૩. તતિયવગ્ગો

૧. પુગ્ગલસુત્તવણ્ણના

૧૩૨. ‘‘નીચે કુલે પચ્ચાજાતો’’તિઆદિ અપ્પકાસનભાવેન તમતીતિ તમો, તેન તમેન યુત્તોતિ તમો પુગ્ગલો વુચ્ચતિ, તંયોગતો પુગ્ગલસ્સ તબ્બોહારો યથા ‘‘મચ્છેરયોગતો મચ્છેરો’’તિ. તસ્મા તમોતિ અપ્પકાસનભાવેન તમો તમભૂતો અન્ધકારો વિય જાતો, અન્ધકારત્તં વા પત્તોતિ અત્થો. વુત્તલક્ખણં તમમેવ પરમ્પરતો અયનં ગતિ નિટ્ઠા એતસ્સાતિ તમપરાયણો, તમપરાયણતં વા પત્તોતિ અત્થો. ઞાયેનપિ તમગ્ગહણેન ખન્ધતમોવ કથિતો, ન અન્ધકારતમો. ખન્ધતમોતિ ચ સમ્પત્તિરહિતા ખન્ધપવત્તિયેવ દટ્ઠબ્બા. ‘‘ઉચ્ચે કુલે પચ્ચાજાતો’’તિઆદિ પકાસનભાવેન જોતેતીતિ જોતિ, તેન જોતિના યુત્તોતિઆદિ સબ્બં તમે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇતરે દ્વેતિ જોતિતમપરાયણો જોતિજોતિપરાયણોતિ ઇતરે દ્વે પુગ્ગલે.

વેણુવેત્તાદિકેહિ પેળાદિકારકા વિલીવકારકા. મિગમચ્છાદીનં નિસાદનતો નેસાદા, માગવિકમચ્છબન્ધાદયો. રથેસુ ચમ્મેન હનનકરણતો રથકારા ચમ્મકારા વુત્તા. ‘‘પુ’’ ઇતિ કરીસસ્સ નામં, તં કુસેન્તિ અપનેન્તીતિ પુક્કુસા, પુપ્ફછડ્ડકા. દુબ્બણ્ણોતિ વિરૂપો. ઓકોટિમકોતિ આરોહાભાવેન હેટ્ઠિમકોટિકો, રસ્સકાયોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘લકુણ્ડકો’’તિ. લકુ વિય ઘટિકા વિય ડેતિ પવત્તતીતિ હિ લકુણ્ડકો, રસ્સો. કણતિ નિમીલતીતિ કાણો. તં પનસ્સ નિમીલનં એકેન અક્ખિના દ્વીહિપિ વાતિ આહ ‘‘એકક્ખિકાણો વા ઉભયક્ખિકાણો વા’’તિ. કુણનં કુણો, હત્થવેકલ્લં, સો એતસ્સ અત્થીતિ કુણી. ખઞ્જો વુચ્ચતિ પાદવિકલો. હેટ્ઠિમકાયસઙ્ખાતો સરીરસ્સ પક્ખો પદેસો હતો અસ્સાતિ પક્ખહતો. તેનાહ ‘‘પીઠસમ્પી’’તિ. પદીપે પદીપને એતબ્બં નેતબ્બન્તિ પદીપેય્યં, તેલકપલ્લાદિઉપકરણં. વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં.

આગમનવિપત્તીતિ આગમનટ્ઠાનવસેન વિપત્તિ આગમો એત્થાતિ કત્વા. પુબ્બુપ્પન્નપચ્ચયવિપત્તીતિ પઠમુપ્પન્નપચ્ચયવસેન વિપત્તિ. ચણ્ડાલાદિસભાવા હિસ્સ માતાપિતરો પઠમુપ્પન્નપચ્ચયા, પઠમુપ્પત્તિયા વા પચ્ચયા, તેહેવસ્સ વિપત્તિ એવ, ન સમ્પત્તિ. પવત્તપચ્ચયવિપત્તીતિ પવત્તે સુખપચ્ચયવિપત્તિ. તાદિસે નિહીનકુલે ઉપ્પન્નોપિ કોચિ વિભવસમ્પન્નો સિયા, અયં પન દુગ્ગતો દુરૂપો હોતિ. આજીવુપાયવિપત્તીતિ આજીવનુપાયવસેન વિપત્તિ. સુખેન હિ જીવિકં પવત્તેતું ઉપાયભૂતા હત્થિસિપ્પાદયો ઇમસ્સ નત્થિ, પુપ્ફછડ્ડકસિલાકોટ્ટનાદિકમ્મં પન કત્વા જીવિકં પવત્તેતિ. તેનાહ ‘‘કસિરવુત્તિકે’’તિ. અત્તભાવવિપત્તીતિ ઉપધિવિપત્તિ. દુક્ખકારણસમાયોગોતિ કાયિકચેતસિકદુક્ખુપ્પત્તિયા પચ્ચયસમોધાનં. સુખકારણવિપત્તીતિ સુખપચ્ચયપરિહાનિ. ઉપભોગવિપત્તીતિ ઉપભોગસુખસ્સ વિનાસો અનુપલદ્ધિ. જોતિ ચેવ જોતિપરાયણભાવો ચ સુક્કપક્ખો.

