૨. દુતિયવગ્ગો

૧. વતપદસુત્તવણ્ણના

૨૫૭. સમાદાતબ્બતો વતાનિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરસભાવેન પબ્બજિતબ્બતો પદાનિ, તતો એવ અસંકિણ્ણભાગાતિ કત્વા ‘‘વતકોટ્ઠાસાની’’તિ વુત્તં. સમત્તાનીતિ પુઞ્ઞવિસેસતાય પુજ્જભવફલનિબ્બત્તનેન કિત્તિસઞ્ઞાનેન ચ સમં અત્તાનિ સમત્તાનિ. પરિપુણ્ણાનીતિ અખણ્ડાદિભાવેન સબ્બસો પુણ્ણાનિ. સમાદિન્નાનીતિ તત્થ સક્કચ્ચકારિતાય સમ્મા આદિન્નાનિ. માતુલાનીતિ પિતુભગિની, ન યા કાચિ માતુલસ્સ ભરિયા કુલજેટ્ઠકાનં અધિપ્પેતત્તા, ભરિયાપિ વા માતુલસમ્બન્ધતો ગહેતબ્બા, તથા સતિ મહાપિતુભરિયાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

આદિ-સદ્દેન જેટ્ઠભગિનીનં સઙ્ગહો. અપચિતિકારકોતિ તેસં પચ્ચુટ્ઠાનકરો. યો કોચિ દદન્તોપિ સાપેક્ખો દેતિ, સો મુત્તચાગો ન હોતિ, અયં પન ન એવન્તિ ‘‘મુત્તચાગો હોતી’’તિ વુત્તં. વિસ્સટ્ઠચાગોતિ નિરપેક્ખપરિચ્ચાગોતિ અત્થો. યથા પાણાતિપાતબહુલો ‘‘લોહિતપાણી’’તિ વુચ્ચતિ, તથા દાનબહુલો ‘‘પયતપાણી’’તિ વુત્તોતિ આહ ‘‘દેય્યધમ્મદાનત્થાય સદા ધોતહત્થો’’તિ. વોસ્સગ્ગરતોતિ દેય્યધમ્મસ્સ પરિચ્ચજને અભિરતો. પરેહિ યાચિતબ્બારહોતિ પરેહિ યાચિતું યુત્તો ઇચ્છિતસ્સ અત્થસ્સ તાવદેવ વિસ્સજ્જનતો. દાનેનેવ યુત્તોતિ સબ્બકાલં દાનેનેવ યુત્તો અભિણ્હં પવત્તમહાદાનત્તા. દાને ચ સંવિભાગે ચાતિ પરસ્સ સમ્પુણ્ણં કત્વા પરિચ્ચજનસઙ્ખાતે દાને ચ અત્તના પરિભુઞ્જિતબ્બતો સંવિભજનસઙ્ખાતે સંવિભાગે ચ રતો અભિરતો.

વતપદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સક્કનામસુત્તવણ્ણના

૨૫૮. મનુસ્સભૂતોતિ મનુસ્સેસુ ભૂતો, મનુસ્સત્તં વા પત્તો. આવસથન્તિ નિવાસટ્ઠાનં કારેત્વા અદાસિ, તસ્મા વાસં અદાસીતિ વાસવો. અત્થ-સદ્દો ઇધ કારણપરિયાયોતિ આહ ‘‘સહસ્સમ્પિ કારણાન’’ન્તિ. સ્વાયમત્થો હેટ્ઠા વિભાવિતોવ. વિનિચ્છિનતિ, તસ્મા સહસ્સં પઞ્ઞાઅક્ખીનિ એતસ્સાતિ સહસ્સક્ખો. મઘં વુચ્ચતિ ધનં, તં પન સદ્ધાસઙ્ખાતં મઘં અસ્સ અત્થીતિ મઘવા. પુરે દાનં દદાતીતિ પુરિન્દદો અનુનાસિકલોપં અકત્વા. પુઞ્ઞાનિ કાતું સક્કોતીતિ સક્કો.

