૩. કોસલસંયુત્તં

૧. પઠમવગ્ગો

૧. દહરસુત્તવણ્ણના

૧૧૨. ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદીતિ ભગવતો ગુણે અજાનન્તો કોસલરાજા અત્તનો ખત્તિયમાનેન કેવલં ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. પઠમાગતે હિ સત્થરિ તસ્સ સમ્મોદિતાકારં દસ્સેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. યથા ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તોતિ યથા ભગવા ‘‘કચ્ચિ તે, મહારાજ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીય’’ન્તિઆદિના તેન રઞ્ઞા સદ્ધિં પઠમં પવત્તમોદો અહોસિ પુબ્બભાસિતાય, તદનુકરણેન એવં સોપિ રાજા ભગવતા સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદો અહોસીતિ યોજના. તં પન સમપ્પવત્તમોદનં ઉપમાય દસ્સેતું ‘‘સીતોદકં વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમ્મોદિતન્તિ સંસન્દિતં એકીભાવન્તિ સમ્મોદનકિરિયાય સમાનતં એકરૂપતં, ખમનીયન્તિ ‘‘ઇદં ચતુચક્કં નવદ્વારં સરીરયન્તં દુક્ખબહુલતાય સભાવતો દુસ્સહં, કચ્ચિ ખમિતું સક્કુણેય્ય’’ન્તિ પુચ્છતિ. યાપનીયન્તિ પચ્ચયાયત્તવુત્તિકં ચિરપબન્ધસઙ્ખાતાય યાપનાય કચ્ચિ યાપેતું સક્કુણેય્યં. સીસરોગાદિઆબાધાભાવેન કચ્ચિ અપ્પાબાધં. દુક્ખજીવિકાભાવેન કચ્ચિ અપ્પાતઙ્કં. તંતંકિચ્ચકરણે ઉટ્ઠાનસુખતાય કચ્ચિ લહુટ્ઠાનં. તદનુરૂપબલયોગતો કચ્ચિ બલં. સુખવિહારસમ્ભવેન કચ્ચિ ફાસુવિહારો અત્થીતિ તત્થ તત્થ કચ્ચિ-સદ્દં યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. બલવપ્પત્તા પીતિ પીતિયેવ. તરુણપીતિ પામોજ્જં. સમ્મોદનં જનેતિ કરોતીતિ સમ્મોદનીયં. સમ્મોદિતબ્બતો સમ્મોદનીયન્તિ ઇમં પન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સમ્મોદિતું યુત્તભાવતો’’તિ આહ. સરિતબ્બભાવતોતિ અનુસ્સરિતબ્બભાવતો. ‘‘સરણીય’’ન્તિ વત્તબ્બે દીઘં કત્વા ‘‘સારણીય’’ન્તિ વુત્તં.

સુય્યમાનસુખતોતિ આપાથમધુરતં આહ, અનુસ્સરિયમાનસુખતોતિ વિમદ્દરમણીયતં. બ્યઞ્જનપરિસુદ્ધતાયાતિ સભાવનિરુત્તિભાવેન તસ્સા કથાય વચનચાતુરિયમાહ, અત્થપરિસુદ્ધતાયાતિ અત્થસ્સ નિરુપક્કિલેસતં. અનેકેહિ પરિયાયેહીતિ અનેકેહિ કારણેહિ. અદિટ્ઠત્તાતિ ઉપસઙ્કમનવસેન અદિટ્ઠત્તા. ગુણાગુણવસેનાતિ ગુણવસેન ગમ્ભીરભાવં વા અગુણવસેન ઉત્તાનભાવં વા. ઓવટ્ટિકસારં કત્વાતિ ઓવટ્ટિકાય ગહેતબ્બસારવત્થું કત્વા. લોકનિસ્સરણભવોક્કન્તિપઞ્હન્તિ લોકતો નિસ્સટભાવપઞ્હઞ્ચેવ આદિતો ભવોક્કમનપઞ્હઞ્ચ. સત્થુ સમ્માસમ્બુદ્ધતં પુચ્છન્તો હિ ‘‘કિં ભવં ગોતમો સબ્બલોકતો નિસ્સટો, સબ્બસત્તેહિ ચ જેટ્ઠો’’તિ? પુચ્છતિ નામ. યથા હિ સત્થુ સમ્માસમ્બુદ્ધતાય લોકતો નિસ્સટતા વિઞ્ઞાયતિ, એવં સબ્બસત્તેહિ જેટ્ઠભાવતો સેટ્ઠભાવતો. સ્વાયમત્થો અગ્ગપસાદસુત્તાદીહિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪) વિભાવેતબ્બો. કથં પન સમ્બુદ્ધતા વિઞ્ઞાયતીતિ? અવિપરીતધમ્મદેસનતો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાદીસુ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૨૪) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

રાજા સત્થુ અવિપરીતધમ્મદેસનં અજાનન્તો તતો એવસ્સ સમ્માસમ્બોધિં અસદ્દહન્તો ‘‘વુડ્ઢતરેસુપિ ચિરપબ્બજિતેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધભાવે અલબ્ભમાને તબ્બિપરીતે કથં લબ્ભેય્યા’’તિ મઞ્ઞમાનો ‘‘કિં પન ભવં ગોતમો’’તિઆદિં વક્ખતિ. રાજા અત્તનો લદ્ધિયા ન પુચ્છતિ અત્તનો સમ્મુખા તેહિ અસમ્માસમ્બુદ્ધભાવસ્સેવ પટિઞ્ઞાતત્તા. યસ્મા તે મુસાવાદિતાય અત્તનો ઉપટ્ઠાકાદીનં ‘‘બુદ્ધા મય’’ન્તિ પટિજાનિંસુ, તસ્મા વુત્તં ‘‘લોકે મહાજનેન ગહિતપટિઞ્ઞાવસેન પુચ્છતી’’તિ. સ્વાયમત્થો આગમિસ્સતિ. બુદ્ધસીહનાદન્તિ બુદ્ધાનં એવ આવેણિકં સીહનાદં. કામં મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, સમ્બોધિઞાણે પન ગહિતે તં અત્થતો ગહિતમેવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતં સમ્માસમ્બોધિ’’ન્તિ.

પબ્બજ્જૂપગમનેનાતિ યાય કાયચિ પબ્બજ્જાય ઉપગમનમત્તેન સમણા, ન સમિતપાપતાય. જાતિવસેનાતિ જાતિમત્તેન બ્રાહ્મણા, ન બાહિતપાપતાય. પબ્બજિતસમૂહસઙ્ખાતો સઙ્ઘોતિ પબ્બજિતસમૂહતામત્તેન સઙ્ઘો, ન નિય્યાનિકદિટ્ઠિવિસુદ્ધસીલસામઞ્ઞવસેન સંહતત્તાતિ અધિપ્પાયો. એતેસં અત્થીતિ એતેસં સબ્બઞ્ઞુપટિઞ્ઞાતાનં પરિવારભૂતો અત્થિ. સ્વેવાતિ પબ્બજિતસમૂહસઙ્ખાતો એવ. કેચિ પન ‘‘પબ્બજિતસમૂહવસેન. સઙ્ઘિનો, ગહટ્ઠસમૂહવસેન ગણિનો’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં ગણે એવ લોકે સઙ્ઘસદ્દસ્સ નિરુળ્હત્તા. આચારસિક્ખાપનવસેનાતિ અચેલકવતચરિયાદિ-આચારસિક્ખાપનવસેન. પાકટાતિ સઙ્ઘીઆદિભાવેન પકાસિતા. ‘‘અપ્પિચ્છા’’તિ વત્વા તત્થ લબ્ભમાનં અપ્પિચ્છતં દસ્સેતું ‘‘અપિચ્છતાય વત્થમ્પિ ન નિવાસેન્તી’’તિ વુત્તં. ન હિ તેસુ સાસનિકેસુ વિય સન્તગુણનિગુહના અપ્પિચ્છા લબ્ભતીતિ. યસોતિ કિત્તિસદ્દો. તરન્તિ એતેન સંસારોઘન્તિ એવં સમ્મતત્તા તિત્થં વુચ્ચતિ લદ્ધીતિ આહ ‘‘તિત્થકરાતિ લદ્ધિકરા’’તિ. સાધુસમ્મતાતિ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્મતા, ન સાધૂહિ સમ્મતાતિ આહ ‘‘સન્તો…પે… પુથુજ્જનસ્સા’’તિ.

કપ્પકોલાહલન્તિ કપ્પતો કોલાહલં, ‘‘કપ્પુટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ દેવપુત્તેહિ ઉગ્ઘોસિતમહાસદ્દો. ઇમેતિ પૂરણાદયો. બુદ્ધકોલાહલન્તિ દેવતાહિ ઘોસિતં બુદ્ધકોલાહલં. પયિરુપાસિત્વાતિ પુરિસસુતિપરમ્પરાય સુત્વા. ચિન્તામણિવિજ્જા નામ પરચિત્તજાનાપનવિજ્જા. સા કેવટ્ટસુત્તે ‘‘મણિકા’’તિ આગતા, આદિ-સદ્દેન ગન્ધારિસમ્ભવવિજ્જાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ ગન્ધારિયા વિકુબ્બનં દસ્સેતિ. અત્તભાવેતિ સરીરે. રાજુસ્માતિ રાજતેજો.

સુક્કધમ્મોતિ અનવજ્જધમ્મો નિક્કિલેસતા. ઇદં ગહેત્વાતિ ઇદં પરમ્મુખા ‘‘મયં બુદ્ધા’’તિ વત્વા અત્તનો સમ્મુખા ‘‘ન મયં બુદ્ધા’’તિ તેહિ વુત્તવચનં ગહેત્વા. એવમાહાતિ ‘‘યેપિ તે, ભો ગોતમ…પે… નવો ચ પબ્બજ્જાયા’’તિ એવં અવોચ. અત્તનો પટિઞ્ઞં ગહેત્વાતિ ‘‘ન મયં બુદ્ધા’’તિ તેસં અત્તનો પુરતો પવત્તિતં પટિઞ્ઞં ગહેત્વા. ઈદિસે ઠાને કિં-સદ્દો પટિસેધવાચકો હોતીતિ વુત્તં ‘‘કિન્તિ પટિક્ખેપવચન’’ન્તિ, કસ્મા પટિજાનાતીતિ અત્થો?

ન ઉઞ્ઞાતબ્બાતિ ન ગરહિતબ્બા. ગરહત્થો હિ અયં ઉ-સદ્દો. ‘‘દહરો’’તિ અધિકતત્તા વક્ખમાનત્તા ચ ‘‘ખત્તિયોતિ રાજકુમારો’’તિ વુત્તં. ઉરસા ગચ્છતીતિ ઉરગો, યો કોચિ સપ્પો, ઇધ પન અધિપ્પેતં દસ્સેતું ‘‘આસીવિસો’’તિ આહ. સીલવન્તં પબ્બજિતં દસ્સેતિ સામઞ્ઞતો ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ વદન્તો. ઇધ પન યસ્મા ‘‘ભવમ્પિ નો ગોતમો’’તિઆદિના ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ કથં સમુટ્ઠાપેસિ, તસ્મા ભગવા અત્તાનં અબ્ભન્તરં અકાસિ. યદિપિ વિસેસો સામઞ્ઞજોતનાય વિભાવિતો હોતિ, સંસયુપ્પત્તિદીપકં નોતિ વુત્તગ્ગહણં પન તં પરિચ્છિજ્જતીતિ. તેનાહ ‘‘દેસનાકુસલતાયા’’તિઆદિ. ઇદાનિ અવઞ્ઞાપરિભવે પયોગતો વિભાવેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અચિત્તીકતાકારવસેન અવઞ્ઞાય પાકટભાવો, વમ્ભનવસેન પરિભવસ્સાતિ અધિપ્પાયેન કાયપયોગવસેન અવઞ્ઞા દસ્સિતા, વચીપયોગવસેન પરિભવો, ઉભયં પન ઉભયત્થાપિ પભેદતો ગહિતં, અવઞ્ઞપરિભવાનં દ્વિન્નમ્પિ ઉભયત્થ પરિગ્ગહો. તં સબ્બમ્પીતિ તં અવઞ્ઞાદિ સબ્બમ્પિ. ચતૂસુપિ તં ન કાતબ્બમેવ સમ્પતિ આયતિઞ્ચ અનત્થાવહત્તા.

તદત્થદીપનાતિ તસ્સ આદિતો વુત્તસ્સ અત્થસ્સ દીપના. વિસેસત્થદીપનાતિ તતો વિસિટ્ઠત્થદીપના. ખેત્તાનં અધિપતીતિ ખત્તિયોતિ નિરુત્તિનયેન સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. ખેત્તતો વિવાદા સત્તે તાયતીતિ ખત્તિયોતિ લોકિયા કથયન્તિ. ‘‘મહાસમ્મતો, ખત્તિયો, રાજા’’તિ એવમાગતેસુ ઇમેસુ દુતિયં. અક્ખરન્તિ સમઞ્ઞા. સા હિ ઉદયબ્બયાભાવતો ‘‘ન કદાચિ ખરતીતિ અક્ખર’’ન્તિ વુત્તા. તેનાહ ‘‘નામગોત્તં ન જીરતી’’તિ. જાતિસમ્પન્નન્તિ સમ્પન્નજાતિં અતિવિસુદ્ધજાતિં. તીણિ કુલાનીતિ બ્રાહ્મણવેસ્સસુદ્દકુલાનિ. અતિક્કમિત્વાતિ અત્તનો જાતિસમ્પત્તિયા અભિભવિત્વા.

કેવલં નામપદં વુત્તં આખ્યાતપદં અપેક્ખતેવાતિ આહ ‘‘ઠાનં હીતિ કારણં વિજ્જતી’’તિ. ઉદ્ધટદણ્ડેનાતિ સમન્તતો ઉબ્ભતેન દણ્ડેન સાસનેન, બલવં ઉપક્કમં ગરુકં રાજાનમ્પિ. તં ખત્તિયં પરિવજ્જેય્યાતિ ખત્તિયં અવઞ્ઞાપરિભવકરણતો વજ્જેય્ય. તેનાહ ‘‘ન ઘટ્ટેય્યા’’તિ.