દસહિ અક્કોસવત્થૂહીતિ લક્ખણવચનં એતં યથા ‘‘યદિ મે બ્યાધિતા હોન્તિ, દાતબ્બમિદમોસધ’’ન્તિ, તસ્મા દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ, તત્થ વા યેન કેનચિ પરિભાસતીતિ અત્થો. એકગ્ગચિત્તોતિ દાનં દાતું અપેક્ખિતતાય સમાહિતચિત્તો.

પુગ્ગલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અય્યિકાસુત્તવણ્ણના

૧૩૩. જરાજિણ્ણાતિ જરાય જિણ્ણા. તેન પાકટજરાય મત્થકપ્પત્તિમાહ. વયોવુડ્ઢાતિ વયસા વુડ્ઢા. તેન પચ્છિમવયસ્સ ઓસક્કસમ્પવત્તિં વદતિ. જાતિમહલ્લિકાતિ જાતિમહત્તગતા. ચિરકાલં અતિક્કન્તાતિ દ્વે તયો રાજપરિવટ્ટે વીતિવત્તા. વયો-સદ્દો સાધારણવચનોપિ જિણ્ણસદ્દસન્નિધાનતો ઓસાનવયં એવ વદતીતિ આહ ‘‘પચ્છિમવયં સમ્પત્તા’’તિ. અય્યિકાતિ માતામહિં સન્ધાય વદતિ. હત્થી એવ રતનભૂતો હત્થિરતનન્તિ આહ ‘‘સતસહસ્સગ્ઘનકેના’’તિઆદિ. સબ્બાનિ તાનીતિ કુમ્ભકારભાજનાનિ, તેહિ સદ્ધિં સત્તસન્તાનસ્સ પમાણં દસ્સેન્તો ‘‘તેસુ હી’’તિઆદિમાહ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અય્યિકાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ઇસ્સત્તસુત્તવણ્ણના

૧૩૫. અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ એત્થ કા અસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિ? તિત્થિયાનં ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ અલાભાય અયસાય પરિસક્કનં. તં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘ભગવતો કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. યથા તં સબ્બદિસાસુ યમકમહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા મહાઓઘં વિય સબ્બા પારમિયો ‘‘ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દસ્સામા’’તિ સમ્પિણ્ડિતા વિય લાભસક્કારમહોઘં નિબ્બત્તયિંસુ. તતો તતો અન્નપાનયાનવત્થમાલાગન્ધવિલેપનાદિહત્થા ખત્તિયબ્રાહ્મણાદયો આગન્ત્વા – ‘‘કહં ભગવા, કહં દેવદેવો નરાસભો લોકનાથો’’તિ ભગવન્તં પરિયેસન્તિ, સકટસતેહિપિ પચ્ચયે આહરિત્વા ઓકાસં અલભમાના સમન્તા ગાવુતપ્પમાણમ્પિ સકટધુરેન સકટધુરં આહચ્ચ તિટ્ઠન્તિ ચેવ અનુવત્તન્તિ ચ અન્ધકવિન્દબ્રાહ્મણાદયો વિય. સબ્બં ખન્ધકે (મહાવ. ૨૮૨) તેસુ તેસુ સુત્તેસુ ચ આગતનયેન વેદિતબ્બં. યથા ચ ભગવતો, એવં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સપિ. વુત્તમ્પિ – ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવર…પે… પરિક્ખારાનં, ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ખો’’તિઆદિ (ઉદા. ૩૮), તથા ‘‘યાવતા ખો, ચુન્દ, એતરહિ સઙ્ઘો વા ગણો વા લોકે ઉપ્પન્નો, નાહં, ચુન્દ, અઞ્ઞં એકં સઙ્ઘમ્પિ એકં ગણમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તં, યથરિવાયં, ચુન્દ, ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૭૬). એવન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન. નિજ્ઝત્તિન્તિ સઞ્ઞત્તિં. નન્તિ કથં.

