૧. પઠમવગ્ગો

૧. દહરસુત્તવણ્ણના

૧૧૨. ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદીતિ ભગવતો ગુણે અજાનન્તો કોસલરાજા અત્તનો ખત્તિયમાનેન કેવલં ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. પઠમાગતે હિ સત્થરિ તસ્સ સમ્મોદિતાકારં દસ્સેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. યથા ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તોતિ યથા ભગવા ‘‘કચ્ચિ તે, મહારાજ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીય’’ન્તિઆદિના તેન રઞ્ઞા સદ્ધિં પઠમં પવત્તમોદો અહોસિ પુબ્બભાસિતાય, તદનુકરણેન એવં સોપિ રાજા ભગવતા સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદો અહોસીતિ યોજના. તં પન સમપ્પવત્તમોદનં ઉપમાય દસ્સેતું ‘‘સીતોદકં વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમ્મોદિતન્તિ સંસન્દિતં એકીભાવન્તિ સમ્મોદનકિરિયાય સમાનતં એકરૂપતં, ખમનીયન્તિ ‘‘ઇદં ચતુચક્કં નવદ્વારં સરીરયન્તં દુક્ખબહુલતાય સભાવતો દુસ્સહં, કચ્ચિ ખમિતું સક્કુણેય્ય’’ન્તિ પુચ્છતિ. યાપનીયન્તિ પચ્ચયાયત્તવુત્તિકં ચિરપબન્ધસઙ્ખાતાય યાપનાય કચ્ચિ યાપેતું સક્કુણેય્યં. સીસરોગાદિઆબાધાભાવેન કચ્ચિ અપ્પાબાધં. દુક્ખજીવિકાભાવેન કચ્ચિ અપ્પાતઙ્કં. તંતંકિચ્ચકરણે ઉટ્ઠાનસુખતાય કચ્ચિ લહુટ્ઠાનં. તદનુરૂપબલયોગતો કચ્ચિ બલં. સુખવિહારસમ્ભવેન કચ્ચિ ફાસુવિહારો અત્થીતિ તત્થ તત્થ કચ્ચિ-સદ્દં યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. બલવપ્પત્તા પીતિ પીતિયેવ. તરુણપીતિ પામોજ્જં. સમ્મોદનં જનેતિ કરોતીતિ સમ્મોદનીયં. સમ્મોદિતબ્બતો સમ્મોદનીયન્તિ ઇમં પન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સમ્મોદિતું યુત્તભાવતો’’તિ આહ. સરિતબ્બભાવતોતિ અનુસ્સરિતબ્બભાવતો. ‘‘સરણીય’’ન્તિ વત્તબ્બે દીઘં કત્વા ‘‘સારણીય’’ન્તિ વુત્તં.

સુય્યમાનસુખતોતિ આપાથમધુરતં આહ, અનુસ્સરિયમાનસુખતોતિ વિમદ્દરમણીયતં. બ્યઞ્જનપરિસુદ્ધતાયાતિ સભાવનિરુત્તિભાવેન તસ્સા કથાય વચનચાતુરિયમાહ, અત્થપરિસુદ્ધતાયાતિ અત્થસ્સ નિરુપક્કિલેસતં. અનેકેહિ પરિયાયેહીતિ અનેકેહિ કારણેહિ. અદિટ્ઠત્તાતિ ઉપસઙ્કમનવસેન અદિટ્ઠત્તા. ગુણાગુણવસેનાતિ ગુણવસેન ગમ્ભીરભાવં વા અગુણવસેન ઉત્તાનભાવં વા. ઓવટ્ટિકસારં કત્વાતિ ઓવટ્ટિકાય ગહેતબ્બસારવત્થું કત્વા. લોકનિસ્સરણભવોક્કન્તિપઞ્હન્તિ લોકતો નિસ્સટભાવપઞ્હઞ્ચેવ આદિતો ભવોક્કમનપઞ્હઞ્ચ. સત્થુ સમ્માસમ્બુદ્ધતં પુચ્છન્તો હિ ‘‘કિં ભવં ગોતમો સબ્બલોકતો નિસ્સટો, સબ્બસત્તેહિ ચ જેટ્ઠો’’તિ? પુચ્છતિ નામ. યથા હિ સત્થુ સમ્માસમ્બુદ્ધતાય લોકતો નિસ્સટતા વિઞ્ઞાયતિ, એવં સબ્બસત્તેહિ જેટ્ઠભાવતો સેટ્ઠભાવતો. સ્વાયમત્થો અગ્ગપસાદસુત્તાદીહિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪) વિભાવેતબ્બો. કથં પન સમ્બુદ્ધતા વિઞ્ઞાયતીતિ? અવિપરીતધમ્મદેસનતો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાદીસુ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૨૪) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

રાજા સત્થુ અવિપરીતધમ્મદેસનં અજાનન્તો તતો એવસ્સ સમ્માસમ્બોધિં અસદ્દહન્તો ‘‘વુડ્ઢતરેસુપિ ચિરપબ્બજિતેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધભાવે અલબ્ભમાને તબ્બિપરીતે કથં લબ્ભેય્યા’’તિ મઞ્ઞમાનો ‘‘કિં પન ભવં ગોતમો’’તિઆદિં વક્ખતિ. રાજા અત્તનો લદ્ધિયા ન પુચ્છતિ અત્તનો સમ્મુખા તેહિ અસમ્માસમ્બુદ્ધભાવસ્સેવ પટિઞ્ઞાતત્તા. યસ્મા તે મુસાવાદિતાય અત્તનો ઉપટ્ઠાકાદીનં ‘‘બુદ્ધા મય’’ન્તિ પટિજાનિંસુ, તસ્મા વુત્તં ‘‘લોકે મહાજનેન ગહિતપટિઞ્ઞાવસેન પુચ્છતી’’તિ. સ્વાયમત્થો આગમિસ્સતિ. બુદ્ધસીહનાદન્તિ બુદ્ધાનં એવ આવેણિકં સીહનાદં. કામં મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, સમ્બોધિઞાણે પન ગહિતે તં અત્થતો ગહિતમેવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતં સમ્માસમ્બોધિ’’ન્તિ.

