખુગ્ગહણેન ફસ્સો વિસેસિતો, તેન એવ વિઞ્ઞાણાયતનં. તથા સતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ચ ગહણં આપજ્જેય્યાતિ. નનુ ચેત્થ ચક્ખુગ્ગહણેન વિસેસિતત્તા ચક્ખુદ્વારિકાનં સબ્બેસં વિઞ્ઞાણાનં ગહણન્તિ? સચ્ચમેતં, તઞ્ચ ખો પઠમેન ચક્ખુગ્ગહણેનાતિ નાયં દોસો. ભવઙ્ગચિત્તન્તિ આવજ્જનાય અનન્તરપચ્ચયભૂતમેવ અધિપ્પેતન્તિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘સાવજ્જનક’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા તદારમ્મણમ્પીતિ જવનચિત્તેન સહ તદારમ્મણચિત્તમ્પિ. ‘‘વિઞ્ઞાણાયતન’’ન્તિ ચ વુત્તે નિમ્મલમેવ.

‘‘ચક્ખૂ’’તિ અવિસેસતો વુત્તત્તા પન મારસ્સ અયમ્પિ અત્થો આપન્નોતિ દસ્સેતું ‘‘યં લોકે’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપક્કવિપક્કન્તિ ચક્ખુપાકરોગેન ઉપરિ હેટ્ઠા ચ સબ્બસો પક્કં કુથિતં. એસેવ નયોતિ ઇમિના યં લોકે કુટ્ઠકિલાસગણ્ડકચ્છુઆદીહિ ઉપદ્દુતં વણપીળકાદિવસેન પગ્ઘરન્તં અસુચિં અન્તમસો પરમજેગુચ્છરૂપમ્પિ, સબ્બં તં તવેવ હોતૂતિ એવમાદિં અપદિસતિ.

યં ભણ્ડકન્તિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિખેત્તવત્થાદિઉપકરણં ગહટ્ઠા, પબ્બજિતા ચ યં પત્તચીવરાદિં ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ અભિનિવિસન્તાવ વદન્તિ, એતેસુ પરિગ્ગહત્થેસુ ચ તેસં પરિગ્ગાહકપુગ્ગલેસુ ચ તે ચિત્તં યદિ અત્થિ, તાનિ આરબ્ભ તવ ચિત્તં યદિ ભવતિ, એવં ત્વં તત્થ બદ્ધો એવ હોસીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ન મે સમણ મોક્ખસી’’તિ.

યં ભણ્ડકં વદન્તીતિ યથાવુત્તં ઉપકરણં લોકે બહુજના ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ વદન્તિ. ન તં મય્હન્તિ તં મય્હં ન હોતિ, ન તત્થ મમ તણ્હાવસેન મમન્તિ નત્થિ. ન તે અહન્તિ યે પુગ્ગલા એત્થ બદ્ધા, તેપિ અહં ન હોમિ, તત્થ મે દિટ્ઠિબદ્ધો નત્થિ. ન મે મગ્ગમ્પિ દક્ખસીતિ એવં સબ્બસો બદ્ધાભાવેન મુત્તસ્સ મે ગતમગ્ગમ્પિ માર ત્વં ન દક્ખસિ ન પસ્સિસ્સસિ, યે ભવાદયો તુય્હં વિસયા, તેસુ ભવયોનિગતિઆદીસુ મય્હં ગતમગ્ગં ન પસ્સિસ્સસિ ભવનિસ્સટ્ઠત્તાતિ.

કસ્સકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. રજ્જસુત્તવણ્ણના

૧૫૬. અહનન્તિ કરણે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘અહનન્તેના’’તિ, પચ્ચત્તે એવ વા પચ્ચત્તવચનં, ‘‘અહનન્તો હુત્વા’’તિ વચનસેસેન ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અજિનન્તિ અન્તોગધહેતુઅત્થં વદતીતિ આહ ‘‘પરસ્સ ધનજાનિં અકરોન્તેના’’તિ. અકારાપેન્તેનાતિ પરસ્સ ધનજાનિં અકારેન્તેન. અસોચન્તેનાતિ ભોગબ્યસનાદિવસેન પરં અસોચન્તેન. કસ્મા ભગવા એવં ચિન્તેસીતિ તત્થ કારણમાહ ‘‘ઇતી’’તિઆદિના. રજ્જે વિજિતે દણ્ડકરપીળિતેતિ ધનદણ્ડાદિદણ્ડેન ચેવ બલિના ચ બાધિતે.