એવં પુચ્છિતું અયુત્તં તિત્થિયાનં કથા મહાજનસન્નિપાતે નિય્યાતિતા હોતીતિ. તસ્મિં દાતબ્બં, ચિત્તપ્પસાદમત્તેન દેન્તેપિ હિ પુઞ્ઞં પવડ્ઢતિ. આરોચિતં અત્તનોતિ અધિપ્પાયો. ભગવાતિ સત્થુ આમન્તનં. ચિત્તં નામ યથાપચ્ચયં પવત્તમાનં નિગણ્ઠા…પે… પસીદતિ પસન્નસ્સાતિ અધિપ્પાયો. પુબ્બે અવિસેસતો દેય્યધમ્મસ્સ દાતબ્બટ્ઠાનં નામ પુચ્છિતં, ઇદાનિ તસ્સ મહપ્ફલભાવકરો દક્ખિણેય્યવિસેસોતિ આહ ‘‘અઞ્ઞં તયા પઠમં પુચ્છિતં, અઞ્ઞં પચ્છા’’તિ. સલ્લક્ખેહિ એતં. પચ્છિમં પુરિમેન સદ્ધિં આનેહીતિ અધિપ્પાયો. પુચ્છિતસ્સ નામ પઞ્હસ્સ કથનં મય્હમેવ ભારો. સમુપબ્યૂળ્હોતિ એકતો સેનાય રાસિવસેન સમ્પિણ્ડિતોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘રાસિભૂતો’’તિ. અસિક્ખિતોતિ સત્તટ્ઠસંવચ્છરાનિ ધનુસિપ્પેન સિક્ખિતો. ધનુસિપ્પં સિક્ખિત્વાપિ કોચિ કતહત્થો ન હોતિ, અયં પન અસિક્ખિતો ન કતહત્થો, પોઙ્ખાનુપોઙ્ખભાવોયેવ બ્યામમુટ્ઠિબન્ધો. તિણપુઞ્જમત્તિકાપુઞ્જાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન પંસુપુઞ્જવાલુકપુઞ્જસારફલકઅયોઘનાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. અકતપરિચયોતિ તેસં સન્તિકા વિજ્ઝનટ્ઠેન અકતપરિચયો. રાજરાજમહામત્તાદિકે ઉપેચ્ચ અસનં ઉપાસનં, ન કતં ઉપાસનં એતેનાતિ અકતૂપાસનો. અસિક્ખિતતાદિના ભીરુભાવેન વા કાયસ્સ છમ્ભનં સઙ્કમ્પનં ઉત્તાસો એતસ્સ અત્થીતિ છમ્ભીતિ આહ ‘‘પવેધિતકાયો’’તિ.

દક્ખિણેય્યતાય અધિપ્પેતત્તા ‘‘અરહત્તમગ્ગેન કામચ્છન્દો પહીનો હોતી’’તિ આહ. અચ્ચન્તપ્પહાનસ્સ ઇચ્છિતત્તા તતિયેનેવ કુક્કુચ્ચં પહીનં હોતિ પટિઘસમ્પયોગં. અસેક્ખસ્સ અયન્તિ અસેક્ખં, સીલક્ખન્ધો. તયિદં ન અગ્ગફલં સીલમેવ અધિપ્પેતં, અથ ખો યં કિઞ્ચિ અસેક્ખસન્તાને પવત્તં સીલં, લોકુત્તરો એવ ન અધિપ્પેતો સિક્ખાય જાતત્તા, એવં વિમુત્તિક્ખન્ધોપીતિ. સેક્ખસ્સ એસોતિ વા, અપરિયોસિતસિક્ખત્તા સયમેવ સિક્ખતીતિ વા સેક્ખો, ચતૂસુ મગ્ગેસુ હેટ્ઠિમેસુ ચ તીસુ ફલેસુ સીલક્ખન્ધો. ઉપરિ સિક્ખિતબ્બાભાવતો અસેક્ખો. વુડ્ઢિપ્પત્તો સેક્ખોતિ અસેક્ખો. અગ્ગફલભૂતો સીલક્ખન્ધો વુચ્ચેય્ય, અટ્ઠકથાયં પન વિપસ્સકસ્સ સીલસ્સ અધિપ્પેતત્તા તથા અત્થો વુત્તો. સબ્બત્થાતિ ‘‘અસેક્ખેના’’તિઆદીસુ. એત્થ ચ યથા સીલસમાધિપઞ્ઞાક્ખન્ધા મિસ્સકા અધિપ્પેતા, એવં વિમુત્તિક્ખન્ધાપીતિ તદઙ્ગવિમુત્તિઆદયોપિ વેદિતબ્બા, ન પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિ એવ.