પબ્બજ્જૂપગમનેનાતિ યાય કાયચિ પબ્બજ્જાય ઉપગમનમત્તેન સમણા, ન સમિતપાપતાય. જાતિવસેનાતિ જાતિમત્તેન બ્રાહ્મણા, ન બાહિતપાપતાય. પબ્બજિતસમૂહસઙ્ખાતો સઙ્ઘોતિ પબ્બજિતસમૂહતામત્તેન સઙ્ઘો, ન નિય્યાનિકદિટ્ઠિવિસુદ્ધસીલસામઞ્ઞવસેન સંહતત્તાતિ અધિપ્પાયો. એતેસં અત્થીતિ એતેસં સબ્બઞ્ઞુપટિઞ્ઞાતાનં પરિવારભૂતો અત્થિ. સ્વેવાતિ પબ્બજિતસમૂહસઙ્ખાતો એવ. કેચિ પન ‘‘પબ્બજિતસમૂહવસેન. સઙ્ઘિનો, ગહટ્ઠસમૂહવસેન ગણિનો’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં ગણે એવ લોકે સઙ્ઘસદ્દસ્સ નિરુળ્હત્તા. આચારસિક્ખાપનવસેનાતિ અચેલકવતચરિયાદિ-આચારસિક્ખાપનવસેન. પાકટાતિ સઙ્ઘીઆદિભાવેન પકાસિતા. ‘‘અપ્પિચ્છા’’તિ વત્વા તત્થ લબ્ભમાનં અપ્પિચ્છતં દસ્સેતું ‘‘અપિચ્છતાય વત્થમ્પિ ન નિવાસેન્તી’’તિ વુત્તં. ન હિ તેસુ સાસનિકેસુ વિય સન્તગુણનિગુહના અપ્પિચ્છા લબ્ભતીતિ. યસોતિ કિત્તિસદ્દો. તરન્તિ એતેન સંસારોઘન્તિ એવં સમ્મતત્તા તિત્થં વુચ્ચતિ લદ્ધીતિ આહ ‘‘તિત્થકરાતિ લદ્ધિકરા’’તિ. સાધુસમ્મતાતિ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્મતા, ન સાધૂહિ સમ્મતાતિ આહ ‘‘સન્તો…પે… પુથુજ્જનસ્સા’’તિ.

કપ્પકોલાહલન્તિ કપ્પતો કોલાહલં, ‘‘કપ્પુટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ દેવપુત્તેહિ ઉગ્ઘોસિતમહાસદ્દો. ઇમેતિ પૂરણાદયો. બુદ્ધકોલાહલન્તિ દેવતાહિ ઘોસિતં બુદ્ધકોલાહલં. પયિરુપાસિત્વાતિ પુરિસસુતિપરમ્પરાય સુત્વા. ચિન્તામણિવિજ્જા નામ પરચિત્તજાનાપનવિજ્જા. સા કેવટ્ટસુત્તે ‘‘મણિકા’’તિ આગતા, આદિ-સદ્દેન ગન્ધારિસમ્ભવવિજ્જાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ ગન્ધારિયા વિકુબ્બનં દસ્સેતિ. અત્તભાવેતિ સરીરે. રાજુસ્માતિ રાજતેજો.

સુક્કધમ્મોતિ અનવજ્જધમ્મો નિક્કિલેસતા. ઇદં ગહેત્વાતિ ઇદં પરમ્મુખા ‘‘મયં બુદ્ધા’’તિ વત્વા અત્તનો સમ્મુખા ‘‘ન મયં બુદ્ધા’’તિ તેહિ વુત્તવચનં ગહેત્વા. એવમાહાતિ ‘‘યેપિ તે, ભો ગોતમ…પે… નવો ચ પબ્બજ્જાયા’’તિ એવં અવોચ. અત્તનો પટિઞ્ઞં ગહેત્વાતિ ‘‘ન મયં બુદ્ધા’’તિ તેસં અત્તનો પુરતો પવત્તિતં પટિઞ્ઞં ગહેત્વા. ઈદિસે ઠાને કિં-સદ્દો પટિસેધવાચકો હોતીતિ વુત્તં ‘‘કિન્તિ પટિક્ખેપવચન’’ન્તિ, કસ્મા પટિજાનાતીતિ અત્થો?