ઉરગસ્સ ચ નાનાવિધવણ્ણગ્ગહણે કારણં વદતિ ‘‘યેન યેન હી’’તિઆદિના. બહુભક્ખન્તિ મહાભક્ખં સબ્બભક્ખખાદકં. પાવકં સોધનત્થેન અસુદ્ધસ્સપિ દહનેન. સોતિ મગ્ગો. કણ્હો વત્તની ઇમસ્સાતિ કણ્હવત્તની. મહન્તો અગ્ગિક્ખન્ધો હુત્વા. યાવબ્રહ્મલોકપ્પમાણોતિ કપ્પવુટ્ઠાનકાલે અરઞ્ઞે અગ્ગિના ગહિતે કાલન્તરે એવ કટ્ઠતિણરુક્ખાદિસમ્ભવોતિ દસ્સેતું ‘‘જાયન્તિ તત્થ પારોહા’’તિ પાળિયં વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ.

ડહિતું ન સક્કોતિ પચ્ચક્કોસનાદિના. વિનસ્સન્તિ સમણતેજસા વિનાસિતત્તા. ‘‘ન તસ્સા’’તિ એત્થ ન-કારં ‘‘વિન્દરે’’તિ એત્થ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ આહ ‘‘ન વિન્દન્તી’’તિ. વત્થુમત્તાવસિટ્ઠોતિ ઠાનમેવ નેસં અવસિસ્સતિ, સયં પન સબ્બસો સહ ધનેન વિનસ્સન્તીતિ અત્થો.

‘‘સમ્મદેવ સમાચરે’’તિ એત્થ યથા રાજાદીસુ સમ્મા સમાચરેય્ય, તં વિભાગેન દસ્સેન્તો ‘‘ખત્તિયં તાવા’’તિઆદિમાહ. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. તિસ્સો કુલસમ્પત્તિયોતિ ખત્તિય-બ્રાહ્મણગહપતિ-મહાસાલકુલાનિ વદતિ. પઞ્ચ રૂપિબ્રહ્મલોકે, ચત્તારો અરૂપીબ્રહ્મલોકેતિ એવં નવ બ્રહ્મલોકે કમ્મભવવિભાગેન, સેસાનં ગણનાનં ઉપપત્તિભવવિભાગેન.

અભિક્કન્તન્તિ અતિવિય કમનીયં. સા પનસ્સા કન્તતા અતિવિય ઇટ્ઠતાય મનવડ્ઢનતાય સોભનતાયાતિ આહ ‘‘અતિઇટ્ઠં અતિમનાપં અતિસુન્દરન્તિ અત્થો’’તિ. ‘‘અભિક્કન્ત’’ન્તિ વચનં અપેક્ખિત્વા નપુંસકનિદ્દેસો, વચનં પન ભગવતો ધમ્મદેસનાતિ તથા વુત્તં. અત્થમત્તદસ્સનં વા એતં, તસ્મા અત્થવસેન લિઙ્ગવિભત્તિવિપરિણામો વેદિતબ્બો. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો.

અધોમુખઠપિતન્તિ કેનચિ અધોમુખં ઠપિતં. હેટ્ઠામુખજાતન્તિ સભાવેનેવ હેટ્ઠામુખં જાતં. ઉગ્ઘાટેય્યાતિ વિવટં કરેય્ય. હત્થે ગહેત્વાતિ ‘‘પુરત્થાભિમુખો ઉત્તરાભિમુખો વા ગચ્છા’’તિઆદીનિ અવત્વા હત્થે ગહેત્વા નિસ્સન્દેહં કત્વા ‘‘એસ મગ્ગો’’તિ એવં વત્વા ‘‘ગચ્છા’’તિ વદેય્ય. કાળપક્ખચાતુદ્દસીતિ કાળપક્ખે ચાતુદ્દસી. નિક્કુજ્જિતં ઉક્કુજ્જેય્યાતિ આધેય્યસ્સ અનાધારભૂતં ભાજનં તસ્સ આધારભાવાપાદનવસેન ઉક્કુજ્જેય્ય. અઞ્ઞાણસ્સ અભિમુખત્તા હેટ્ઠામુખજાતતાય સદ્ધમ્મવિમુખં, તતો એવ અધોમુખભાવેન અસદ્ધમ્મે પતિતન્તિ એવં પદદ્વયં યથારહં યોજેતબ્બં, ન યથાસઙ્ખયં. કામં કામચ્છન્દાદયોપિ પટિચ્છાદકા, મિચ્છાદિટ્ઠિ પન સવિસેસં પટિચ્છાદિકાતિ આહ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિગહનપટિચ્છન્ન’’ન્તિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાહં, ભિક્ખવે, વજ્જં વદામી’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦). સબ્બાપાયગામિમગ્ગો કુમ્મગ્ગો ‘‘કુચ્છિતો મગ્ગો’’તિ કત્વા. સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં ઉજુપટિપક્ખતાય મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો અટ્ઠ મિચ્છત્તધમ્મા મિચ્છામગ્ગો. તેનેવ હિ તદુભયપટિપક્ખતં સન્ધાય ‘‘સગ્ગમોક્ખમગ્ગં આવિકરોન્તેના’’તિ વુત્તં. સપ્પિઆદિસન્નિસ્સયો પદીપો ન તથા ઉજ્જલો, યથા તેલસન્નિસ્સયોતિ તેલપજ્જોતગ્ગહણં. એતેહિ પરિયાયેહીતિ એતેહિ નિક્કુજ્જિતુક્કુજ્જનપટિચ્છન્નવિવરણાદિઉપમોપમિતબ્બપ્પકારેહિ.

પસન્નાકારન્તિ પસન્નેહિ કાતબ્બં સક્કારં. સરણન્તિ પટિસરણં પરાયણં. અજ્જતાતિ અજ્જાતિ પદસ્સ વડ્ઢનમત્તં હેત્થ તા-સદ્દો યથા ‘‘દેવતા’’તિ. પાણેહિ ઉપેતન્તિ પાણેહિ સહ સરણં ઉપેતં. ‘‘યાવ મે પાણા ધરન્તિ, તાવ સરણં ગતમેવ મં ધારેતૂ’’તિ આપાણકોટિકં અત્તનો સરણગમનં પવેદેતિ. તેનાહ ‘‘યાવ મે’’તિઆદિ. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દહરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પુરિસસુત્તવણ્ણના

૧૧૩. પુરિમસુત્તેતિ પુરિમસુત્તદેસનાયં. તત્થ હિ ઉપસઙ્કમન્તવેલાય સત્થુ ગુણે અજાનન્તો કેવલં સમ્મોદનં કરોતિ. દેસનં સુત્વા પન સત્થુ ગુણે ઞત્વા સરણઙ્ગતત્તા ઇધ ઇમસ્મિં સમાગમે અભિવાદેસિ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિ. અત્તાનં અધિ અજ્ઝત્તં, અવિજહેન અત્તાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તધમ્મા અજ્ઝત્તં એકજ્ઝં ગહણવસેન, ભુમ્મત્થે ચેતં પચ્ચત્તવચનં. કામઞ્ચાયં અજ્ઝત્તસદ્દો ગોચરજ્ઝત્તવિસયજ્ઝત્તઅજ્ઝત્તજ્ઝત્તેસુ પવત્તતિ. તે પનેત્થ ન યુજ્જન્તીતિ વુત્તં ‘‘નિયકજ્ઝત્ત’’ન્તિ, નિયકસઙ્ખાતઅજ્ઝત્તધમ્મેસૂતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અત્તનો સન્તાને’’તિ. લુબ્ભનલક્ખણોતિ ગિજ્ઝનલક્ખણો, આરમ્મણે દળ્હગ્ગહણસભાવોતિ અત્થો. દુસ્સનલક્ખણોતિ કુજ્ઝનલક્ખણો, બ્યાપજ્જનસભાવોતિ અત્થો. મુય્હનલક્ખણોતિ અઞ્ઞાણલક્ખણો, આરમ્મણે સભાવસમ્મોહભાવોતિ અત્થો. વિહેઠેન્તીતિ અત્થનાસનઅનત્થુપ્પાદનેહિ વિબાધેન્તિ. તતો એવ યથા સગ્ગમગ્ગેસુ ન દિસ્સતિ, એવં કરોન્તીતિ આહ ‘‘નાસેન્તિ વિનાસેન્તી’’તિ. અત્તનિ સમ્ભૂતાતિ સન્તાને નિબ્બત્તા.

પુરિસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. જરામરણસુત્તવણ્ણના

૧૧૪. અઞ્ઞત્ર જરામરણાતિ જરામરણેન વિના. જરામરણવિરહિતો જાતો નામ અત્થિ નુ ખોતિ પુચ્છતિ. પાળિયં જાતસ્સાતિ પચ્ચત્તે સામિવચનં. મહાસાલાતિ ઇમિના ર-કારસ્સ લ-કારં કત્વા ‘‘મહાસાલા’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ યથા ‘‘પુરત્થિયોતિ પુલત્થિયો’’તિ. મહાસારપ્પત્તાતિ મહન્તં વિભવસારં પત્તા. કોટિસતં ધનં, અયમેવ વા પાઠો. ‘‘કુમ્ભં નામ દસ અમ્બણાની’’તિ વદન્તિ. ઇસ્સરાતિ વિભવિસ્સરિયેન ઇસ્સરા. સુવણ્ણરજતભાજનાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન વત્થસેય્યાવસથાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અસાધારણધનાનં નિધાનગતત્તા ‘‘અનિધાનગતસ્સા’’તિ વુત્તં. તુટ્ઠિકરણસ્સાતિ પાસાદસિવિકાદિસુખસાધનસ્સ.

આરકા કિલેસેહીતિ નિરુત્તિનયેન સદ્દસિદ્ધિમાહ. આરકાતિ ચ સબ્બસો સમુચ્છિન્નત્તા તેહિ દૂરેતિ અત્થો. રાગાદીનં હતત્તા, પાપકરણે રહાભાવતો, અનુત્તરદક્ખિણેય્યતાદિપચ્ચયા ચ અરહં. કામઞ્ચાયં સંયુત્તવણ્ણના, અભિધમ્મનયો એવ પન નિપ્પરિયાયોતિ આહ ‘‘ચત્તારો આસવા’’તિ બ્રહ્મચરિયવાસન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસં. વુટ્ઠાતિ વુટ્ઠવન્તો. ચતૂહિ મગ્ગેહિ કરણીયન્તિ પચ્ચેકં ચતૂહિ મગ્ગેહિ કત્તબ્બં પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયભાવનાભિસમયં. એવં ગતં સોળસવિધં હોતિ. ઓસીદાપનટ્ઠેન ભારા વિયાતિ ભારા. તેનાહ ‘‘ભારા હવે પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૩.૨૨). અત્તપટિબદ્ધતાય અત્તનો અવિજહનતો પરમત્થદેસનાય ચ પરમત્થો અરહત્તં. કામઞ્ચાયમત્થો સબ્બસમિદ્ધિસસન્તતિપરિયાપન્નો અનવજ્જધમ્મો સમ્ભવતિ અકુપ્પસભાવા, અપરિહાનધમ્મેસુ પન અગ્ગભૂતે અરહત્તે સાતિસયો, ન ઇતરેસૂતિ ‘‘અરહત્તસઙ્ખાતો’’તિઆદિ વુત્તં. ઓરમ્ભાગિયુદ્ધમ્ભાગિયવિભાગં દસવિધમ્પિ ભવેસુ સંયોજનં કિલેસકમ્મવિપાકવટ્ટપચ્ચયો હુત્વા નિસ્સરિતું અપ્પદાનવસેન બન્ધતીતિ ભવસંયોજનં. સતિપિ હિ અઞ્ઞેસં તપ્પક્ખિયભાવેન વિના સંયોજનાનિ તેસં તપ્પચ્ચયભાવો અત્થિ, ભવનિયામો ઓરમ્ભાગિયુદ્ધમ્ભાગિયસઙ્ગહિતોતિ તંતંભવનિબ્બત્તકકમ્મનિયામો ચ હોતિ, ન ચ ઉપચ્છિન્નસંયોજનસ્સ કતાનિપિ કમ્માનિ ભવં નિબ્બત્તેન્તીતિ તેસંયેવ સંયોજનટ્ઠો દટ્ઠબ્બો. સમ્મા કારણેહિ જાનિત્વાતિ ઞાયેન દુક્ખાદીસુ સો યથા જાનિતબ્બો; તથા જાનિત્વા, પુબ્બકાલકિરિયાવિમુત્તા હિ અપરકાલકિરિયા ચ યથા સમ્ભવતિ, તં દસ્સેતું ‘‘મગ્ગપઞ્ઞાયા’’તિઆદિ વુત્તં.