યેન સિપ્પેન ઇસ્સાસો હોતિ, તં ઇસ્સત્તન્તિ આહ ‘‘ઉસુસિપ્પ’’ન્તિ. યસ્સા વાયોધાતુયા વસેન સરીરં સઞ્જાતથામં હોતિ, તં બલપચ્ચયં સન્ધાયાહ ‘‘બલં નામ વાયોધાતૂ’’તિ. સમપ્પવત્તિતો હિ વિસમપ્પવત્તિનિવારકધાતુ બલં નામ, તેન તતો અઞ્ઞં બલરૂપં નામ નત્થિ.

યસ્મા અરહા એવ એકન્તતો સોરતો, તસ્સ ભાવો સોરચ્ચન્તિ આહ ‘‘સોરચ્ચન્તિ અરહત્ત’’ન્તિ. એતે દ્વેતિ ખન્તિ સોરચ્ચન્તિ એતે દ્વે ધમ્મા. પાનીયં પિવન્તિ એત્થાતિ પપા, યો કોચિ જલાસયો યં કિઞ્ચિ પાનીયટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘ચતુરસ્સપોક્ખરણીઆદીની’’તિ. ઉદકવિકૂલાદીસુ કમન્તિ અતિક્કમન્તિ એતેહીતિ સઙ્કમનાનિ, સેતુઆદીનિ. સેતુકરણયુત્તટ્ઠાને સેતું, ચઙ્કમનકરણયુત્તટ્ઠાને ચઙ્કમનં, મગ્ગકરણયુત્તટ્ઠાને મગ્ગં કરેય્યાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘પણ્ણાસા’’તિઆદિ.

ભિક્ખાચારવત્તન્તિ અરિયાનં હિતં વત્તપટિપત્તિં. દેન્તોપીતિ પિ-સદ્દેન અખીણાસવસ્સ દેન્તોપીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ યસ્સ કસ્સચિપિ દેન્તેનપિ કમ્મફલં સદ્દહિત્વા વિપ્પસન્નચિત્તેનેવ દાતબ્બત્તા. થનયન્તિ ઇદં તસ્સ મહામેઘભાવદસ્સનં, યો હિ મહાવસ્સં વસ્સતિ, સો ગજ્જન્તો વિજ્જુમ્માલં વિસ્સજ્જેન્તો પવસ્સતિ. અભિસઙ્ખરિત્વા સમોધાનેત્વાતિ ખાદનીયસ્સ વિવિધજાતિયાનિ સમ્પિણ્ડેત્વા. તેનાહ ‘‘રાસિં કત્વા’’તિ.

પકિરણં નામ વિકિરણમ્પિ હોતિ અનેકત્થત્તા ધાતૂનન્તિ આહ ‘‘વિકિરતી’’તિ. પકિરન્તો વિય વા દાનં દેતીતિ ઇમિના ગુણખેત્તમેવ અપરિયેસિત્વા કરુણાખેત્તેપિ મહાદાનં પવત્તેતીતિ દસ્સેતિ. તેન ‘‘પકિરેતી’’તિ વદન્તેન ભગવતા અટ્ઠુપ્પત્તિયં આગતતિત્થિયવાદેન અપ્પટિસેધિતતાપિ દીપિતા હોતિ. પુઞ્ઞધારાતિ પુઞ્ઞમયધારા પુઞ્ઞાભિસન્દા. સિનેહયન્તીતિ થૂલધારેનપિ સિનેહેન સિનિદ્ધં કરોન્તી. કિલેદયન્તીતિ અલ્લભાવં પાપયન્તી. યથાયં પુઞ્ઞધારા દાતારં અન્તો સિનેહેતિ પૂરેતિ અભિસન્દેતિ, એવં પટિગ્ગાહકાનમ્પિ અન્તો સિનેહેતિ પૂરેતિ અભિસન્દેતિ. તેનેવાહ ‘‘દદં પિયો હોતિ ભજન્તિ નં બહૂ’’તિઆદિ (અ. નિ. ૫.૩૪) એવં સન્તેપિ ‘‘દાતારં અભિવસ્સતી’’તિ વુત્તત્તા અટ્ઠકથાયં દાયકવસેનેવ ‘‘સિનેહેતી’’તિ વુત્તં, યસ્મા વા પટિગ્ગાહકસ્સ સિનેહુપ્પત્તિ આમિસનિસ્સિતાતિ દાયકવસેનેવ વુત્તં.