ન ઉઞ્ઞાતબ્બાતિ ન ગરહિતબ્બા. ગરહત્થો હિ અયં ઉ-સદ્દો. ‘‘દહરો’’તિ અધિકતત્તા વક્ખમાનત્તા ચ ‘‘ખત્તિયોતિ રાજકુમારો’’તિ વુત્તં. ઉરસા ગચ્છતીતિ ઉરગો, યો કોચિ સપ્પો, ઇધ પન અધિપ્પેતં દસ્સેતું ‘‘આસીવિસો’’તિ આહ. સીલવન્તં પબ્બજિતં દસ્સેતિ સામઞ્ઞતો ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ વદન્તો. ઇધ પન યસ્મા ‘‘ભવમ્પિ નો ગોતમો’’તિઆદિના ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ કથં સમુટ્ઠાપેસિ, તસ્મા ભગવા અત્તાનં અબ્ભન્તરં અકાસિ. યદિપિ વિસેસો સામઞ્ઞજોતનાય વિભાવિતો હોતિ, સંસયુપ્પત્તિદીપકં નોતિ વુત્તગ્ગહણં પન તં પરિચ્છિજ્જતીતિ. તેનાહ ‘‘દેસનાકુસલતાયા’’તિઆદિ. ઇદાનિ અવઞ્ઞાપરિભવે પયોગતો વિભાવેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અચિત્તીકતાકારવસેન અવઞ્ઞાય પાકટભાવો, વમ્ભનવસેન પરિભવસ્સાતિ અધિપ્પાયેન કાયપયોગવસેન અવઞ્ઞા દસ્સિતા, વચીપયોગવસેન પરિભવો, ઉભયં પન ઉભયત્થાપિ પભેદતો ગહિતં, અવઞ્ઞપરિભવાનં દ્વિન્નમ્પિ ઉભયત્થ પરિગ્ગહો. તં સબ્બમ્પીતિ તં અવઞ્ઞાદિ સબ્બમ્પિ. ચતૂસુપિ તં ન કાતબ્બમેવ સમ્પતિ આયતિઞ્ચ અનત્થાવહત્તા.

તદત્થદીપનાતિ તસ્સ આદિતો વુત્તસ્સ અત્થસ્સ દીપના. વિસેસત્થદીપનાતિ તતો વિસિટ્ઠત્થદીપના. ખેત્તાનં અધિપતીતિ ખત્તિયોતિ નિરુત્તિનયેન સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. ખેત્તતો વિવાદા સત્તે તાયતીતિ ખત્તિયોતિ લોકિયા કથયન્તિ. ‘‘મહાસમ્મતો, ખત્તિયો, રાજા’’તિ એવમાગતેસુ ઇમેસુ દુતિયં. અક્ખરન્તિ સમઞ્ઞા. સા હિ ઉદયબ્બયાભાવતો ‘‘ન કદાચિ ખરતીતિ અક્ખર’’ન્તિ વુત્તા. તેનાહ ‘‘નામગોત્તં ન જીરતી’’તિ. જાતિસમ્પન્નન્તિ સમ્પન્નજાતિં અતિવિસુદ્ધજાતિં. તીણિ કુલાનીતિ બ્રાહ્મણવેસ્સસુદ્દકુલાનિ. અતિક્કમિત્વાતિ અત્તનો જાતિસમ્પત્તિયા અભિભવિત્વા.

કેવલં નામપદં વુત્તં આખ્યાતપદં અપેક્ખતેવાતિ આહ ‘‘ઠાનં હીતિ કારણં વિજ્જતી’’તિ. ઉદ્ધટદણ્ડેનાતિ સમન્તતો ઉબ્ભતેન દણ્ડેન સાસનેન, બલવં ઉપક્કમં ગરુકં રાજાનમ્પિ. તં ખત્તિયં પરિવજ્જેય્યાતિ ખત્તિયં અવઞ્ઞાપરિભવકરણતો વજ્જેય્ય. તેનાહ ‘‘ન ઘટ્ટેય્યા’’તિ.

ઉરગસ્સ ચ નાનાવિધવણ્ણગ્ગહણે કારણં વદતિ ‘‘યેન યેન હી’’તિઆદિના. બહુભક્ખન્તિ મહાભક્ખં સબ્બભક્ખખાદકં. પાવકં સોધનત્થેન અસુદ્ધસ્સપિ દહનેન. સોતિ મગ્ગો. કણ્હો વત્તની ઇમસ્સાતિ કણ્હવત્તની. મહન્તો અગ્ગિક્ખન્ધો હુત્વા. યાવબ્રહ્મલોકપ્પમાણોતિ કપ્પવુટ્ઠાનકાલે અરઞ્ઞે અગ્ગિના ગહિતે કાલન્તરે એવ કટ્ઠતિણરુક્ખાદિસમ્ભવોતિ દસ્સેતું ‘‘જાયન્તિ તત્થ પારોહા’’તિ પાળિયં વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ.

ડહિતું ન સક્કોતિ પચ્ચક્કોસનાદિના. વિનસ્સન્તિ સમણતેજસા વિનાસિતત્તા. ‘‘ન તસ્સા’’તિ એત્થ ન-કારં ‘‘વિન્દરે’’તિ એત્થ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ આહ ‘‘ન વિન્દન્તી’’તિ. વત્થુમત્તાવસિટ્ઠોતિ ઠાનમેવ નેસં અવસિસ્સતિ, સયં પન સબ્બસો સહ ધનેન વિનસ્સન્તીતિ અત્થો.

‘‘સમ્મદેવ સમાચરે’’તિ એત્થ યથા રાજાદીસુ સમ્મા સમાચરેય્ય, તં વિભાગેન દસ્સેન્તો ‘‘ખત્તિયં તાવા’’તિઆદિમાહ. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. તિસ્સો કુલસમ્પત્તિયોતિ ખત્તિય-બ્રાહ્મણગહપતિ-મહાસાલકુલાનિ વદતિ. પઞ્ચ રૂપિબ્રહ્મલોકે, ચત્તારો અરૂપીબ્રહ્મલોકેતિ એવં નવ બ્રહ્મલોકે કમ્મભવવિભાગેન, સેસાનં ગણનાનં ઉપપત્તિભવવિભાગેન.