ભિજ્જનસભાવો ખણાયત્તત્તા. નિક્ખિપિતબ્બસભાવો મરણધમ્મત્તા. અયં કાયો ઉસ્માયુવિઞ્ઞાણાપગમો છડ્ડનીયધમ્મો, યસ્મિં યં પતિટ્ઠિતં, તં તસ્સ સન્તાનગતવિપ્પયુત્તન્તિ કત્વા વત્તબ્બતં અરહતીતિ આહ ‘‘ખીણાસવસ્સ હિ અજીરણધમ્મોપિ અત્થી’’તિઆદિ. તેનાહ ભગવા ‘‘ઇમસ્મિંયેવ બ્યામમત્તે કળેવરે સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકે લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેમિ લોકસમુદયઞ્ચ લોકનિરોધઞ્ચા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૧.૧૦૭; અ. નિ. ૪.૪૫). અસ્સ ખીણાસવસ્સ, ‘‘જીરણધમ્મ’’ન્તિ યથાવુત્તં અજીરણધમ્મં ઠપેત્વા જીરણધમ્મં દસ્સેન્તો ‘‘તેસંપાયં કાયો ભેદનધમ્મો’’તિ એવમાહ. જરં પત્તસ્સેવ હિસ્સ ભેદનનિક્ખિપિતબ્બતાનિયતે અત્થે સુત્તદેસના પવત્તા. અત્થસ્સ ઉપ્પત્તિ અટ્ઠુપ્પત્તિ, સા એતસ્સ અત્થીતિ અટ્ઠુપ્પત્તિકો. કિર-સદ્દો અનુસ્સવત્થો, તેન અનુસ્સવાગતોયમત્થો, ન અટ્ઠકથાગતોતિ દીપેતિ. તેનાહ ‘‘વદન્તી’’તિ. યેનાયં અત્થો હેતુના અટ્ઠુપ્પત્તિકો, તં દસ્સેતું ‘‘સિવિકસાલાયં નિસીદિત્વા કથિત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘વિહરતિ જેતવને’’તિ નિદાનવચનેન યથા ન વિરુજ્ઝતિ, તથા વેદિતબ્બં. નનુ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ પુચ્છાવસિકો નિક્ખેપોતિ? સચ્ચમેતં, સુત્તેકદેસં પન સન્ધાય અટ્ઠુપ્પત્તિકતાવચનં. કેચિ પન ‘‘યાનં આરુહિત્વા રાજા આગતો, રઞ્ઞો આરોહનીયરથં દસ્સેત્વા વુત્ત’’ન્તિપિ વદન્તિ.

સરીરે ફેણપિણ્ડસમે કિં વત્તબ્બં? સબ્ભિ સદ્ધિન્તિ સાધૂહિ સહ પવેદયન્તિ. ન હિ કદાચિ સાધૂનં સાધૂહિ સહ કત્તબ્બા હોન્તિ, તસ્મા સીદનસભાવાનં કિલેસાનં ભિજ્જનપ્પત્તત્તા નિબ્બાનં સબ્ભીતિ વુચ્ચતિ. પુરિમપદસ્સાતિ ‘‘સતઞ્ચ ધમ્મો ન જરં ઉપેતી’’તિ પદસ્સ. કારણં દસ્સેન્તો બ્યતિરેકવસેન. સતં ધમ્મો નિબ્બાનં કિલેસેહિ સંસીદનભિજ્જનસભાવો ન હોતિ, તસ્મા તં આગમ્મ જરં ન ઉપેતિ. કિલેસા પન તન્નિમિત્તકા, એવમયં વુત્તકારણતો જરં ન ઉપેતીતિ. તેનાહ ‘‘ઇદ’’ન્તિઆદિ. સુન્દરાધિવચનં વા એતં ‘‘સબ્ભી’’તિ પદં અપાપતાદીપનતો, સબ્ભિધમ્મભૂતન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪), ન તેન ધમ્મેન સમત્થિ કિઞ્ચી’’તિ (ખુ. પા. ૬.૪; સુ. નિ. ૨૨૭) ચ.

જરામરણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પિયસુત્તવણ્ણના

૧૧૫. રહસિ ગતસ્સાતિ જનસમ્બાધતો અપક્કન્તસ્સ. નિલીનસ્સ તેનેવ જનવિવેકેન એકમન્તં નિસજ્જાય એકીભાવેન પટિસલ્લીનસ્સ વિય. તેનાહ ‘‘એકીભૂતસ્સા’’તિ. સબ્બઞ્ઞુભાસિતં કરોન્તો આહ તસ્સ વચનં ‘‘એવમેત’’ન્તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તસ્સ વચનં તથાપચ્ચનુભાસન્તો. અન્તકેનાધિપન્નત્તા એવ ખેત્તવત્થુહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિ માનુસં ભવં જહતો. અનુગન્તિ અનુગતં, તમેવ અનુગામીતિ અત્થો. નિચયન્તિ ઉપરૂપરિ વડ્ઢિયા નિચિતભૂતં. સમ્પરાયિકન્તિ સમ્પરાય હિતં.

પિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અત્તરક્ખિતસુત્તવણ્ણના

૧૧૬. પીદહનન્તિ સંયમનં. કમ્મપથભેદં અપ્પત્તસ્સાતિ સુપિનકાલો વિય પવત્તિમત્તતાય કમ્મપથવિસેસં અગતસ્સ. કમ્મસ્સાતિ અકુસલકમ્મસ્સ. સંવરન્તિ સંવરભાવં દસ્સેતિ, ઇતરસ્સ પન સંવરભાવો પુરિમેહિ તીહિ પદેહિ દસ્સિતોવાતિ. ઓત્તપ્પમ્પિ ગહિતમેવ તદવિનાભાવતો. ન હિ પાપજિગુચ્છનં પાપઉત્રાસરહિતં, ઉત્રાસો વા પાપજિગુચ્છનરહિતો અત્થીતિ.

અત્તરક્ખિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અપ્પકસુત્તવણ્ણના

૧૧૭. ઉળારસદ્દો સેટ્ઠે બહુકે ચ દિસ્સતીતિ આહ ‘‘પણીતે ચ બહુકે ચા’’તિ. માનમજ્જનેનાતિ માનવસેન મદપ્પત્તિયા. અતિક્કમન્તિ સાધુમરિયાદવીતિક્કમલક્ખણં દોસં. કૂટો પાસો.

અપ્પકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અડ્ડકરણસુત્તવણ્ણના

૧૧૮. યસ્મા કામનિમિત્તં સત્તો સમ્પજાનમુસા ભાસતિ, તસ્મા કામા તસ્સ પતિટ્ઠા પચ્ચયો કારણન્તિ આહ ‘‘કામહેતૂ’’તિઆદિ. ભદ્રમુખસીસેન વિટટુભં ભદ્રોપચારેન ઉપચરતીતિ અત્થો, વિનિચ્છયો કરીયતિ એત્થાતિ અડ્ડકરણં, વિનિચ્છયટ્ઠાનં. ખિપ્પન્તિ કૂટં, મચ્છખિપ્પન્તિપિ વટ્ટતિ. ઓડ્ડિતન્તિ ઓડ્ડનવસેન ફલં પાપિતં.

અડ્ડકરણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. મલ્લિકાસુત્તવણ્ણના

૧૧૯. ‘‘કસ્મા પુચ્છતી’’તિ? પુચ્છાકારણં ચોદેત્વા સમુદયતો પટ્ઠાય દસ્સેતું ‘‘અયં કિર મલ્લિકા’’તિઆદિ વુત્તં. માલારામં ગન્ત્વાતિ અત્તનો પિતુ માલારામં રક્ખણત્થઞ્ચેવ અવસેસપુપ્ફગ્ગહણત્થઞ્ચ ગન્ત્વા. કાસિગામેતિ કાસિરટ્ઠસ્સ ગામે. સો કિર ગામો મહાકોસલરાજેન અત્તનો ધીતુયા પતિઘરં ગચ્છન્તિયા પુપ્ફમૂલત્થાય દિન્નો, તંનિમિત્તં. ભાગિનેય્યેન અજાતસત્તુના. તસ્સાતિ રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ. સાતિ મલ્લિકા. નિવત્તિતુન્તિ તસ્સા ધમ્મતાય નિવત્તિતું તસ્સા વચનં પટિક્ખિપિતું. નેવજ્ઝગાતિ વત્તમાનત્થે અતીતવચનન્તિ આહ ‘‘નાધિગચ્છતી’’તિ. પુથુ અત્તાતિ તેસં સત્તાનં અત્તા.

મલ્લિકાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. યઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૧૨૦. થૂણન્તિ યઞ્ઞૂપત્થમ્ભં. ઉપનીતાનિ યઞ્ઞં યજિતું આરમ્ભાય. એત્તાવતાતિ ‘‘ઇધ, ભન્તે…પે… રુદમાના પરિકમ્માનિ કરોન્તી’’તિ એત્તકેન પાઠેન. સન્નિટ્ઠાનન્તિ ‘‘નં ઇત્થિં લભિસ્સામિ નુ ખો, ન નુ ખો લભિસ્સામી’’તિ નિચ્છયં અવિન્દન્તો ન ઞાયન્તો. ફેણુદ્દેહકન્તિ યથા યત્થ કુથિતે ફેણં ઉદ્દેહતિ ન ઉપધીયતિ, એવં અનેકવારં ફેણં ઉટ્ઠાપેત્વા. તં દિવસન્તિ તસ્મિં રઞ્ઞા નિદ્દં અલભિત્વા દુક્ખસેય્યદિવસે. આલોકં ઓલોકેત્વાતિ લોહકુમ્ભિમુખવટ્ટિસીસે પત્તે તત્થ મહન્તં આલોકં ઓલોકેત્વા. અત્તાનો વચનં રઞ્ઞો પવત્તિઞાપનત્થં. મહાસદ્દો ઉદપાદિ ‘‘એવરૂપં યઞ્ઞં રાજા કારાપેતી’’તિ. વત્તુકામો અહોસિ, વત્તુઞ્ચ પન અવિસહન્તો ‘‘સ’’ ઇતિ વત્વા લોહકુમ્ભિયં નિમુગ્ગો. ઇમં ગાથં વત્તુકામો અહોસીતિ અયં પનેત્થ સમ્બન્ધો. એસ નયો સેસપદદ્વયેપિ. ધમ્મભેરિં ચરાપેસું ‘‘કોચિ કઞ્ચિ પાણં મા હનતૂ’’તિ. સો ઇત્થિસામિકો પુરિસો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ અત્તનો ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા સત્તુ ચ દેસનાવિલાસસમ્પત્તિયા, રાજા પન મહાબોધિનિરુજ્ઝનસભાવત્તા કિઞ્ચિ વિસેસં નાધિગચ્છિ.

સઙ્ગહવત્થૂનીતિ લોકસ્સ સઙ્ગહકારણાનિ. નિપ્ફન્નસસ્સતો નવભાગે કસ્સકસ્સ દત્વા રઞ્ઞં એકભાગગ્ગહણં દસમભાગગ્ગહણં. એવં કસ્સકા હટ્ઠતુટ્ઠા સસ્સાનિ સમ્પાદેન્તીતિ આહ ‘‘સસ્સસમ્પાદને મેધાવિતાતિ અત્થો’’તિ. તતો ઓરભાગે કિર છભાગગ્ગહણં જાતં. છમાસિકન્તિ છન્નં છન્નં માસાનં પહોનકં. પાસેતીતિ પાસગતે વિય કરોતિ. વાચાય પિયસ્સ પિયકરસ્સ કમ્મં વાચાપેય્યં. સબ્બસો રટ્ઠસ્સ ઇદ્ધાદિભાવતો ખેમં. નિરબ્બુદં ચોરિયાભાવતો. ઇદઞ્હિ રટ્ઠં અચોરિયં નિરગ્ગળન્તિ વુચ્ચતિ અપારુતઘરભાવતો.

ઉદ્ધંમૂલકં કત્વાતિ ઉમ્મૂલં કત્વા. દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહીતિ મહાયઞ્ઞસ્સ પુબ્બભાગે પચ્છા ચ પવત્તેતબ્બેહિ દ્વીહિ પરિવારયઞ્ઞેહિ. સત્તવીસતિ…પે… નસ્સાતિ સત્તવીસાધિકાનં તિણ્ણં પસુસતાનં દ્વાવીસતિયા અસ્સાદીહિ ચ સટ્ઠિઅધિકદ્વિસતઆરઞ્ઞકપસૂહિ ચ સદ્ધિં સમ્પિણ્ડિતાનં પન નવાધિકછસતપસૂનં મારણેન ભેરવસ્સ પાપભીરુકાનં ભયાવહસ્સ. તથા હિ વદન્તિ –

‘‘છસતાનિ નિયુજ્જન્તિ, પસૂનં મજ્ઝિમે હનિ,

અસ્સમેધસ્સ યઞ્ઞસ્સ, અધિકાનિ નવાપિ ચા’’તિ.

સમ્મન્તિ યુગચ્છિદ્દે પક્ખિપિતબ્બદણ્ડકં. પાસેન્તીતિ ખિપન્તિ. સંહારિમેહીતિ સકટેહિ વહિતબ્બેહિ યૂપેહિ. પુબ્બે કિર એકો રાજા સમ્માપાસં યજન્તો સરસ્સતિનદીતીરે પથવિયા વિવરે દિન્ને નિમુગ્ગોયેવ અહોસિ. અન્ધબાલબ્રાહ્મણા ગતાનુગતિગતા ‘‘અયં તસ્સ સગ્ગગમનમગ્ગો’’તિ સઞ્ઞાય તત્થ સમ્માપાસયઞ્ઞં પટ્ઠપેન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘નિમુગ્ગોકાસતો પભુતી’’તિ. અયૂપો અપ્પકદિવસો યાગો, સયૂપો બહુદિવસં સાધેય્યો સત્રયાગો. મન્તપદાભિસઙ્ખતાનં સપ્પિમધૂનં વાજમિતિ સમઞ્ઞા, હિરઞ્ઞસુવણ્ણગોમહિં સાદિસત્તરસકદક્ખિણસ્સ. સારગબ્ભકોટ્ઠાગારાદીસુ નત્થેત્થ અગ્ગળન્તિ નિરગ્ગળો. તત્થ કિર યઞ્ઞે અત્તનો સાપતેય્યં અનવસેસતો અનિગૂહિત્વા નિય્યાતીયતિ. મહારમ્ભાતિ બહુપસુઘાતકમ્મા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘વિવિધા યત્થ હઞ્ઞરે’’તિ વક્ખમાનત્તા ‘‘મહાકિચ્ચા’’તિ અત્થો વુત્તો, ઇધ ‘‘મહારમ્ભાતિ પપઞ્ચવસેન અજેળકા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ ‘‘બહુપસુઘાતકમ્મા’’તિ અત્થો વુત્તો. નિરારમ્ભાતિ એત્થાપિ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અનુગતં કુલન્તિ અનુકુલં, કુલાનુગતન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘યં નિચ્ચભત્તાદિ…પે… અત્થો’’તિ.