ઇસ્સત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પબ્બતૂપમસુત્તવણ્ણના

૧૩૬. ખત્તિયાતિ અભિસેકપ્પત્તા. ઇસ્સરિયમદો કામગેધો. પથવિમણ્ડલસ્સ મહન્તતા તંનિવાસિનં અનુયન્તતાતિ સબ્બમિદં યથિચ્છિતસ્સ રાજકિચ્ચસ્સ સુખેન સમિજ્ઝનસ્સ કારણકિત્તનં. યાદિસે રાજકિચ્ચે ઉસ્સુક્કં આપન્નો, તં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘એસ કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. અન્તરગમનાનીતિ તિણ્ણં નિરન્તરગમનાનં અન્તરન્તરા ગમનાનિ. ચોરા ચિન્તયિંસૂતિ એકો અન્તરભોગિકો રાજાપરાધિકો પઞ્ચસતમનુસ્સપરિવારો ચોરિયં કરોન્તો વિચરતિ, તે સન્ધાય વુત્તં.

‘‘અયુત્તં તે કત’’ન્તિ સચાહં વક્ખામીતિ યોજના. ધુરવિહારેતિ રથસ્સ ધુરં વિય નગરસ્સ ધુરભૂતે વિહારે. સન્થમ્ભિતુન્તિ વિસ્સાસભાવેન ઉપટ્ઠાતું. સદ્ધાયિકોતિ સદ્ધાય અયિતબ્બો, સદ્ધેય્યોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સદ્ધાતબ્બો’’તિ. પચ્ચયિકોતિ પત્તિયાયિતબ્બો. અબ્ભસમં પુથુલભાવેન. નિપ્પોથેન્તોતિ નિમ્મદ્દેન્તો. સણ્હકરણીયં અતિસણ્હં પિસન્તો નિસદપોતો વિય પિસન્તો.

ધમ્મચરિયાતિઆદિત્તમ્પિ સીસં ચેલઞ્ચ અજ્ઝુપેક્ખિત્વા સમ્માપટિપત્તિ એવ કાતબ્બા તસ્સા એવ પરલોકે પતિટ્ઠાભાવતો. આચિક્ખામીતિ કથેમિ, કથેન્તો ચ યથા તમત્થં સમ્મદેવ રાજા જાનાતિ, એવં જાનાપેમીતિ. નિપ્ફત્તિ યુદ્ધેન કાતબ્બઅત્થસિદ્ધિ. વિસિનોતિ બન્ધતિ યથાધિપ્પેતં ચિત્તં એતેનાતિ વિસયો, સમત્થભાવો. મન્તસમ્પન્નાતિ સમ્પન્નરાજમન્તા. મહાઅમચ્ચાતિ મહોસધાદિસદિસા નીતિસત્થછેકા અમચ્ચપુરિસા. ઉપલાપેતુન્તિ પરેસં અન્તરે વિરોધત્થં સઙ્ગણ્હિતું.

દ્વેયેવ પબ્બતાતિ પબ્બતસદિસા દ્વેયેવ ગહિતા. રાજોવાદેતિ રાજોવાદસુત્તે. આગતાવ તત્તન્તિયા અનુરૂપત્થં. વિલુમ્પમાનાતિ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. વિપત્તીતિ ભોગપરિહાનાદિવિનાસો. હત્થિયુદ્ધાદીહિ જરામરણં જિનિતું ન સક્કા સત્તસ્સ અવિસયભાવતો. યેન પન જિનિતું સક્કા, તં દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘બુદ્ધે…પે… નિવેસયે’’તિ આહ. રતનત્તયે હિ સદ્ધા નિવિટ્ઠા મૂલજાતા પતિટ્ઠિતા એકન્તતો જરામરણવિજયાય હોતિ. તેનાહ ‘‘તસ્મા સદ્ધ’’ન્તિ.

પબ્બતૂપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

કોસલસંયુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.