અભિક્કન્તન્તિ અતિવિય કમનીયં. સા પનસ્સા કન્તતા અતિવિય ઇટ્ઠતાય મનવડ્ઢનતાય સોભનતાયાતિ આહ ‘‘અતિઇટ્ઠં અતિમનાપં અતિસુન્દરન્તિ અત્થો’’તિ. ‘‘અભિક્કન્ત’’ન્તિ વચનં અપેક્ખિત્વા નપુંસકનિદ્દેસો, વચનં પન ભગવતો ધમ્મદેસનાતિ તથા વુત્તં. અત્થમત્તદસ્સનં વા એતં, તસ્મા અત્થવસેન લિઙ્ગવિભત્તિવિપરિણામો વેદિતબ્બો. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો.

અધોમુખઠપિતન્તિ કેનચિ અધોમુખં ઠપિતં. હેટ્ઠામુખજાતન્તિ સભાવેનેવ હેટ્ઠામુખં જાતં. ઉગ્ઘાટેય્યાતિ વિવટં કરેય્ય. હત્થે ગહેત્વાતિ ‘‘પુરત્થાભિમુખો ઉત્તરાભિમુખો વા ગચ્છા’’તિઆદીનિ અવત્વા હત્થે ગહેત્વા નિસ્સન્દેહં કત્વા ‘‘એસ મગ્ગો’’તિ એવં વત્વા ‘‘ગચ્છા’’તિ વદેય્ય. કાળપક્ખચાતુદ્દસીતિ કાળપક્ખે ચાતુદ્દસી. નિક્કુજ્જિતં ઉક્કુજ્જેય્યાતિ આધેય્યસ્સ અનાધારભૂતં ભાજનં તસ્સ આધારભાવાપાદનવસેન ઉક્કુજ્જેય્ય. અઞ્ઞાણસ્સ અભિમુખત્તા હેટ્ઠામુખજાતતાય સદ્ધમ્મવિમુખં, તતો એવ અધોમુખભાવેન અસદ્ધમ્મે પતિતન્તિ એવં પદદ્વયં યથારહં યોજેતબ્બં, ન યથાસઙ્ખયં. કામં કામચ્છન્દાદયોપિ પટિચ્છાદકા, મિચ્છાદિટ્ઠિ પન સવિસેસં પટિચ્છાદિકાતિ આહ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિગહનપટિચ્છન્ન’’ન્તિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાહં, ભિક્ખવે, વજ્જં વદામી’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦). સબ્બાપાયગામિમગ્ગો કુમ્મગ્ગો ‘‘કુચ્છિતો મગ્ગો’’તિ કત્વા. સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં ઉજુપટિપક્ખતાય મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો અટ્ઠ મિચ્છત્તધમ્મા મિચ્છામગ્ગો. તેનેવ હિ તદુભયપટિપક્ખતં સન્ધાય ‘‘સગ્ગમોક્ખમગ્ગં આવિકરોન્તેના’’તિ વુત્તં. સપ્પિઆદિસન્નિસ્સયો પદીપો ન તથા ઉજ્જલો, યથા તેલસન્નિસ્સયોતિ તેલપજ્જોતગ્ગહણં. એતેહિ પરિયાયેહીતિ એતેહિ નિક્કુજ્જિતુક્કુજ્જનપટિચ્છન્નવિવરણાદિઉપમોપમિતબ્બપ્પકારેહિ.

પસન્નાકારન્તિ પસન્નેહિ કાતબ્બં સક્કારં. સરણન્તિ પટિસરણં પરાયણં. અજ્જતાતિ અજ્જાતિ પદસ્સ વડ્ઢનમત્તં હેત્થ તા-સદ્દો યથા ‘‘દેવતા’’તિ. પાણેહિ ઉપેતન્તિ પાણેહિ સહ સરણં ઉપેતં. ‘‘યાવ મે પાણા ધરન્તિ, તાવ સરણં ગતમેવ મં ધારેતૂ’’તિ આપાણકોટિકં અત્તનો સરણગમનં પવેદેતિ. તેનાહ ‘‘યાવ મે’’તિઆદિ. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દહરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પુરિસસુત્તવણ્ણના

૧૧૩. પુરિમસુત્તેતિ પુરિમસુત્તદેસનાયં. તત્થ હિ ઉપસઙ્કમન્તવેલાય સત્થુ ગુણે અજાનન્તો કેવલં સમ્મોદનં કરોતિ. દેસનં સુત્વા પન સત્થુ ગુણે ઞત્વા સરણઙ્ગતત્તા ઇધ ઇમસ્મિં સમાગમે અભિવાદેસિ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિ. અત્તાનં અધિ અજ્ઝત્તં, અવિજહેન અત્તાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તધમ્મા અજ્ઝત્તં એકજ્ઝં ગહણવસેન, ભુમ્મત્થે ચેતં પચ્ચત્તવચનં. કામઞ્ચાયં અજ્ઝત્તસદ્દો ગોચરજ્ઝત્તવિસયજ્ઝત્તઅજ્ઝત્તજ્ઝત્તેસુ પવત્તતિ. તે પનેત્થ ન યુજ્જન્તીતિ વુત્તં ‘‘નિયકજ્ઝત્ત’’ન્તિ, નિયકસઙ્ખાતઅજ્ઝત્તધમ્મેસૂતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અત્તનો સન્તાને’’તિ. લુબ્ભનલક્ખણોતિ ગિજ્ઝનલક્ખણો, આરમ્મણે દળ્હગ્ગહણસભાવોતિ અત્થો. દુસ્સનલક્ખણોતિ કુજ્ઝનલક્ખણો, બ્યાપજ્જનસભાવોતિ અત્થો. મુય્હનલક્ખણોતિ અઞ્ઞાણલક્ખણો, આરમ્મણે સભાવસમ્મોહભાવોતિ અત્થો. વિહેઠેન્તીતિ અત્થનાસનઅનત્થુપ્પાદનેહિ વિબાધેન્તિ. તતો એવ યથા સગ્ગમગ્ગેસુ ન દિસ્સતિ, એવં કરોન્તીતિ આહ ‘‘નાસેન્તિ વિનાસેન્તી’’તિ. અત્તનિ સમ્ભૂતાતિ સન્તાને નિબ્બત્તા.

પુરિસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. જરામરણસુત્તવણ્ણના

૧૧૪. અઞ્ઞત્ર જરામરણાતિ જરામરણેન વિના. જરામરણવિરહિતો જાતો નામ અત્થિ નુ ખોતિ પુચ્છતિ. પાળિયં જાતસ્સાતિ પચ્ચત્તે સામિવચનં. મહાસાલાતિ ઇમિના ર-કારસ્સ લ-કારં કત્વા ‘‘મહાસાલા’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ યથા ‘‘પુરત્થિયોતિ પુલત્થિયો’’તિ. મહાસારપ્પત્તાતિ મહન્તં વિભવસારં પત્તા. કોટિસતં ધનં, અયમેવ વા પાઠો. ‘‘કુમ્ભં નામ દસ અમ્બણાની’’તિ વદન્તિ. ઇસ્સરાતિ વિભવિસ્સરિયેન ઇસ્સરા. સુવણ્ણરજતભાજનાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન વત્થસેય્યાવસથાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અસાધારણધનાનં નિધાનગતત્તા ‘‘અનિધાનગતસ્સા’’તિ વુત્તં. તુટ્ઠિકરણસ્સાતિ પાસાદસિવિકાદિસુખસાધનસ્સ.

આરકા કિલેસેહીતિ નિરુત્તિનયેન સદ્દસિદ્ધિમાહ. આરકાતિ ચ સબ્બસો સમુચ્છિન્નત્તા તેહિ દૂરેતિ અત્થો. રાગાદીનં હતત્તા, પાપકરણે રહાભાવતો, અનુત્તરદક્ખિણેય્યતાદિપચ્ચયા ચ અરહં. કામઞ્ચાયં સંયુત્તવણ્ણના, અભિધમ્મનયો એવ પન નિપ્પરિયાયોતિ આહ ‘‘ચત્તારો આસવા’’તિ બ્રહ્મચરિયવાસન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસં. વુટ્ઠાતિ વુટ્ઠવન્તો. ચતૂહિ મગ્ગેહિ કરણીયન્તિ પચ્ચેકં ચતૂહિ મગ્ગેહિ કત્તબ્બં પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયભાવનાભિસમયં. એવં ગતં સોળસવિધં હોતિ. ઓસીદાપનટ્ઠેન ભારા વિયાતિ ભારા. તેનાહ ‘‘ભારા હવે પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૩.૨૨). અત્તપટિબદ્ધતાય અત્તનો અવિજહનતો પરમત્થદેસનાય ચ પરમત્થો અરહત્તં. કામઞ્ચાયમત્થો સબ્બસમિદ્ધિસસન્તતિપરિયાપન્નો અનવજ્જધમ્મો સમ્ભવતિ અકુપ્પસભાવા, અપરિહાનધમ્મેસુ પન અગ્ગભૂતે અરહત્તે સાતિસયો, ન ઇતરેસૂતિ ‘‘અરહત્તસઙ્ખાતો’’તિઆદિ વુત્તં. ઓરમ્ભાગિયુદ્ધમ્ભાગિયવિભાગં દસવિધમ્પિ ભવેસુ સંયોજનં કિલેસકમ્મવિપાકવટ્ટપચ્ચયો હુત્વા નિસ્સરિતું અપ્પદાનવસેન બન્ધતીતિ ભવસંયોજનં. સતિપિ હિ અઞ્ઞેસં તપ્પક્ખિયભાવેન વિના સંયોજનાનિ તેસં તપ્પચ્ચયભાવો અત્થિ, ભવનિયામો ઓરમ્ભાગિયુદ્ધમ્ભાગિયસઙ્ગહિતોતિ તંતંભવનિબ્બત્તકકમ્મનિયામો ચ હોતિ, ન ચ ઉપચ્છિન્નસંયોજનસ્સ કતાનિપિ કમ્માનિ ભવં નિબ્બત્તેન્તીતિ તેસંયેવ સંયોજનટ્ઠો દટ્ઠબ્બો. સમ્મા કારણેહિ જાનિત્વાતિ ઞાયેન દુક્ખાદીસુ સો યથા જાનિતબ્બો; તથા જાનિત્વા, પુબ્બકાલકિરિયાવિમુત્તા હિ અપરકાલકિરિયા ચ યથા સમ્ભવતિ, તં દસ્સેતું ‘‘મગ્ગપઞ્ઞાયા’’તિઆદિ વુત્તં.