યઞ્ઞસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. બન્ધનસુત્તવણ્ણના

૧૨૧. ઇદન્તિ ‘‘ઇધ, ભન્તે’’તિઆદિકં વચનં. તે ભિક્ખૂ આરોચેસુન્તિ સમ્બન્ધો. તેસૂતિ તેસુ રઞ્ઞા બન્ધાપિતમનુસ્સેસુ. સુકતકારણન્તિ સુકારણકિરિયં આરોચેસું, ન કેવલં તેસં મનુસ્સાનં બન્ધાપિતભાવં. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘રઞ્ઞો કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠવઙ્કોતિ અટ્ઠંસો. અન્તોઘરચારિનોતિ અન્તેપુરવાસિનો.

ઉક્કટ્ઠેતિ યુદ્ધે. મન્તીસૂતિ ગુત્તમન્તીસુ. અકુતૂહલન્તિ સઞ્ઞતં. પિયન્તિ પિયાયિતબ્બં. અન્નપાનમ્હિ મધુરે અભુત્તે ઉપ્પન્ને. અત્થેતિ અત્થે કિચ્ચે જાતે થિરન્તિ ન કથેન્તિ કાયબલમત્તેન અપનેતું સક્કુણેય્યત્તા. સુટ્ઠુ રત્તરત્તાતિ અતિવિય રત્તા એવ હુત્વા રત્તા. સારત્તેનાતિ સારભાવેન સારભાવસઞ્ઞાય. ઓહારિનન્તિ હેટ્ઠા હરણસીલન્તિ આહ ‘‘ચતૂસુ અપાયેસુ આકડ્ઢનક’’ન્તિ. સિથિલન્તિ સિથિલાકારં, ન પન સિથિલં. તેનાહ ભગવા ‘‘દુપ્પમુઞ્ચ’’ન્તિ.

બન્ધનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧. સત્તજટિલસુત્તવણ્ણના

૧૨૨. પુબ્બારામસઙ્ખાતેતિ સાવત્થિનગરસ્સ પુબ્બદિસાય કતત્તા પુબ્બારામેતિ સઙ્ખં ગતે. તત્રાતિ ‘‘મિગારમાતુયા પાસાદે’’તિ તસ્મિં સંખિત્તવચને. અયં ઇદાનિ વુચ્ચમાના અનુપુબ્બિકથા આદિતો પટ્ઠાય અનુક્કમકથા. પત્થનં અકાસિ તસ્સ ભગવતો અગ્ગુપટ્ઠાયિકં એકં ઉપાસિકં દિસ્વા તં ઠાનન્તરં આકઙ્ખન્તી. મેણ્ડકપુત્તસ્સાતિ મેણ્ડકસેટ્ઠિપુત્તસ્સ. માતિટ્ઠાને ઠપેસિ તસ્સા ઉપકારં ગરુભાવઞ્ચ દિસ્વા. તાય કારિતે પાસાદેતિ તાય મહાઉપાસિકાય મહાલતાપસાધનં વિસ્સજ્જેત્વા નવહિ કોટીહિ કરીસમત્તે ભૂમિભાગે કારિતે સહસ્સગબ્ભપટિમણ્ડિતે પાસાદે.

પરૂળ્હકચ્છાતિ પરૂળ્હકચ્છલોમા. કમણ્ડલુઘટિકાદિં પબ્બજિતપરિક્ખારં. નગ્ગભોગ્ગનિસ્સિરિકાનન્તિ નગ્ગાનઞ્ચેવ ભોગ્ગાનઞ્ચ નિસ્સિરિકાનઞ્ચ. તે હિ અનિવત્થવત્થતાય નગ્ગા ચેવ, અચેલકવતાદિના ભોગ્ગસરીરતાય ભોગ્ગા, સોભારહિતતાય નિસ્સિરિકા ચ. અત્તના દિટ્ઠસુતં પટિચ્છાદેત્વા ન કથેય્યુન્તિ અકારણમેતં તેસં રઞ્ઞા પયુત્તચરપુરિસભાવતો. એવં કતે પન તે ‘‘અઞ્ઞેપિ પબ્બજિતા અત્થીતિ અયં જાનાતી’’તિ મઞ્ઞેય્યુન્તિ કોહઞ્ઞચિત્તો એવં અકાસીતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. તથા હિ તેનત્થેન અપરિતોસમાનો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ.

કાસિકચન્દનન્તિ ઉજ્જલચન્દનં. તં કિર વણ્ણવસેન સમુજ્જલં હોતિ પભસ્સરં, તદત્થમેવ નં સણ્હતરં કરોન્તિ. તેનાહ ‘‘કાસિકચન્દનન્તિ સણ્હચન્દન’’ન્તિ. વણ્ણગન્ધત્થાયાતિ વણ્ણસોભત્થઞ્ચેવ સુગન્ધભાવત્થઞ્ચ. વણ્ણગન્ધત્થાયાતિ છવિરાગકરણત્થઞ્ચેવ સુગન્ધત્થાય ચ. ‘‘ગિહિના’’તિઆદીહિ પદેહિ એવં પમાદવિહારિના તયા અરહન્તો દુવિઞ્ઞેય્યાતિ દસ્સેતિ.

સંવાસો નામ ઇધ કાલેન ઉપસઙ્કમનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ઉપસઙ્કમન્તેના’’તિ આહ. કાયવાચાહિ અસંયતેનપિ સંયતાકારો, અસંવુતિન્દ્રિયેનપિ સંવુતિન્દ્રિયાકારો. પરિગ્ગહેસ્સામીતિ વીમંસિસ્સામિ ‘‘પરિસુદ્ધં નુ ખો, નો’’તિ. સપ્પઞ્ઞેનાતિ સીલપરિગ્ગણ્હનપઞ્ઞાય સપ્પઞ્ઞેન. જાનિતું ન સક્કોતિ સભાવસ્સ સતો સીલસ્સ અનુપધારણતો.

કથનેનાતિ અપરાપરં કથનેન. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘એકચ્ચસ્સ હી’’તિઆદિ. અરિયવોહારોતિ દિટ્ઠાદિલક્ખણેન વોહરિતો ‘‘દિટ્ઠં અદિટ્ઠ’’ન્તિઆદિના પવુત્તસદ્દવોહારો. તસ્સ પન કારણમેવ ગણ્હન્તો ‘‘એત્થ ચેતના’’તિ આહ. એસ નયો અનરિયવોહારેપિ. પરમત્થતો હિ સચ્ચવાચાદયો મુસાવાદાદયો ચેતનાલક્ખણાતિ. પઞ્ઞત્તિવોહારો તથા તથા વોહરિતબ્બતો એવમાહ ‘‘સંવોહારેન ખો, મહારાજ, સોચેય્યં વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

ઞાણથામોતિ ઞાણગુણબલં, યેન ઠાનુપ્પત્તિકપટિભાનાદિના અચ્ચાયિકકિચ્ચકરણીયાનિ નિટ્ઠાપેતિ. સંકથાયાતિ અત્થવીમંસનવસેન પવત્તાય સમ્માકથાય. ઉપ્પિલવતિ લહુકભાવતો. હેટ્ઠાચરકાતિ અવચરકા. યે અનુપવિસિત્વા પરેસં રહસ્સવીમંસનવસેન પવત્તા, તેસુ ઓચરકવોહારોતિ વુત્તં ‘‘ચરા હી’’તિઆદિ.

વણ્ણસણ્ઠાનેનાતિ વણ્ણેન વા સણ્ઠાનેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા સણ્ઠાનસમ્પત્તિયા વા. સુજાનો પેસલો વિસ્સસેતિ યોજના. લહુકદસ્સનેનાતિ પરિત્તદસ્સનેન વિજ્જુકેન વિય. પરિક્ખારભણ્ડકેનાતિ પબ્બજિતપરિક્ખારભૂતેન ભણ્ડકેન. લોહડ્ઢમાસોતિ લોહમયો ઉપડ્ઢગ્ઘનકમાસો.

સત્તજટિલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પઞ્ચરાજસુત્તવણ્ણના

૧૨૩. રૂપાતિ રૂપસઙ્ખાતા કામગુણા. તે પન નીલાદિવસેન અનેકભેદભિન્નાપિ રૂપાયતનત્તા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યતં નાતિવત્તન્તીતિ આહ ‘‘નીલપીતાદિભેદં રૂપારમ્મણ’’ન્તિ. તો-સદ્દોપિ દા-સદ્દો વિય કાલત્થો હોતીતિ આહ ‘‘યતોતિ યદા’’તિ. મનં આપયતિ વડ્ઢેતીતિ મનાપં, મનોરમં. મનાપનિપ્ફત્તિતન્તિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ મનસા પિયાયિતં, તસ્સ અગ્ગભાવેન પરિયન્તં પરમં કોટિં કત્વા પવત્તિતન્તિ અત્થો. પુગ્ગલમનાપન્તિ આરમ્મણસભાવં અચિન્તેત્વા પુગ્ગલસ્સ વસેન મનાપભાવેનેવ ઇટ્ઠતાય ઇટ્ઠન્તિ. સમ્મુતીતિ સમઞ્ઞા. પુગ્ગલમનાપં નામ સઞ્ઞાવિપલ્લાસવસેન વિપરીતમ્પિ ગણ્હાતિ ઇતરસભાવતોતિ આહ ‘‘યં એકસ્સ…પે… ઇટ્ઠં કન્ત’’ન્તિ. ઇદાનિ તં જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યવસેન યોજેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘પચ્ચન્તવાસીન’’ન્તિઆદિમાહ. ઇદં પુગ્ગલમનાપન્તિ ઇદં યથાવુત્તં જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યં વિય અઞ્ઞમ્પિ એવંજાતિકં તેન તેન પુગ્ગલેન મનાપન્તિ ગહેતબ્બારમ્મણં પુગ્ગલમનાપં નામ.

લોકે પટિવિભત્તં નત્થિ, વિભજિત્વા દસ્સનેન લોકેન મધુરજાતેનપિ પટિવિભત્તં કત્વા ગહેતું ન સક્કુણેય્યાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘વિભજિત્વા પન દસ્સેતબ્બ’’ન્તિ. દિબ્બકપ્પમ્પીતિ દેવલોકપરિયાપન્નસદિસમ્પિ અમનાપં ઉપટ્ઠાતિ ઉળારપણીતારમ્મણપરિચયતો. મજ્ઝિમાનં પન…પે… વિભજિતબ્બં તેસં મનાપસ્સ મનાપતો, અમનાપસ્સ અમનાપતો ઉપટ્ઠાનતો. તત્થપિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠપરિચ્છેદો નિપ્પરિયાયતો એવં વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તઞ્ચ પનેત’’ન્તિઆદિ. તઞ્ચ પનેતં ઇટ્ઠાનિટ્ઠભૂતં આરમ્મણં કામાવચરજવનેસુ અકુસલસ્સ વસેન યેભુય્યેન પવત્તતીતિ કત્વા તત્થ ‘‘રજ્જતિ દુસ્સતી’’તિ અકુસલસ્સેવ પવત્તિ દસ્સિતા. સેસકામાવચરસ્સપિ વસેન પવત્તિ લબ્ભતેવ. તથા હિ તં અપ્પટિકૂલેપિ પટિકૂલાકારતો, પટિકૂલેપિ અપ્પટિકૂલાકારતો પવત્તતીતિ. વિપાકચિત્તં ઇટ્ઠાનિટ્ઠં પરિચ્છિન્દતિ, ન સક્કા વિપાકં વઞ્ચેતુન્તિ. કુસલકમ્મં હિ એકન્તતો ઇટ્ઠમેવ, અકુસલકમ્મઞ્ચ અનિટ્ઠમેવ, તસ્મા તત્થ ઉપ્પજ્જમાનં વિપાકચિત્તં યથાસભાવતો પવત્તતીતિ.

યં પન સમ્મોહવિનોદનિયં ‘‘કુસલકમ્મજં અનિટ્ઠં નામ નત્થી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, તં પન નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. તેન સોભનં અકુસલકમ્મજમ્પિ એકચ્ચાનં સત્તાનં ઇટ્ઠન્તિ અનુઞ્ઞાતં સિયા. કુસલકમ્મજં પન સબ્બેસં ઇટ્ઠમેવાતિ વદન્તિ. તિરચ્છાનગતાનં કેસઞ્ચિ મનુસ્સરૂપં અમનાપં, યતો તે દિસ્વાવ પલાયન્તિ. મનુસ્સા ચ દેવતાનં રૂપં દિસ્વા ભાયન્તિ, તેસમ્પિ વિપાકવિઞ્ઞાણં તં રૂપં આરબ્ભ કુસલવિપાકમેવ ઉપ્પજ્જતિ, તાદિસસ્સ પન પુઞ્ઞસ્સ અભાવા ન તેસં તત્થ અભિરતિ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. કુસલકમ્મજસ્સ પન અનિટ્ઠસ્સ અભાવો વિય અકુસલકમ્મજસ્સ સોભનસ્સ ઇટ્ઠસ્સ અભાવો વત્તબ્બો. હત્થિઆદીનમ્પિ હિ અકુસલકમ્મજં મનુસ્સાનં અકુસલવિપાકસ્સેવ આરમ્મણં, કુસલકમ્મજં પન પવત્તે સમુટ્ઠિતં કુસલવિપાકસ્સ, ઇટ્ઠારમ્મણેન વોમિસ્સકત્તા અપ્પકં અકુસલકમ્મજં બહુલં અકુસલવિપાકુપ્પત્તિયા કારણં ન ભવિસ્સતીતિ સક્કા વત્તું. ઇદાનિ તમેવ વિપાકવસેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણવવત્થાનં વિભાવેતું ‘‘કિઞ્ચાપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. તયિદં સમ્મુતિમનાપસંવિભાગત્થં વુત્તં, ઇધ પન ન તથા વિભત્તન્તિ આહ ‘‘ભગવા પના’’તિઆદિ.