ઇજ્ઝનકકોટ્ઠાસાતિ ચેતોવસિભાવાદિકસ્સ સાધનકકોટ્ઠાસા. વડ્ઢિતાતિ ભાવનાપારિપૂરિવસેન અનુબ્રૂહિતા. પુનપ્પુનં કતાતિ ભાવનાય બહુલીકરણેન અપરાપરં પવત્તિતા. યુત્તયાનન્તિ યથા યુત્તાનં આજઞ્ઞરથાનં સારથિના અધિટ્ઠિતં યથારુચિ પવત્તતિ, એવં યથારુચિપવત્તિતં ગમિતા. પતિટ્ઠટ્ઠેનાતિ અધિટ્ઠાનટ્ઠેન. વત્થુકતાતિ સબ્બસો ઉપક્કિલેસસોધનેન ઇદ્ધિવિસયતાય પતિટ્ઠાનભાવતો સુવિસોધિતપરિસ્સયવત્થુ વિય કતા. અવિજહિતાતિ પટિપક્ખદૂરીભાવતો સુભાવિતભાવેન તંતંઅધિટ્ઠાનયોગ્યતાય ન જહાપિતા. નિચ્ચાનુબદ્ધાતિ તતો એવ નિચ્ચં અનુબદ્ધા વિય કતા. સુપરિચિતાતિ સુટ્ઠુ સબ્બભાગેન ભાવનાનુપચયં ગમિતા. અવિરાધિતવેધિહત્થો વિયાતિ અવિરજ્ઝનભાવેન વિરજ્ઝનહત્થો વિય. સુટ્ઠુ સમારદ્ધાતિ ભાવનાઉપ્પત્તિયા સમ્મદેવ સમ્પાદિતા. ચિન્તેય્યાતિ અત્થુદ્ધારવસેન ચિન્તેય્ય.

પબ્બતસ્સાતિ પબ્બતો અસ્સ. પબ્બતો અસ્સાતિ પબ્બતો ભવેય્ય કીદિસસ્સાતિ આહ ‘‘સુવણ્ણસ્સા’’તિઆદિ. જાતરૂપસ્સાતિ આતપરૂપસમ્પન્નસ્સ. દ્વિક્ખત્તુમ્પિ તાવ મહન્તોતિ યત્તકો સો પબ્બતો હોતિ, દ્વિક્ખત્તું તત્તકો. એકસ્સાતિ એકસ્સપિ પુગ્ગલસ્સ નાલં ન પરિયત્તો તણ્હાય દુપ્પૂરણભાવા. એવં જાનન્તોતિ એવં તણ્હાય દુપ્પૂરણભાવાદીનવતં જાનન્તો. સમં ચરેય્યાતિ પરવત્થુપરામાસાદિં વિહાય કાયાદીહિ સમમેવ પટિપજ્જેય્ય.

દુક્ખં તણ્હાનિદાનં, તણ્હા કામગુણનિદાના, તસ્મા દુક્ખસ્સ તણ્હાપચ્ચયકામગુણનિદાનત્તં વુત્તં. તન્તિ દુક્ખં. યતોનિદાનં હોતીતિ યંનિદાનં યંકારણં તં પવત્તતિ. એવં યો અદક્ખીતિ યો પરિઞ્ઞાતવત્થુકો એવં દુક્ખં તસ્સ નિદાનભૂતે કામગુણે ચ તથતો પઞ્ઞાચક્ખુના પસ્સિ. કેન કારણેન નમેય્ય? તં કારણં નત્થીતિ અત્થો. કામગુણઉપધિન્તિ કામગુણસઙ્ખાતં ઉપધિં. સજ્જતિ એત્થાતિ સઙ્ગો એસો, લગ્ગનમેતન્તિ એવં વિદિત્વા. તમેવ કામાભિભૂતો નપ્પટિસેવેય્ય ન લગ્ગેય્યાતિ એવં વિનયાય વૂપસમાય સિક્ખેય્યાતિ.

રજ્જસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.