ભિજ્જનસભાવો ખણાયત્તત્તા. નિક્ખિપિતબ્બસભાવો મરણધમ્મત્તા. અયં કાયો ઉસ્માયુવિઞ્ઞાણાપગમો છડ્ડનીયધમ્મો, યસ્મિં યં પતિટ્ઠિતં, તં તસ્સ સન્તાનગતવિપ્પયુત્તન્તિ કત્વા વત્તબ્બતં અરહતીતિ આહ ‘‘ખીણાસવસ્સ હિ અજીરણધમ્મોપિ અત્થી’’તિઆદિ. તેનાહ ભગવા ‘‘ઇમસ્મિંયેવ બ્યામમત્તે કળેવરે સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકે લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેમિ લોકસમુદયઞ્ચ લોકનિરોધઞ્ચા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૧.૧૦૭; અ. નિ. ૪.૪૫). અસ્સ ખીણાસવસ્સ, ‘‘જીરણધમ્મ’’ન્તિ યથાવુત્તં અજીરણધમ્મં ઠપેત્વા જીરણધમ્મં દસ્સેન્તો ‘‘તેસંપાયં કાયો ભેદનધમ્મો’’તિ એવમાહ. જરં પત્તસ્સેવ હિસ્સ ભેદનનિક્ખિપિતબ્બતાનિયતે અત્થે સુત્તદેસના પવત્તા. અત્થસ્સ ઉપ્પત્તિ અટ્ઠુપ્પત્તિ, સા એતસ્સ અત્થીતિ અટ્ઠુપ્પત્તિકો. કિર-સદ્દો અનુસ્સવત્થો, તેન અનુસ્સવાગતોયમત્થો, ન અટ્ઠકથાગતોતિ દીપેતિ. તેનાહ ‘‘વદન્તી’’તિ. યેનાયં અત્થો હેતુના અટ્ઠુપ્પત્તિકો, તં દસ્સેતું ‘‘સિવિકસાલાયં નિસીદિત્વા કથિત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘વિહરતિ જેતવને’’તિ નિદાનવચનેન યથા ન વિરુજ્ઝતિ, તથા વેદિતબ્બં. નનુ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ પુચ્છાવસિકો નિક્ખેપોતિ? સચ્ચમેતં, સુત્તેકદેસં પન સન્ધાય અટ્ઠુપ્પત્તિકતાવચનં. કેચિ પન ‘‘યાનં આરુહિત્વા રાજા આગતો, રઞ્ઞો આરોહનીયરથં દસ્સેત્વા વુત્ત’’ન્તિપિ વદન્તિ.

સરીરે ફેણપિણ્ડસમે કિં વત્તબ્બં? સબ્ભિ સદ્ધિન્તિ સાધૂહિ સહ પવેદયન્તિ. ન હિ કદાચિ સાધૂનં સાધૂહિ સહ કત્તબ્બા હોન્તિ, તસ્મા સીદનસભાવાનં કિલેસાનં ભિજ્જનપ્પત્તત્તા નિબ્બાનં સબ્ભીતિ વુચ્ચતિ. પુરિમપદસ્સાતિ ‘‘સતઞ્ચ ધમ્મો ન જરં ઉપેતી’’તિ પદસ્સ. કારણં દસ્સેન્તો બ્યતિરેકવસેન. સતં ધમ્મો નિબ્બાનં કિલેસેહિ સંસીદનભિજ્જનસભાવો ન હોતિ, તસ્મા તં આગમ્મ જરં ન ઉપેતિ. કિલેસા પન તન્નિમિત્તકા, એવમયં વુત્તકારણતો જરં ન ઉપેતીતિ. તેનાહ ‘‘ઇદ’’ન્તિઆદિ. સુન્દરાધિવચનં વા એતં ‘‘સબ્ભી’’તિ પદં અપાપતાદીપનતો, સબ્ભિધમ્મભૂતન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪), ન તેન ધમ્મેન સમત્થિ કિઞ્ચી’’તિ (ખુ. પા. ૬.૪; સુ. નિ. ૨૨૭) ચ.

જરામરણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પિયસુત્તવણ્ણના

૧૧૫. રહસિ ગતસ્સાતિ જનસમ્બાધતો અપક્કન્તસ્સ. નિલીનસ્સ તેનેવ જનવિવેકેન એકમન્તં નિસજ્જાય એકીભાવેન પટિસલ્લીનસ્સ વિય. તેનાહ ‘‘એકીભૂતસ્સા’’તિ. સબ્બઞ્ઞુભાસિતં કરોન્તો આહ તસ્સ વચનં ‘‘એવમેત’’ન્તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તસ્સ વચનં તથાપચ્ચનુભાસન્તો. અન્તકેનાધિપન્નત્તા એવ ખેત્તવત્થુહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિ માનુસં ભવં જહતો. અનુગન્તિ અનુગતં, તમેવ અનુગામીતિ અત્થો. નિચયન્તિ ઉપરૂપરિ વડ્ઢિયા નિચિતભૂતં. સમ્પરાયિકન્તિ સમ્પરાય હિતં.

પિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અત્તરક્ખિતસુત્તવણ્ણના

૧૧૬. પીદહનન્તિ સંયમનં. કમ્મપથભેદં અપ્પત્તસ્સાતિ સુપિનકાલો વિય પવત્તિમત્તતાય કમ્મપથવિસેસં અગતસ્સ. કમ્મસ્સાતિ અકુસલકમ્મસ્સ. સંવરન્તિ સંવરભાવં દસ્સેતિ, ઇતરસ્સ પન સંવરભાવો પુરિમેહિ તીહિ પદેહિ દસ્સિતોવાતિ. ઓત્તપ્પમ્પિ ગહિતમેવ તદવિનાભાવતો. ન હિ પાપજિગુચ્છનં પાપઉત્રાસરહિતં, ઉત્રાસો વા પાપજિગુચ્છનરહિતો અત્થીતિ.