સો ઉપાસકો ચન્દનઙ્ગલગામે જાતત્તા ‘‘ચન્દનઙ્ગલિકો’’તિ પઞ્ઞાયતિ, ‘‘ચન્દનવિલાસો’’તિ કેચિ. તસ્સ ઉપાસકસ્સ પટિભાનં ઉદપાદીતિ યોજના. તે રાજાનો હતપ્પભે હતસોભે દિસ્વાતિ સમ્બન્ધો. ઉદકાભિસિત્તેતિ ઉદકેન અભિસિઞ્ચિતે. અઙ્ગારે વિયાતિ અઙ્ગારક્ખણે વિય.

કાલસ્સેવાતિ પગેવ. અવિગતગન્ધં તઙ્ખણવિકસિતતાય. ઈદિસં વચનન્તિ ‘‘અચ્છાદેસી’’તિ એવરૂપં વચનન્તિ.

પઞ્ચરાજસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દોણપાકસુત્તવણ્ણના

૧૨૪. ‘‘દોણપાકકુર’’ન્તિ એત્થ વિભત્તિલોપં કત્વા નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘દોણપાકં કુર’’ન્તિ. દોણસ્સાતિ ચતુન્નં આળ્હકાનં, સોળસનાળીનન્તિ અત્થો. તદુપિયન્તિ તદનુરૂપં, તસ્સ વુત્તપરિમાણસ્સ અનુચ્છવિકન્તિ અત્થો. પુબ્બેતિ તંદિવસતો પુરિમતરદિવસેસુ. બલવાતિ મહા. ભત્તપરિળાહોતિ ભત્તસમ્મદહેતુકો. અસ્સ રઞ્ઞો ઉભોસુ પસ્સેસુ ગહિતતાલવણ્ટા બીજન્તિ યમકતાલવણ્ટેહિ. ફાસુવિહારન્તિ ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય લદ્ધબ્બસુખવિહારં. ભોજનમત્તઞ્ઞૂ હિ સુખવિહારો હોતિ. તેનાહ ‘‘તનુકસ્સ ભવન્તિ વેદના, સણિકં જીરતિ આયુ પાલય’’ન્તિ.

તનુકસ્સાતિ તનુકા અસ્સ પુગ્ગલસ્સ, ભુત્તપચ્ચયા વિસભાગવેદના ન હોન્તીતિ અત્થો. સણિકન્તિ મન્દં મુદુકં, અપરિસ્સયમેવાતિ અત્થો. જીરતીતિ પરિભુત્તાહારો પચ્ચતિ. આયુપાલયન્તિ નિરોધો અવેદનો જીવિતં રક્ખન્તો. અથ વા સણિકં જીરતીતિ સો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ પુગ્ગલો પરિમિતાહારતાય સણિકં ચિરેન જીરતિ જરં પાપુણાતિ જીવિતં પાલેન્તો.

પરિયાપુણિત્વાતિ એત્થ યથા સબ્બં સો પરિયાપુણિ, તતો પરઞ્ચ યથા પટિપજ્જિ, તં દસ્સેતું ‘‘રઞ્ઞા સદ્ધિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તાવતકે તણ્ડુલે હારેય્યાસિ તદુપિયઞ્ચ બ્યઞ્જનન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો.

પુરિસભાગો એસાતિ મજ્ઝિમેન પુરિસેન ભુઞ્જિતબ્બભાગો એસો, યદિદં નાળિકોદનમત્તં. સલ્લિખિતસરીરતાતિ ભમં આરોપેત્વા ઉલ્લિખિતસ્સ વિય સબ્બપરિળાહવૂપસમસ્સ પુથુલતાપગતસરીરસ્સ. સીલં સમ્પરાયિકત્થોતિ વુત્તં, કુતો પનેત્થ સીલન્તિ આહ ‘‘ભોજને’’તિઆદિ. સીલઙ્ગં નામ હોતીતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલસ્સ અવયવો એકો ભાગો હોતિ.

દોણપાકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઠમસઙ્ગામસુત્તવણ્ણના

૧૨૫. વેદેન ઞાણેન ઈહતિ ઇરિયતીતિ વેદેહી, કોસલરાજભગિની અજાતસત્તુનો માતા, સા કિર સમ્પજઞ્ઞજાતિકા. તેનાહ ‘‘પણ્ડિતાધિવચન’’ન્તિ, ચત્તારિ અઙ્ગાનિ એતિસ્સન્તિ ચતુરઙ્ગિની. દ્વિન્નં રજ્જાનન્તિ કાસિકરજ્જમગધરજ્જાનં અન્તરે, સો પન ગામો કાસિકરજ્જો.

પાપાતિ લામકા નિહીનાચારા. મેજ્જતિ સિનિય્હતીતિ મેત્તિ, સા એતેસુ અત્થીતિ મિત્તા. સહ અયન્તિ પવત્તન્તીતિ સહાયા. સમ્પવઙ્કન્તિ સુટ્ઠુ ઓનતં. જયકારણં દિસ્વા આહ, તથા હિ ‘‘અજ્જ ઇમં રત્તિં દુક્ખં સેતી’’તિ કાલપરિચ્છેદવસેન વુત્તં. વેરિઘાતો નામ વેરિપુગ્ગલે સતીતિ આહ ‘‘વેરિપુગ્ગલં લભતી’’તિ.

પઠમસઙ્ગામસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયસઙ્ગામસુત્તવણ્ણના

૧૨૬. સુણાથાતિ ‘‘વત્વા’’તિ વચનસેસો. ઉપકપ્પતીતિ સમ્ભવતિ. સય્હં હોતીતિ કાતું સક્કા હોતિ. ‘‘યદા ચઞ્ઞે’’તિ ચ-કારો નિપાતમત્તન્તિ આહ ‘‘યદા અઞ્ઞે’’તિ. વિલુમ્પન્તીતિ વિનાસં અચ્છિન્દનં કરોન્તિ. વિલુમ્પીયતીતિ વિલુત્તપરસન્તકસ્સ અસકત્તા પુગ્ગલો દિટ્ઠધમ્મિકં કમ્મફલં પટિસંવેદેન્તો વિય સયમ્પિ પરેન વિલુમ્પીયતિ, ધનજાનિં પાપુણાતિ. ‘‘કારણ’’ન્તિ હિ મઞ્ઞતીતિ પાપકિરિયં અત્તનો હિતાવહં કારણં કત્વા મઞ્ઞતિ. જયન્તો પુગ્ગલો ‘‘ઇદં નામ જિનામી’’તિ મઞ્ઞમાનો સયમ્પિ તતો પરાજયં પાપુણાતિ. ઘટ્ટેતારન્તિ પાપકમ્મવિપાકં. કમ્મવિવટ્ટેનાતિ કમ્મસ્સ વિવટ્ટનેન, પચ્ચયલાભેન લદ્ધાવસરેન વિવટ્ટેત્વા વિગમિતેન કમ્મેનાતિ અત્થો.

દુતિયસઙ્ગામસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. મલ્લિકાસુત્તવણ્ણના

૧૨૭. એકચ્ચાતિ પણ્ડિતા સપઞ્ઞા. સેય્યાતિ વરા. ગાથાસુખત્થં સસુરસદ્દલોપં કત્વા ‘‘સસ્સુદેવા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘સસ્સુસસુરદેવતા’’તિ. દિસાજેટ્ઠકાતિ ચતૂસુપિ દિસાસુ જેટ્ઠકસીસેન હિ લોકં વદતિ. તાદિસાયાતિ તથારૂપાય મેધાવિતાદિગુણવુત્તિયા. સુભરિયાયાતિ સુખેત્તભૂતાય સુન્દરિત્થિયાતિ અત્થો.

મલ્લિકાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અપ્પમાદસુત્તવણ્ણના

૧૨૮. સમધિગ્ગય્હાતિ સમ્મા અતિવિય ગહેત્વા, ઞાયેન વિસેસતો ગણ્હિત્વા. કારાપકઅપ્પમાદોતિ તિણ્ણં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં પવત્તકઅપ્પમાદો. સમવધાનન્તિ સમવરોધં અન્તોગધં. ઉપક્ખેપન્તિ બહિ અહુત્વા પક્ખિપિતબ્બતં. સેસપદજાતાનિ વિય અવ…પે… ધમ્મા સપ્પદેસત્તા. અપ્પમાદે સમોધાનં ગચ્છન્તિ તસ્સ નિપ્પદેસત્તા. અગ્ગં સેટ્ઠં મહન્તં સેસધમ્માનં અપ્પમાદો. પટિલાભકટ્ઠેનાતિ અધિગમહેતુતાય. લોકિયોપિ સમાનોતિ કામાવચરોપિ સમાનો. મહગ્ગતાનુત્તરાનં પુબ્બભાગે પવત્તઅપ્પમાદો હિ ઇધાધિપ્પેતો.

પસંસન્તિ પણ્ડિતાતિ યોજના. અપ્પમાદસ્સ પાસંસભાવે એકન્તતો કત્તબ્બતાય પન ‘‘એતાની’’તિઆદિના કારણં આહ. ઇમિસ્સા યોજનાય ‘‘પુઞ્ઞકિરિયાસૂ’’તિ પદસ્સ ‘‘અપ્પમત્તો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. યસ્મા પણ્ડિતા અપ્પમાદં પસંસન્તિ, યસ્મા ચ પુઞ્ઞકિરિયાસુ અપ્પમત્તો ઉભો અત્થે અધિગ્ગણ્હાતિ, તસ્મા આયુઆદીનિ પત્થયન્તેન અપ્પમાદોવ કાતબ્બોતિ. દુતિયયોજનાય પન પણ્ડિતા અપ્પમાદં પસંસન્તિ. કત્થ? પુઞ્ઞકિરિયાસુ. કસ્માતિ ચે? અપ્પમત્તોતિઆદિ. તેનાહ ‘‘યસ્મા…પે… અત્થો’’તિ. અત્થપટિલાભાતિ દિટ્ઠધમ્મિકાદિહિતપટિલાભા.

અપ્પમાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. કલ્યાણમિત્તસુત્તવણ્ણના

૧૨૯. સીલાદિગુણસમન્નાગતો કલ્યાણો ભદ્દકો મિત્તો એતસ્સાતિ કલ્યાણમિત્તો, તસ્સ ધમ્મો કલ્યાણમિત્તસ્સેવ સ્વાખાતો નામ હોતિ સુત્વા કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ સાધનતો. તેનાહ ‘‘અત્થં પૂરેતી’’તિ. ઇતરસ્સાતિ પાપમિત્તસ્સ. તેનાતિ અત્થપૂરણેન. એતન્તિ ‘‘સો ચ ખો કલ્યાણમિત્તસ્સા’’તિ એતં વચનં. દેસનાધમ્મોતિ પરિયત્તિધમ્મો. સો હિ કલ્યાણમિત્તતો પચ્ચક્ખતો લદ્ધબ્બો, ઇતરે તદુપનિસ્સયા પચ્ચત્તપુરિસકારેહિ, તેન લદ્ધબ્બો કલ્યાણમિત્તોતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. સાવકબોધિસત્તવસેન હેસા દેસના આગતા. ન હિ સેસબોધિસત્તાનં પરોપદેસેન પયોજનં અત્થિ.

ઉપડ્ઢં કલ્યાણમિત્તતોતિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તસ્સ ઉપડ્ઢગુણો કલ્યાણમિત્તતો લદ્ધબ્બો. ઉપડ્ઢં પચ્ચત્તપુરિસકારતોતિ ઇતરં ઉપડ્ઢં ઞાણં પટિપજ્જન્તસ્સ અત્તનો પુરિસકારતો. લોકેપિ પાકટોયમત્થો ‘‘આચરિયતો ઉપડ્ઢં, પચ્ચત્તપુરિસકારતો ઉપડ્ઢં લદ્ધબ્બા તેવિજ્જતા’’તિ, તસ્મા થેરો તથા ચિન્તેસિ. નિપ્પદેસન્તિ અનવસેસતો. તતોતિ કલ્યાણમિત્તતો. ઉપડ્ઢં આગચ્છતીતિ ઉપડ્ઢગુણો પટિપજ્જન્તં ઉપગચ્છતિ. બહૂહિ પુરિસેહિ. વિનિબ્ભોગો વિવેચનં નત્થિ એકજ્ઝં અત્થસ્સ વિવેચેતું અસક્કુણેય્યત્તા. એસાતિ પરતોઘોસપચ્ચત્તપુરિસકારતો ચ સિજ્ઝમાનો અત્થો. એત્તકન્તિ એત્તકો ભાગો. યદિ ન સક્કા લદ્ધું, અથ કસ્મા ઉપડ્ઢન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘કલ્યાણમિત્તતાયા’’તિઆદિ. સમ્માદિટ્ઠિઆદીસુ ન સક્કા લદ્ધું. અસક્કુણેય્યે સકલમ્પિ ન સમ્ભવતિ પરતોઘોસમત્તેન તેસં અસિજ્ઝનતો, પધાનહેતુભાવદીપનત્થં પન ‘‘સકલમેવા’’તિ વુત્તં. પુબ્બભાગપટિલાભઙ્ગન્તિ પુબ્બભાગે પટિલદ્ધબ્બકારણં કલ્યાણમિત્તસ્સ ઉપદેસેન વિના તેન ઉત્તરિ વિસેસતો અલદ્ધબ્બતો. અત્થતોતિ પરમત્થતો. ‘‘કલ્યાણમિત્તં…પે… ચત્તારો ખન્ધા’’તિ વત્વા સુત્વાતિ અત્થો. તે પન સીલાદયો સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નાતિ આહ ‘‘સઙ્ખારક્ખન્ધોતિપિ વદન્તિયેવા’’તિ.