અત્તરક્ખિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અપ્પકસુત્તવણ્ણના

૧૧૭. ઉળારસદ્દો સેટ્ઠે બહુકે ચ દિસ્સતીતિ આહ ‘‘પણીતે ચ બહુકે ચા’’તિ. માનમજ્જનેનાતિ માનવસેન મદપ્પત્તિયા. અતિક્કમન્તિ સાધુમરિયાદવીતિક્કમલક્ખણં દોસં. કૂટો પાસો.

અપ્પકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અડ્ડકરણસુત્તવણ્ણના

૧૧૮. યસ્મા કામનિમિત્તં સત્તો સમ્પજાનમુસા ભાસતિ, તસ્મા કામા તસ્સ પતિટ્ઠા પચ્ચયો કારણન્તિ આહ ‘‘કામહેતૂ’’તિઆદિ. ભદ્રમુખસીસેન વિટટુભં ભદ્રોપચારેન ઉપચરતીતિ અત્થો, વિનિચ્છયો કરીયતિ એત્થાતિ અડ્ડકરણં, વિનિચ્છયટ્ઠાનં. ખિપ્પન્તિ કૂટં, મચ્છખિપ્પન્તિપિ વટ્ટતિ. ઓડ્ડિતન્તિ ઓડ્ડનવસેન ફલં પાપિતં.

અડ્ડકરણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. મલ્લિકાસુત્તવણ્ણના

૧૧૯. ‘‘કસ્મા પુચ્છતી’’તિ? પુચ્છાકારણં ચોદેત્વા સમુદયતો પટ્ઠાય દસ્સેતું ‘‘અયં કિર મલ્લિકા’’તિઆદિ વુત્તં. માલારામં ગન્ત્વાતિ અત્તનો પિતુ માલારામં રક્ખણત્થઞ્ચેવ અવસેસપુપ્ફગ્ગહણત્થઞ્ચ ગન્ત્વા. કાસિગામેતિ કાસિરટ્ઠસ્સ ગામે. સો કિર ગામો મહાકોસલરાજેન અત્તનો ધીતુયા પતિઘરં ગચ્છન્તિયા પુપ્ફમૂલત્થાય દિન્નો, તંનિમિત્તં. ભાગિનેય્યેન અજાતસત્તુના. તસ્સાતિ રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ. સાતિ મલ્લિકા. નિવત્તિતુન્તિ તસ્સા ધમ્મતાય નિવત્તિતું તસ્સા વચનં પટિક્ખિપિતું. નેવજ્ઝગાતિ વત્તમાનત્થે અતીતવચનન્તિ આહ ‘‘નાધિગચ્છતી’’તિ. પુથુ અત્તાતિ તેસં સત્તાનં અત્તા.

મલ્લિકાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. યઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૧૨૦. થૂણન્તિ યઞ્ઞૂપત્થમ્ભં. ઉપનીતાનિ યઞ્ઞં યજિતું આરમ્ભાય. એત્તાવતાતિ ‘‘ઇધ, ભન્તે…પે… રુદમાના પરિકમ્માનિ કરોન્તી’’તિ એત્તકેન પાઠેન. સન્નિટ્ઠાનન્તિ ‘‘નં ઇત્થિં લભિસ્સામિ નુ ખો, ન નુ ખો લભિસ્સામી’’તિ નિચ્છયં અવિન્દન્તો ન ઞાયન્તો. ફેણુદ્દેહકન્તિ યથા યત્થ કુથિતે ફેણં ઉદ્દેહતિ ન ઉપધીયતિ, એવં અનેકવારં ફેણં ઉટ્ઠાપેત્વા. તં દિવસન્તિ તસ્મિં રઞ્ઞા નિદ્દં અલભિત્વા દુક્ખસેય્યદિવસે. આલોકં ઓલોકેત્વાતિ લોહકુમ્ભિમુખવટ્ટિસીસે પત્તે તત્થ મહન્તં આલોકં ઓલોકેત્વા. અત્તાનો વચનં રઞ્ઞો પવત્તિઞાપનત્થં. મહાસદ્દો ઉદપાદિ ‘‘એવરૂપં યઞ્ઞં રાજા કારાપેતી’’તિ. વત્તુકામો અહોસિ, વત્તુઞ્ચ પન અવિસહન્તો ‘‘સ’’ ઇતિ વત્વા લોહકુમ્ભિયં નિમુગ્ગો. ઇમં ગાથં વત્તુકામો અહોસીતિ અયં પનેત્થ સમ્બન્ધો. એસ નયો સેસપદદ્વયેપિ. ધમ્મભેરિં ચરાપેસું ‘‘કોચિ કઞ્ચિ પાણં મા હનતૂ’’તિ. સો ઇત્થિસામિકો પુરિસો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ અત્તનો ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા સત્તુ ચ દેસનાવિલાસસમ્પત્તિયા, રાજા પન મહાબોધિનિરુજ્ઝનસભાવત્તા કિઞ્ચિ વિસેસં નાધિગચ્છિ.

સઙ્ગહવત્થૂનીતિ લોકસ્સ સઙ્ગહકારણાનિ. નિપ્ફન્નસસ્સતો નવભાગે કસ્સકસ્સ દત્વા રઞ્ઞં એકભાગગ્ગહણં દસમભાગગ્ગહણં. એવં કસ્સકા હટ્ઠતુટ્ઠા સસ્સાનિ સમ્પાદેન્તીતિ આહ ‘‘સસ્સસમ્પાદને મેધાવિતાતિ અત્થો’’તિ. તતો ઓરભાગે કિર છભાગગ્ગહણં જાતં. છમાસિકન્તિ છન્નં છન્નં માસાનં પહોનકં. પાસેતીતિ પાસગતે વિય કરોતિ. વાચાય પિયસ્સ પિયકરસ્સ કમ્મં વાચાપેય્યં. સબ્બસો રટ્ઠસ્સ ઇદ્ધાદિભાવતો ખેમં. નિરબ્બુદં ચોરિયાભાવતો. ઇદઞ્હિ રટ્ઠં અચોરિયં નિરગ્ગળન્તિ વુચ્ચતિ અપારુતઘરભાવતો.

ઉદ્ધંમૂલકં કત્વાતિ ઉમ્મૂલં કત્વા. દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહીતિ મહાયઞ્ઞસ્સ પુબ્બભાગે પચ્છા ચ પવત્તેતબ્બેહિ દ્વીહિ પરિવારયઞ્ઞેહિ. સત્તવીસતિ…પે… નસ્સાતિ સત્તવીસાધિકાનં તિણ્ણં પસુસતાનં દ્વાવીસતિયા અસ્સાદીહિ ચ સટ્ઠિઅધિકદ્વિસતઆરઞ્ઞકપસૂહિ ચ સદ્ધિં સમ્પિણ્ડિતાનં પન નવાધિકછસતપસૂનં મારણેન ભેરવસ્સ પાપભીરુકાનં ભયાવહસ્સ. તથા હિ વદન્તિ –

‘‘છસતાનિ નિયુજ્જન્તિ, પસૂનં મજ્ઝિમે હનિ,

અસ્સમેધસ્સ યઞ્ઞસ્સ, અધિકાનિ નવાપિ ચા’’તિ.

સમ્મન્તિ યુગચ્છિદ્દે પક્ખિપિતબ્બદણ્ડકં. પાસેન્તીતિ ખિપન્તિ. સંહારિમેહીતિ સકટેહિ વહિતબ્બેહિ યૂપેહિ. પુબ્બે કિર એકો રાજા સમ્માપાસં યજન્તો સરસ્સતિનદીતીરે પથવિયા વિવરે દિન્ને નિમુગ્ગોયેવ અહોસિ. અન્ધબાલબ્રાહ્મણા ગતાનુગતિગતા ‘‘અયં તસ્સ સગ્ગગમનમગ્ગો’’તિ સઞ્ઞાય તત્થ સમ્માપાસયઞ્ઞં પટ્ઠપેન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘નિમુગ્ગોકાસતો પભુતી’’તિ. અયૂપો અપ્પકદિવસો યાગો, સયૂપો બહુદિવસં સાધેય્યો સત્રયાગો. મન્તપદાભિસઙ્ખતાનં સપ્પિમધૂનં વાજમિતિ સમઞ્ઞા, હિરઞ્ઞસુવણ્ણગોમહિં સાદિસત્તરસકદક્ખિણસ્સ. સારગબ્ભકોટ્ઠાગારાદીસુ નત્થેત્થ અગ્ગળન્તિ નિરગ્ગળો. તત્થ કિર યઞ્ઞે અત્તનો સાપતેય્યં અનવસેસતો અનિગૂહિત્વા નિય્યાતીયતિ. મહારમ્ભાતિ બહુપસુઘાતકમ્મા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘વિવિધા યત્થ હઞ્ઞરે’’તિ વક્ખમાનત્તા ‘‘મહાકિચ્ચા’’તિ અત્થો વુત્તો, ઇધ ‘‘મહારમ્ભાતિ પપઞ્ચવસેન અજેળકા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ ‘‘બહુપસુઘાતકમ્મા’’તિ અત્થો વુત્તો. નિરારમ્ભાતિ એત્થાપિ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અનુગતં કુલન્તિ અનુકુલં, કુલાનુગતન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘યં નિચ્ચભત્તાદિ…પે… અત્થો’’તિ.

યઞ્ઞસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. બન્ધનસુત્તવણ્ણના

૧૨૧. ઇદન્તિ ‘‘ઇધ, ભન્તે’’તિઆદિકં વચનં. તે ભિક્ખૂ આરોચેસુન્તિ સમ્બન્ધો. તેસૂતિ તેસુ રઞ્ઞા બન્ધાપિતમનુસ્સેસુ. સુકતકારણન્તિ સુકારણકિરિયં આરોચેસું, ન કેવલં તેસં મનુસ્સાનં બન્ધાપિતભાવં. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘રઞ્ઞો કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠવઙ્કોતિ અટ્ઠંસો. અન્તોઘરચારિનોતિ અન્તેપુરવાસિનો.

ઉક્કટ્ઠેતિ યુદ્ધે. મન્તીસૂતિ ગુત્તમન્તીસુ. અકુતૂહલન્તિ સઞ્ઞતં. પિયન્તિ પિયાયિતબ્બં. અન્નપાનમ્હિ મધુરે અભુત્તે ઉપ્પન્ને. અત્થેતિ અત્થે કિચ્ચે જાતે થિરન્તિ ન કથેન્તિ કાયબલમત્તેન અપનેતું સક્કુણેય્યત્તા. સુટ્ઠુ રત્તરત્તાતિ અતિવિય રત્તા એવ હુત્વા રત્તા. સારત્તેનાતિ સારભાવેન સારભાવસઞ્ઞાય. ઓહારિનન્તિ હેટ્ઠા હરણસીલન્તિ આહ ‘‘ચતૂસુ અપાયેસુ આકડ્ઢનક’’ન્તિ. સિથિલન્તિ સિથિલાકારં, ન પન સિથિલં. તેનાહ ભગવા ‘‘દુપ્પમુઞ્ચ’’ન્તિ.

બન્ધનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.