માહેવન્તિ મા અહ એવન્તિ છેદો, અહાતિ નિપાતમત્તં, માતિ પટિસેધે નિપાતો. તેનાહ ‘‘મા એવં અભણી’’તિ. ‘‘માહેવં આનન્દા’’તિ વદતો ભગવતો ઇમસ્મિં ઠાને તાદિસસ્સ નામ તે, આનન્દ, કલ્યાણમિત્તગુણે સેવતો વત્તું યુત્તં અયાથાવતોતિ ધમ્મભણ્ડાગારિકસ્સ યથાભૂતગુણકિત્તનમુખેન પટિક્ખેપો યુત્તોતિ દસ્સેન્તો ‘‘બહુસ્સુતો’’તિઆદિમાહ. ઇદન્તિ ઇદં વચનં ભગવા આહાતિ સમ્બન્ધો. સકલમેવ હીતિ એત્થ હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. તેન ‘‘માહેવ’’ન્તિ તસ્સ પટિક્ખેપસ્સ કારણં જોતિતં, ન સરૂપતો વુત્તં. ‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેત’’ન્તિઆદિના પન તં સરૂપતો દસ્સિતન્તિ આહ ‘‘ઇદાનિ…પે… આદિમાહા’’તિ. પાટિકઙ્ખિતબ્બન્તિ ઇચ્છનટ્ઠેન પાટિકઙ્ખિતબ્બં, ન પટિકઙ્ખાનિમિત્તેનાતિ આહ ‘‘અવસ્સંભાવીતિ અત્થો’’તિ.

ઇધાતિ અન્તોગધાવધારણપદં, ઇધેવાતિ અત્થો. ઇમસ્મિંયેવ હિ સાસને અરિયમગ્ગભાવના, ન અઞ્ઞત્થ. આદિપદાનંયેવાતિ તસ્મિં તસ્મિં વાક્યે આદિતો એવ વુત્તસમ્માદિટ્ઠિઆદિપદાનંયેવ. સમ્માદસ્સનલક્ખણાતિ ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન સમ્મદેવ દસ્સનસભાવા. સમ્માઅભિરોપનલક્ખણોતિ નિબ્બાનસઙ્ખાતે આરમ્મણે સમ્પયુત્તધમ્મે સમ્મદેવ આરોપનસભાવો. સમ્માપરિગ્ગહણલક્ખણાતિ મુસાવાદાદીનં વિસંવાદનાદિકિચ્ચતાય લૂખાનં અપરિગ્ગાહકાનં પટિપક્ખભાવતો પરિગ્ગાહકસભાવા સમ્માવાચા સિનિદ્ધભાવેન સમ્પયુત્તધમ્મે સમ્માવાચાપચ્ચયં સુભાસિતસોતારઞ્ચ પુગ્ગલં પરિગ્ગણ્હાતીતિ સમ્માપરિગ્ગહણલક્ખણા. યથા કાયિકકિરિયા કિઞ્ચિ કત્તબ્બં સમુટ્ઠાપેતિ, સયઞ્ચ સમુટ્ઠહનં ઘટનં હોતિ, તથા સમ્માકમ્મન્ત સઙ્ખાતા વિરતિપીતિ સમુટ્ઠાપનલક્ખણા દટ્ઠબ્બા, સમ્પયુત્તધમ્માનં વા ઉક્ખિપનં સમુટ્ઠાપનં કાયિકકિરિયાય ભારુક્ખિપનં વિય. જીવમાનસ્સ સત્તસ્સ, સમ્પયુત્તધમ્માનં વા, જીવિતપ્પવત્તિયા આજીવસ્સેવ વા સુદ્ધિ વોદાનં. યથા ઉપ્પન્નુપ્પન્નાનં વજ્જાનં ધમ્મેન પહાનાનુપ્પાદઅત્થલાભાદિપરિવુડ્ઢિ હોતિ, એવં સમ્પયુત્તાનં પગ્ગહણસભાવોતિ સમ્માપગ્ગહલક્ખણો સમ્માવાયામો. કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ સુભસુખનિચ્ચઅત્તગાહાનઞ્ચ વિધમનવસેન સમ્માપતિટ્ઠાનસભાવાતિ સમ્માઉપટ્ઠાનલક્ખણા સમ્માસતિ. સમ્પયુત્તધમ્માનં સમ્મા સમાદહનં એકગ્ગતાકરણં સભાવો એતસ્સાતિ સમ્માસમાધાનલક્ખણો સમ્માસમાધિ. તીણિ કિચ્ચાનિ હોન્તિ પટિપક્ખધમ્મેસુ, આરમ્મણધમ્મેસુ, સમ્પયુત્તધમ્મેસુ ચ એકસ્મિંયેવ ખણે પવત્તિવિસેસભૂતાનિ. ઇદાનિ તાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘સેય્યથિદ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સદ્ધિન્તિ ઇમિના ‘‘અઞ્ઞેહી’’તિ વુત્તકિલેસા મિચ્છાદિટ્ઠિયા સહ એકટ્ઠા વા અનેકટ્ઠા વાતિ દસ્સેતિ. પજહતિ પહાય નં પટિવિજ્ઝતિ. નિરોધન્તિ નિબ્બાનં આરમ્મણં કરોતિ સચ્છિકિરિયાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ.

ન કેવલં મગ્ગધમ્મા વુત્તનયેનેવ, અથ ખો અપરેનપિ નયેન વેદિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. નાનાખણા પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો. નાનારમ્મણા અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિભાવતો. એકક્ખણા સકિદેવ ઉપ્પજ્જનતો. એકારમ્મણા નિબ્બાનવિસયત્તા. ચત્તારિ નામાનિ લભતિ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન પવત્તિયા. તીણિ નામાનિ લભતિ કામસઙ્કપ્પાદીનં પહાનવસેન પવત્તિયા. પટિપક્ખપહાનવસેન હિસ્સ નામત્તયલાભો. એસ નયો સેસેસુપિ. વિરતિયોપિ હોન્તિ ચેતનાયોપિ પુબ્બભાગેપિ વિક્ખમ્ભનવસેન પવત્તનતો. મગ્ગક્ખણે પન વિરતિયોવ પટિપક્ખસમુચ્છિન્દનસ્સ મગ્ગકિચ્ચત્તા. ન હિ ચેતના મગ્ગસભાવા. સમ્મપ્પધાનસતિપટ્ઠાનવસેનાતિ ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનચતુબ્બિધસતિપટ્ઠાનવસેન ચત્તારિ નામાનિ લભતિ અનુપ્પન્નાકુસલાનુપ્પાદનાદીનં કુસલાનઞ્ચ વડ્ઢનતો. પુબ્બભાગેપિ મગ્ગક્ખણેપીતિ યથા પુબ્બભાગે પઠમજ્ઝાનાદિવસેન નાના. એવં મગ્ગક્ખણેપિ. ન હિ એકોપિ ચ મગ્ગસમાધિ પઠમજ્ઝાનસમાધિઆદિનામાનિ લભતિ સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં વિય કિચ્ચવસેન ભેદાભાવતો. તેનાહ ‘‘મગ્ગક્ખણેપિ સમ્માસમાધિયેવા’’તિ.

ઞત્વા ઞાતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. વુદ્ધિ નામ વેપુલ્લં ભિય્યોભાવો પુનપ્પુનં ઉપ્પાદો એવાતિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં જનેતી’’તિ. અભિનિબ્બત્તેતીતિ અભિવડ્ઢં પાપેન્તો નિબ્બત્તેતિ. વિવિત્તતાતિ વિવિત્તભાવો. સો હિ વિવેચનીયતો વિવિચ્ચતિ, યં વિવિચ્ચિત્વા ઠિતં, તદુભયમ્પિ ઇધ વિવિત્તભાવસામઞ્ઞેન ‘‘વિવિત્તતા’’તિ વુત્તં. તેસુ પુરિમો વિવેચનીયતો વિવિચ્ચમાનતાય વિવિચ્ચનકિરિયાય સમઙ્ગી ધમ્મસમૂહો તાય એવ વિવિચ્ચનકિરિયાય વસેન વિવેકોતિ ગહિતો. ઇતરો સબ્બસો તતો વિવિત્તસભાવતાય. તત્થ યસ્મિં ધમ્મપુઞ્જે સમ્માદિટ્ઠિ પવત્તતિ, તં યથાવુત્તાય વિવિચ્ચમાનતાય વિવેકસઙ્ખાતં નિસ્સાયેવ પવત્તતિ, ઇતરં પન તંનિન્નતાતંઆરમ્મણતાહીતિ વુત્તં ‘‘વિવેકં નિસ્સિતં, વિવેકે વા નિસ્સિત’’ન્તિ.

યથા વા વિવેકવસેન પવત્તં ઝાનં ‘‘વિવેકજ’’ન્તિ વુત્તં, એવં વિવેકવસેન પવત્તા સમ્માદિટ્ઠિ ‘‘વિવેકનિસ્સિતા’’તિ દટ્ઠબ્બા. નિસ્સયો ચ વિપસ્સનામગ્ગાનં વસેન મગ્ગફલાનં વેદિતબ્બો. અસતિપિ તાસં પુબ્બાપરભાવે ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ એત્થ પચ્ચયાનં સમુપ્પાદનં વિય અભિન્નધમ્માધારા નિસ્સયભાવના સમ્ભવન્તિ. તસ્સ તદઙ્ગ-સમુચ્છેદનિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતતં વત્વા પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતતાય અવચનં અરિયમગ્ગભાવનાય વુચ્ચમાનત્તા. ભાવિતમગ્ગસ્સ હિ યે સચ્છિકાતબ્બા ધમ્મા. તેસં કિચ્ચં પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો. અજ્ઝાસયતોતિ ‘‘નિબ્બાનં સચ્છિકરિસ્સામી’’તિ મહન્તઅજ્ઝાસયતો. યદિપિ હિ વિપસ્સનાક્ખણે સઙ્ખારારમ્મણં ચિત્તં, સઙ્ખારેસુ પન આદીનવં સુટ્ઠુ, દિસ્વા તપ્પટિપક્ખે નિબ્બાને નિન્નતાય અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતો હોતિ, ઉણ્હાભિભૂતસ્સ પુગ્ગલસ્સ સીતનિન્નચિત્તતા વિય. કેચિ પન ‘‘યથા સભાવતો, યથા અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતતા, એવં પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતતાપિ સિયા’’તિ વદન્તિ. યદગ્ગેન હિ નિબ્બાનનિન્નતા સિયા, તદગ્ગેન ફલનિન્નતાપિ સિયા ‘‘કુદાસ્સુ નામાહં તદાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્ય’’ન્તિ અજ્ઝાસયસમ્પત્તિયા ભાવતો. યસ્મા પહાનવિનયો વિય રાગનિરોધોપિ ઇધાધિપ્પેતવિવેકેન અત્થતો નિબ્બિસિટ્ઠો, તસ્મા વુત્તં એસ નયો વિરાગનિસ્સિતાદીસૂતિ. તેનાહ ‘‘વિવેકત્થા એવ હિ વિરાગાદયો’’તિ.

વોસ્સગ્ગસદ્દો પરિચ્ચાગત્થો પક્ખન્દનત્થો ચાતિ વોસ્સગ્ગસ્સ દુવિધતા વુત્તા. વોસ્સજ્જનઞ્હિ પહાનં, વિસ્સટ્ઠભાવેન નિરાસઙ્કપવત્તિ ચ, તસ્મા વિપસ્સનાક્ખણે તદઙ્ગવસેન, મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદવસેન પટિપક્ખસ્સ પહાનં વોસ્સગ્ગો, તથા વિપસ્સનાક્ખણે તંનિન્નભાવેન, મગ્ગક્ખણે આરમ્મણકરણેન વિસ્સટ્ઠસભાવતા વોસ્સગ્ગોતિ વેદિતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘તત્થ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો’’તિઆદિ. અયં સમ્માદિટ્ઠીતિ અયં મિસ્સકવસેન વુત્તા સમ્માદિટ્ઠિ. યથાવુત્તેન પકારેનાતિ તદઙ્ગપ્પહાનસમુચ્છેદપ્પહાનપકારેન તંનિન્નતદારમ્મણકરણપ્પકારેન ચ.

પુબ્બે વોસ્સગ્ગવચનસ્સેવ અત્થસ્સ વુત્તત્તા આહ ‘‘સકલેન વચનેના’’તિ. પરિણમન્તં વિપસ્સનાક્ખણે, પરિણતં મગ્ગક્ખણે. પરિણામો નામ ઇધ પરિપાકોતિ આહ ‘‘પરિપચ્ચન્તં પરિપક્કઞ્ચા’’તિ. પરિપાકો ચ આસેવનલાભેન લદ્ધસામત્થિયસ્સ કિલેસે પરિચ્ચજિતું નિબ્બાનં પક્ખન્દિતું તિક્ખવિસદભાવો. તેનાહ ‘‘અય’’ન્તિઆદિ. એસ નયોતિ ય્વાયં નયો ‘‘વિવેકનિસ્સિત’’ન્તિઆદિના સમ્માદિટ્ઠિયં વુત્તો, સેસેસુ સમ્માસઙ્કપ્પાદીસુપિ એસેવ નયો, એવં તત્થ નેતબ્બન્તિ અત્થો. પટિચ્ચાતિ નિસ્સાય. જાતિસભાવાતિ જાયનસભાવા. સકલોતિ અનવસેસો, સબ્બોતિ અત્થો. ન કોચિ મગ્ગો સાવસેસો હુત્વા સમ્ભવતિ. હેટ્ઠિમે મગ્ગે ઉપ્પન્ને ઉપરિમો ઉપ્પન્નો એવ નામ અનન્તરાયેન ઉપ્પજ્જનતો. વવસ્સગ્ગત્થેતિ વચસાયત્થે. વણ્ણયન્તીતિ ગુણવણ્ણનવસેન વિત્થારેન્તિ.

કલ્યાણમિત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પઠમઅપુત્તકસુત્તવણ્ણના

૧૩૦. દિવ-સદ્દો દિવા-સદ્દો વિય દિવસપરિયાયો, તસ્મા વિસેસનભાવેન વુચ્ચમાનો દિવસદ્દો અત્થવિસેસં દીપેતીતિ આહ ‘‘દિવસસ્સ દિવા’’તિઆદિ. સં વુચ્ચતિ ધનં, તસ્સ પતીતિ સમ્પતિ, ધનસામિકો, તસ્સ હિતાવહત્તા સાપતેય્યન્તિ આહ ‘‘સાપતેય્યન્તિ ધન’’ન્તિ. તસ્સ ગેહે કતાકતભણ્ડસ્સ અતિબહુભાવતો વિમ્હયપ્પત્તો રાજા ‘‘કો પન વાદો’’તિ આહ. કાળલોહં નામ અયોફલં. કચ્છપાદિરૂપેહિપિ સોવણ્ણાદીનિ ઠપેન્તિ. સકુણ્ડકભત્તન્તિ સકુણ્ડેહિ વા સથુસેહિ વા પક્કભત્તં. બિલઙ્ગં વુચ્ચતિ ધઞ્ઞબિલઙ્ગં, આરનાલન્તિપિ વુચ્ચતિ, તં દુતિયં અસ્સાતિ બિલઙ્ગદુતિયં. તઞ્હિ કઞ્જિતો નિબ્બત્તત્તા કઞ્જિકં નામ. તીહિ પક્ખેહિ વત્થખણ્ડેહિ કતનિવાસનં તિપક્ખવસનં. તેનાહ ‘‘તીણિ…પે… નિવાસન’’ન્તિ.

અસન્તો નીચો પુરિસોતિ અસપ્પુરિસોતિ આહ ‘‘લામકપુરિસો’’તિ. કમ્મસ્સ નિબ્બત્તભાવેન ઓતરણતાય ફલં અગ્ગં નામ, ઉપરિભૂમિગતત્તા ઉદ્ધં અગ્ગં અસ્સાતિ ઉદ્ધગ્ગિકં. દક્ખિણન્તિ દાનમાહ. સગ્ગો નામ કામભવૂપપત્તિભવો, તસ્સ નિબ્બત્તનતો ‘‘સગ્ગસ્સ હિતા’’તિ વુત્તં. તત્રુપપત્તિજનનતોતિ તત્ર ઉપપત્તિયા જનનતો, ઉપ્પાદનતોતિ અત્થો.

સેતં ઉદકં એતિસ્સાતિ સેતોદકા. સો યેન ભાવેન યત્થ પાકટતરો હુત્વા દિસ્સતિ, તં દસ્સેતું ‘‘વીચીનં ભિન્નટ્ઠાને’’તિ આહ. સુખોતરણટ્ઠાનતાય કદ્દમાદિદોસવિરહતો ચ સુન્દરતિત્થા. તં અપેય્યમાનન્તિ તં ઉદકં કેનચિ અપરિભુઞ્જિયમાનં. અત્તના કત્તબ્બકિચ્ચકરોતિ અત્તના કાતબ્બકમ્મસઙ્ખાતકિચ્ચકરો, પરિભોગવસેન ચેવ સઙ્ગહેતબ્બસઙ્ગણ્હનવસેન ચ નિયોજકોતિ અત્થો. કુસલકિચ્ચકરોતિ અત્તના કાતબ્બપુઞ્ઞકરો.

પઠમઅપુત્તકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દુતિયઅપુત્તકસુત્તવણ્ણના

૧૩૧. પિણ્ડપાતેનાતિ સહયોગે કરણવચનં. પટિપાદનં તેન સહ યોજનન્તિ આહ ‘‘પિણ્ડપાતેન સદ્ધિં સંયોજેસિ, પિણ્ડપાતં અદાસીતિ અત્થો’’તિ. ‘‘પણીતભોજનં ભુઞ્જિત્વા’’તિ વુત્તં, પાળિયં પન ‘‘કણાજકં ભુઞ્જતિ બિલઙ્ગદુતિય’’ન્તિ. તં તં પવત્તિતં યેભુય્યવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇદાનિ ‘‘ઇમસ્સ સેટ્ઠિસ્સ કસ્સચિ સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા દેથા’’તિ વચનં ન સુતપુબ્બં, યસ્મા પચ્ચેકબુદ્ધા નામ અત્તનો ગુણાનુભાવેહિ લોકે પાકટા સઞ્જાતા એવ હોન્તિ, તસ્મા સેટ્ઠિભરિયાય ‘‘ન યસ્સ વા તસ્સ વા’’તિઆદિ ચિન્તિતં. તથા હિ તેસં દેન્તાપિ સક્કચ્ચં યેભુય્યેન પણીતમેવ દેન્તિ. નાસાપુટં પહરિ અત્તનો આનુભાવેન. સો લુદ્ધતાય ‘‘બહુ વત ધઞ્ઞં મમસ્સા’’તિ ચિત્તં સંયમેતું સન્ધારેતું અસક્કોન્તો.

વિપ્પટિસારુપ્પન્નાકારં દસ્સેતું ‘‘વરમેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ઇમસ્સ સમણસ્સ પિણ્ડપાતં દેહી’’તિ વદતો ન એકાય એવ જવનવીથિયા વસેન અત્થસિદ્ધિ. અથ ખો તત્થ આદિતો પવત્તજવનવારોપિ અત્થિ મજ્ઝે પવત્તજવનવારોપિ, તં સન્ધાયાહ ‘‘પુબ્બપચ્છિમચેતનાવસેના’’તિ. એકા ચેતના દ્વે પટિસન્ધિયો ન દેતીતિ એત્થ સાકેતપઞ્હવસેન નિચ્છયો વેદિતબ્બો. ચુદ્દસન્નં ચેતનાનં પુબ્બે પુરેતરં કતત્તા પુરાણં.

પરિગય્હતીતિ પરિગ્ગહોતિ આહ ‘‘પરિગ્ગહિતં વત્થુ’’ન્તિ. અન્વાય ઉપનિસ્સાય જીવન્તીતિ અનુજીવિનો. સબ્બમેતન્તિ ધનધઞ્ઞાદિસબ્બં એતં યથાવુત્તપરિગ્ગહવત્થું. નિક્ખિપ્પગામિનન્તિ નિક્ખિપિતબ્બતાગામિનં. નિક્ખિપિતબ્બસભાવં હોતીતિ આહ ‘‘નિક્ખિપ્પસભાવ’’ન્તિ. પહાય ગમનીયન્તિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘પરિચ્ચજિતબ્બસભાવમેવા’’તિ.

દુતિયઅપુત્તકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયવગ્ગો

૧. પુગ્ગલસુત્તવણ્ણના

૧૩૨. ‘‘નીચે કુલે પચ્ચાજાતો’’તિઆદિ અપ્પકાસનભાવેન તમતીતિ તમો, તેન તમેન યુત્તોતિ તમો પુગ્ગલો વુચ્ચતિ, તંયોગતો પુગ્ગલસ્સ તબ્બોહારો યથા ‘‘મચ્છેરયોગતો મચ્છેરો’’તિ. તસ્મા તમોતિ અપ્પકાસનભાવેન તમો તમભૂતો અન્ધકારો વિય જાતો, અન્ધકારત્તં વા પત્તોતિ અત્થો. વુત્તલક્ખણં તમમેવ પરમ્પરતો અયનં ગતિ નિટ્ઠા એતસ્સાતિ તમપરાયણો, તમપરાયણતં વા પત્તોતિ અત્થો. ઞાયેનપિ તમગ્ગહણેન ખન્ધતમોવ કથિતો, ન અન્ધકારતમો. ખન્ધતમોતિ ચ સમ્પત્તિરહિતા ખન્ધપવત્તિયેવ દટ્ઠબ્બા. ‘‘ઉચ્ચે કુલે પચ્ચાજાતો’’તિઆદિ પકાસનભાવેન જોતેતીતિ જોતિ, તેન જોતિના યુત્તોતિઆદિ સબ્બં તમે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇતરે દ્વેતિ જોતિતમપરાયણો જોતિજોતિપરાયણોતિ ઇતરે દ્વે પુગ્ગલે.

વેણુવેત્તાદિકેહિ પેળાદિકારકા વિલીવકારકા. મિગમચ્છાદીનં નિસાદનતો નેસાદા, માગવિકમચ્છબન્ધાદયો. રથેસુ ચમ્મેન હનનકરણતો રથકારા ચમ્મકારા વુત્તા. ‘‘પુ’’ ઇતિ કરીસસ્સ નામં, તં કુસેન્તિ અપનેન્તીતિ પુક્કુસા, પુપ્ફછડ્ડકા. દુબ્બણ્ણોતિ વિરૂપો. ઓકોટિમકોતિ આરોહાભાવેન હેટ્ઠિમકોટિકો, રસ્સકાયોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘લકુણ્ડકો’’તિ. લકુ વિય ઘટિકા વિય ડેતિ પવત્તતીતિ હિ લકુણ્ડકો, રસ્સો. કણતિ નિમીલતીતિ કાણો. તં પનસ્સ નિમીલનં એકેન અક્ખિના દ્વીહિપિ વાતિ આહ ‘‘એકક્ખિકાણો વા ઉભયક્ખિકાણો વા’’તિ. કુણનં કુણો, હત્થવેકલ્લં, સો એતસ્સ અત્થીતિ કુણી. ખઞ્જો વુચ્ચતિ પાદવિકલો. હેટ્ઠિમકાયસઙ્ખાતો સરીરસ્સ પક્ખો પદેસો હતો અસ્સાતિ પક્ખહતો. તેનાહ ‘‘પીઠસમ્પી’’તિ. પદીપે પદીપને એતબ્બં નેતબ્બન્તિ પદીપેય્યં, તેલકપલ્લાદિઉપકરણં. વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં.

આગમનવિપત્તીતિ આગમનટ્ઠાનવસેન વિપત્તિ આગમો એત્થાતિ કત્વા. પુબ્બુપ્પન્નપચ્ચયવિપત્તીતિ પઠમુપ્પન્નપચ્ચયવસેન વિપત્તિ. ચણ્ડાલાદિસભાવા હિસ્સ માતાપિતરો પઠમુપ્પન્નપચ્ચયા, પઠમુપ્પત્તિયા વા પચ્ચયા, તેહેવસ્સ વિપત્તિ એવ, ન સમ્પત્તિ. પવત્તપચ્ચયવિપત્તીતિ પવત્તે સુખપચ્ચયવિપત્તિ. તાદિસે નિહીનકુલે ઉપ્પન્નોપિ કોચિ વિભવસમ્પન્નો સિયા, અયં પન દુગ્ગતો દુરૂપો હોતિ. આજીવુપાયવિપત્તીતિ આજીવનુપાયવસેન વિપત્તિ. સુખેન હિ જીવિકં પવત્તેતું ઉપાયભૂતા હત્થિસિપ્પાદયો ઇમસ્સ નત્થિ, પુપ્ફછડ્ડકસિલાકોટ્ટનાદિકમ્મં પન કત્વા જીવિકં પવત્તેતિ. તેનાહ ‘‘કસિરવુત્તિકે’’તિ. અત્તભાવવિપત્તીતિ ઉપધિવિપત્તિ. દુક્ખકારણસમાયોગોતિ કાયિકચેતસિકદુક્ખુપ્પત્તિયા પચ્ચયસમોધાનં. સુખકારણવિપત્તીતિ સુખપચ્ચયપરિહાનિ. ઉપભોગવિપત્તીતિ ઉપભોગસુખસ્સ વિનાસો અનુપલદ્ધિ. જોતિ ચેવ જોતિપરાયણભાવો ચ સુક્કપક્ખો.

દસહિ અક્કોસવત્થૂહીતિ લક્ખણવચનં એતં યથા ‘‘યદિ મે બ્યાધિતા હોન્તિ, દાતબ્બમિદમોસધ’’ન્તિ, તસ્મા દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ, તત્થ વા યેન કેનચિ પરિભાસતીતિ અત્થો. એકગ્ગચિત્તોતિ દાનં દાતું અપેક્ખિતતાય સમાહિતચિત્તો.

પુગ્ગલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અય્યિકાસુત્તવણ્ણના

૧૩૩. જરાજિણ્ણાતિ જરાય જિણ્ણા. તેન પાકટજરાય મત્થકપ્પત્તિમાહ. વયોવુડ્ઢાતિ વયસા વુડ્ઢા. તેન પચ્છિમવયસ્સ ઓસક્કસમ્પવત્તિં વદતિ. જાતિમહલ્લિકાતિ જાતિમહત્તગતા. ચિરકાલં અતિક્કન્તાતિ દ્વે તયો રાજપરિવટ્ટે વીતિવત્તા. વયો-સદ્દો સાધારણવચનોપિ જિણ્ણસદ્દસન્નિધાનતો ઓસાનવયં એવ વદતીતિ આહ ‘‘પચ્છિમવયં સમ્પત્તા’’તિ. અય્યિકાતિ માતામહિં સન્ધાય વદતિ. હત્થી એવ રતનભૂતો હત્થિરતનન્તિ આહ ‘‘સતસહસ્સગ્ઘનકેના’’તિઆદિ. સબ્બાનિ તાનીતિ કુમ્ભકારભાજનાનિ, તેહિ સદ્ધિં સત્તસન્તાનસ્સ પમાણં દસ્સેન્તો ‘‘તેસુ હી’’તિઆદિમાહ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અય્યિકાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ઇસ્સત્તસુત્તવણ્ણના

૧૩૫. અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ એત્થ કા અસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિ? તિત્થિયાનં ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ અલાભાય અયસાય પરિસક્કનં. તં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘ભગવતો કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. યથા તં સબ્બદિસાસુ યમકમહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા મહાઓઘં વિય સબ્બા પારમિયો ‘‘ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દસ્સામા’’તિ સમ્પિણ્ડિતા વિય લાભસક્કારમહોઘં નિબ્બત્તયિંસુ. તતો તતો અન્નપાનયાનવત્થમાલાગન્ધવિલેપનાદિહત્થા ખત્તિયબ્રાહ્મણાદયો આગન્ત્વા – ‘‘કહં ભગવા, કહં દેવદેવો નરાસભો લોકનાથો’’તિ ભગવન્તં પરિયેસન્તિ, સકટસતેહિપિ પચ્ચયે આહરિત્વા ઓકાસં અલભમાના સમન્તા ગાવુતપ્પમાણમ્પિ સકટધુરેન સકટધુરં આહચ્ચ તિટ્ઠન્તિ ચેવ અનુવત્તન્તિ ચ અન્ધકવિન્દબ્રાહ્મણાદયો વિય. સબ્બં ખન્ધકે (મહાવ. ૨૮૨) તેસુ તેસુ સુત્તેસુ ચ આગતનયેન વેદિતબ્બં. યથા ચ ભગવતો, એવં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સપિ. વુત્તમ્પિ – ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવર…પે… પરિક્ખારાનં, ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ખો’’તિઆદિ (ઉદા. ૩૮), તથા ‘‘યાવતા ખો, ચુન્દ, એતરહિ સઙ્ઘો વા ગણો વા લોકે ઉપ્પન્નો, નાહં, ચુન્દ, અઞ્ઞં એકં સઙ્ઘમ્પિ એકં ગણમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તં, યથરિવાયં, ચુન્દ, ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૭૬). એવન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન. નિજ્ઝત્તિન્તિ સઞ્ઞત્તિં. નન્તિ કથં.

એવં પુચ્છિતું અયુત્તં તિત્થિયાનં કથા મહાજનસન્નિપાતે નિય્યાતિતા હોતીતિ. તસ્મિં દાતબ્બં, ચિત્તપ્પસાદમત્તેન દેન્તેપિ હિ પુઞ્ઞં પવડ્ઢતિ. આરોચિતં અત્તનોતિ અધિપ્પાયો. ભગવાતિ સત્થુ આમન્તનં. ચિત્તં નામ યથાપચ્ચયં પવત્તમાનં નિગણ્ઠા…પે… પસીદતિ પસન્નસ્સાતિ અધિપ્પાયો. પુબ્બે અવિસેસતો દેય્યધમ્મસ્સ દાતબ્બટ્ઠાનં નામ પુચ્છિતં, ઇદાનિ તસ્સ મહપ્ફલભાવકરો દક્ખિણેય્યવિસેસોતિ આહ ‘‘અઞ્ઞં તયા પઠમં પુચ્છિતં, અઞ્ઞં પચ્છા’’તિ. સલ્લક્ખેહિ એતં. પચ્છિમં પુરિમેન સદ્ધિં આનેહીતિ અધિપ્પાયો. પુચ્છિતસ્સ નામ પઞ્હસ્સ કથનં મય્હમેવ ભારો. સમુપબ્યૂળ્હોતિ એકતો સેનાય રાસિવસેન સમ્પિણ્ડિતોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘રાસિભૂતો’’તિ. અસિક્ખિતોતિ સત્તટ્ઠસંવચ્છરાનિ ધનુસિપ્પેન સિક્ખિતો. ધનુસિપ્પં સિક્ખિત્વાપિ કોચિ કતહત્થો ન હોતિ, અયં પન અસિક્ખિતો ન કતહત્થો, પોઙ્ખાનુપોઙ્ખભાવોયેવ બ્યામમુટ્ઠિબન્ધો. તિણપુઞ્જમત્તિકાપુઞ્જાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન પંસુપુઞ્જવાલુકપુઞ્જસારફલકઅયોઘનાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. અકતપરિચયોતિ તેસં સન્તિકા વિજ્ઝનટ્ઠેન અકતપરિચયો. રાજરાજમહામત્તાદિકે ઉપેચ્ચ અસનં ઉપાસનં, ન કતં ઉપાસનં એતેનાતિ અકતૂપાસનો. અસિક્ખિતતાદિના ભીરુભાવેન વા કાયસ્સ છમ્ભનં સઙ્કમ્પનં ઉત્તાસો એતસ્સ અત્થીતિ છમ્ભીતિ આહ ‘‘પવેધિતકાયો’’તિ.

દક્ખિણેય્યતાય અધિપ્પેતત્તા ‘‘અરહત્તમગ્ગેન કામચ્છન્દો પહીનો હોતી’’તિ આહ. અચ્ચન્તપ્પહાનસ્સ ઇચ્છિતત્તા તતિયેનેવ કુક્કુચ્ચં પહીનં હોતિ પટિઘસમ્પયોગં. અસેક્ખસ્સ અયન્તિ અસેક્ખં, સીલક્ખન્ધો. તયિદં ન અગ્ગફલં સીલમેવ અધિપ્પેતં, અથ ખો યં કિઞ્ચિ અસેક્ખસન્તાને પવત્તં સીલં, લોકુત્તરો એવ ન અધિપ્પેતો સિક્ખાય જાતત્તા, એવં વિમુત્તિક્ખન્ધોપીતિ. સેક્ખસ્સ એસોતિ વા, અપરિયોસિતસિક્ખત્તા સયમેવ સિક્ખતીતિ વા સેક્ખો, ચતૂસુ મગ્ગેસુ હેટ્ઠિમેસુ ચ તીસુ ફલેસુ સીલક્ખન્ધો. ઉપરિ સિક્ખિતબ્બાભાવતો અસેક્ખો. વુડ્ઢિપ્પત્તો સેક્ખોતિ અસેક્ખો. અગ્ગફલભૂતો સીલક્ખન્ધો વુચ્ચેય્ય, અટ્ઠકથાયં પન વિપસ્સકસ્સ સીલસ્સ અધિપ્પેતત્તા તથા અત્થો વુત્તો. સબ્બત્થાતિ ‘‘અસેક્ખેના’’તિઆદીસુ. એત્થ ચ યથા સીલસમાધિપઞ્ઞાક્ખન્ધા મિસ્સકા અધિપ્પેતા, એવં વિમુત્તિક્ખન્ધાપીતિ તદઙ્ગવિમુત્તિઆદયોપિ વેદિતબ્બા, ન પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિ એવ.

યેન સિપ્પેન ઇસ્સાસો હોતિ, તં ઇસ્સત્તન્તિ આહ ‘‘ઉસુસિપ્પ’’ન્તિ. યસ્સા વાયોધાતુયા વસેન સરીરં સઞ્જાતથામં હોતિ, તં બલપચ્ચયં સન્ધાયાહ ‘‘બલં નામ વાયોધાતૂ’’તિ. સમપ્પવત્તિતો હિ વિસમપ્પવત્તિનિવારકધાતુ બલં નામ, તેન તતો અઞ્ઞં બલરૂપં નામ નત્થિ.

યસ્મા અરહા એવ એકન્તતો સોરતો, તસ્સ ભાવો સોરચ્ચન્તિ આહ ‘‘સોરચ્ચન્તિ અરહત્ત’’ન્તિ. એતે દ્વેતિ ખન્તિ સોરચ્ચન્તિ એતે દ્વે ધમ્મા. પાનીયં પિવન્તિ એત્થાતિ પપા, યો કોચિ જલાસયો યં કિઞ્ચિ પાનીયટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘ચતુરસ્સપોક્ખરણીઆદીની’’તિ. ઉદકવિકૂલાદીસુ કમન્તિ અતિક્કમન્તિ એતેહીતિ સઙ્કમનાનિ, સેતુઆદીનિ. સેતુકરણયુત્તટ્ઠાને સેતું, ચઙ્કમનકરણયુત્તટ્ઠાને ચઙ્કમનં, મગ્ગકરણયુત્તટ્ઠાને મગ્ગં કરેય્યાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘પણ્ણાસા’’તિઆદિ.

ભિક્ખાચારવત્તન્તિ અરિયાનં હિતં વત્તપટિપત્તિં. દેન્તોપીતિ પિ-સદ્દેન અખીણાસવસ્સ દેન્તોપીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ યસ્સ કસ્સચિપિ દેન્તેનપિ કમ્મફલં સદ્દહિત્વા વિપ્પસન્નચિત્તેનેવ દાતબ્બત્તા. થનયન્તિ ઇદં તસ્સ મહામેઘભાવદસ્સનં, યો હિ મહાવસ્સં વસ્સતિ, સો ગજ્જન્તો વિજ્જુમ્માલં વિસ્સજ્જેન્તો પવસ્સતિ. અભિસઙ્ખરિત્વા સમોધાનેત્વાતિ ખાદનીયસ્સ વિવિધજાતિયાનિ સમ્પિણ્ડેત્વા. તેનાહ ‘‘રાસિં કત્વા’’તિ.

પકિરણં નામ વિકિરણમ્પિ હોતિ અનેકત્થત્તા ધાતૂનન્તિ આહ ‘‘વિકિરતી’’તિ. પકિરન્તો વિય વા દાનં દેતીતિ ઇમિના ગુણખેત્તમેવ અપરિયેસિત્વા કરુણાખેત્તેપિ મહાદાનં પવત્તેતીતિ દસ્સેતિ. તેન ‘‘પકિરેતી’’તિ વદન્તેન ભગવતા અટ્ઠુપ્પત્તિયં આગતતિત્થિયવાદેન અપ્પટિસેધિતતાપિ દીપિતા હોતિ. પુઞ્ઞધારાતિ પુઞ્ઞમયધારા પુઞ્ઞાભિસન્દા. સિનેહયન્તીતિ થૂલધારેનપિ સિનેહેન સિનિદ્ધં કરોન્તી. કિલેદયન્તીતિ અલ્લભાવં પાપયન્તી. યથાયં પુઞ્ઞધારા દાતારં અન્તો સિનેહેતિ પૂરેતિ અભિસન્દેતિ, એવં પટિગ્ગાહકાનમ્પિ અન્તો સિનેહેતિ પૂરેતિ અભિસન્દેતિ. તેનેવાહ ‘‘દદં પિયો હોતિ ભજન્તિ નં બહૂ’’તિઆદિ (અ. નિ. ૫.૩૪) એવં સન્તેપિ ‘‘દાતારં અભિવસ્સતી’’તિ વુત્તત્તા અટ્ઠકથાયં દાયકવસેનેવ ‘‘સિનેહેતી’’તિ વુત્તં, યસ્મા વા પટિગ્ગાહકસ્સ સિનેહુપ્પત્તિ આમિસનિસ્સિતાતિ દાયકવસેનેવ વુત્તં.

ઇસ્સત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પબ્બતૂપમસુત્તવણ્ણના

૧૩૬. ખત્તિયાતિ અભિસેકપ્પત્તા. ઇસ્સરિયમદો કામગેધો. પથવિમણ્ડલસ્સ મહન્તતા તંનિવાસિનં અનુયન્તતાતિ સબ્બમિદં યથિચ્છિતસ્સ રાજકિચ્ચસ્સ સુખેન સમિજ્ઝનસ્સ કારણકિત્તનં. યાદિસે રાજકિચ્ચે ઉસ્સુક્કં આપન્નો, તં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘એસ કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. અન્તરગમનાનીતિ તિણ્ણં નિરન્તરગમનાનં અન્તરન્તરા ગમનાનિ. ચોરા ચિન્તયિંસૂતિ એકો અન્તરભોગિકો રાજાપરાધિકો પઞ્ચસતમનુસ્સપરિવારો ચોરિયં કરોન્તો વિચરતિ, તે સન્ધાય વુત્તં.

‘‘અયુત્તં તે કત’’ન્તિ સચાહં વક્ખામીતિ યોજના. ધુરવિહારેતિ રથસ્સ ધુરં વિય નગરસ્સ ધુરભૂતે વિહારે. સન્થમ્ભિતુન્તિ વિસ્સાસભાવેન ઉપટ્ઠાતું. સદ્ધાયિકોતિ સદ્ધાય અયિતબ્બો, સદ્ધેય્યોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સદ્ધાતબ્બો’’તિ. પચ્ચયિકોતિ પત્તિયાયિતબ્બો. અબ્ભસમં પુથુલભાવેન. નિપ્પોથેન્તોતિ નિમ્મદ્દેન્તો. સણ્હકરણીયં અતિસણ્હં પિસન્તો નિસદપોતો વિય પિસન્તો.

ધમ્મચરિયાતિઆદિત્તમ્પિ સીસં ચેલઞ્ચ અજ્ઝુપેક્ખિત્વા સમ્માપટિપત્તિ એવ કાતબ્બા તસ્સા એવ પરલોકે પતિટ્ઠાભાવતો. આચિક્ખામીતિ કથેમિ, કથેન્તો ચ યથા તમત્થં સમ્મદેવ રાજા જાનાતિ, એવં જાનાપેમીતિ. નિપ્ફત્તિ યુદ્ધેન કાતબ્બઅત્થસિદ્ધિ. વિસિનોતિ બન્ધતિ યથાધિપ્પેતં ચિત્તં એતેનાતિ વિસયો, સમત્થભાવો. મન્તસમ્પન્નાતિ સમ્પન્નરાજમન્તા. મહાઅમચ્ચાતિ મહોસધાદિસદિસા નીતિસત્થછેકા અમચ્ચપુરિસા. ઉપલાપેતુન્તિ પરેસં અન્તરે વિરોધત્થં સઙ્ગણ્હિતું.

દ્વેયેવ પબ્બતાતિ પબ્બતસદિસા દ્વેયેવ ગહિતા. રાજોવાદેતિ રાજોવાદસુત્તે. આગતાવ તત્તન્તિયા અનુરૂપત્થં. વિલુમ્પમાનાતિ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. વિપત્તીતિ ભોગપરિહાનાદિવિનાસો. હત્થિયુદ્ધાદીહિ જરામરણં જિનિતું ન સક્કા સત્તસ્સ અવિસયભાવતો. યેન પન જિનિતું સક્કા, તં દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘બુદ્ધે…પે… નિવેસયે’’તિ આહ. રતનત્તયે હિ સદ્ધા નિવિટ્ઠા મૂલજાતા પતિટ્ઠિતા એકન્તતો જરામરણવિજયાય હોતિ. તેનાહ ‘‘તસ્મા સદ્ધ’’ન્તિ.

પબ્બતૂપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

કોસલસંયુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.