સક્કનામસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મહાલિસુત્તવણ્ણના

૨૫૯. સોતિ સક્કો દેવરાજા. બહુવચને વત્તબ્બે એકવચનં વુત્તં. વુચ્ચતીતિ વચનં, અત્થો. તસ્મા બહુવચનેતિ બહુમ્હિ અત્થેતિ અત્થો. યથા પટિપજ્જન્તો અનુક્કમેન તે ધમ્મે સમાદિયિત્વા સક્કો સક્કત્તં અજ્ઝગા, તં પટિપત્તિં દસ્સેતું ‘‘સક્કો કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. અનન્તરેતિ સક્કભાવસ્સ અતીતાનન્તરે અત્તભાવે. તં સબ્બન્તિ સક્કસ્સ મઘમાણવકાલે સમ્માપટિપત્તિં, તાય સક્કભાવૂપગમનઞ્ચાતિ તં સબ્બં. વુત્તો, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

મહાલિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દલિદ્દસુત્તવણ્ણના

૨૬૦. મનુસ્સદલિદ્દોતિ મનુસ્સેસુ દુગ્ગતો. મનુસ્સકારુઞ્ઞતન્તિ મનુસ્સેસુ પરમનિહીનતં. મનુસ્સકપણોતિ મનુસ્સેસુ વા પરમનિહીનો. તસ્મિં ઠાનેતિ તસ્સ દેવપુત્તસ્સ તસ્મિં ઉપ્પજ્જનટ્ઠાને. લામકતો ચિન્તેન્તીતિ તસ્સ પુરિમવત્થું નિસ્સાય હીનતો ચિન્તેન્તિ. કથેન્તીતિ તમેવ પરેસં કથેન્તિ. વિત્થારેન્તીતિ વુત્તમત્થં વિત્થારિકં કરોન્તિ. સબ્બદા પરિચ્છિજ્જ પરિવારસમ્પન્નો હુત્વા અડ્ઢટ્ઠરતને હત્થિક્ખન્ધે મહચ્ચરાજાનુભાવેન નિસિન્નત્તા જનકાયેન સમુલ્લોકિયમાનો. અવલમ્બન્તીતિ ઓલમ્બન્તિ. વન્દનમત્તં વા નાહોસિ, અઞ્ઞદત્થુ પચ્ચેકબુદ્ધતો અત્તનો સમાનાદરકિરિયં પચ્ચાસીસતિ. તેન વુત્તં ‘‘સો’’તિઆદિ. ક્વાયન્તિ કો અયન્તિ બ્યાપન્નવસેન વદતિ. કાળરત્તેહિ સુત્તેહિ સિબ્બિતત્તા વણ્ણવિકારં દિસ્વા ‘‘કુટ્ઠિચીવરાનિ પારુતો’’તિ આહ. મહાનિરયે નિબ્બત્તિત્વા મહાદુક્ખં પચ્ચનુભોતિ. તદનુરૂપપાપકમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન લદ્ધોકાસેન રાજગહે…પે… પટિસન્ધિં ગણ્હિ. કામઞ્ચ એત્થ પટિસન્ધિગ્ગહણં કુસલકમ્મેનેવ, તસ્સ પન અકુસલકમ્મસ્સ વિપાકિનો બલવભાવતો વુત્તં ‘‘વિપાકાવસેસેના’’તિ. તેનાહ ‘‘ગહિતકાલતો…પે… નિક્ખન્તો’’તિ. ભિક્ખાય ચરિતું સમત્થકાલતો પટ્ઠાય રોગસ્સ બલવતાય મંસાનિ…પે… પતન્તિ. ઞાણં પેસેત્વાતિ વિપસ્સનાપટિપાટિયા ભાવનાઞાણં નિબ્બાનં પટિપેસેત્વા પવત્તેત્વા. ઇન્દ્રિયાનં પરિપક્કત્તા સત્થુ દેસનાવિલાસેન સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો. ચુમ્બટન્તિ પાદચુમ્બટં. કુટ્ઠિનો હિ સકલપાદતલં મા રુજીતિ ચુમ્બટં કત્વા તં પાદતલે બન્ધિત્વા ગચ્છન્તિ, મત્તિકપાતિં ભિન્દિત્વા વિય તથા નિહીનમનુસ્સત્તભાવતો ચવિત્વા સુવણ્ણપાતિં પટિલભન્તો વિય દેવત્તભાવં ગણ્હન્તો ચુતિચિત્તતો દુતિયચિત્તવારે આદાનચિત્તક્ખણે દેવલોકે નિબ્બત્તો.

મગ્ગેનાગતાતિ મગ્ગાધિગમનેન આગતા ઉપ્પન્ના. અરિયકન્તસીલન્તિ અરિયાનં કન્તં મનાપં મનોરમં સીલધમ્મં. અરિયાનં અધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાસિક્ખા વિય અધિસીલસિક્ખાપિ સબ્બા અતિવિય કન્તા એવાતિ આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. ઇમસ્મિં પનત્થેતિ ઇમસ્મિં સોતાપન્નસ્સ ભવસઙ્ખાતે અત્થે નિદ્ધારેત્વા વુચ્ચમાને. પઞ્ચસીલમ્પિ યસ્મા દિટ્ઠિ વિય ભવન્તરેપિ અપ્પહીનં.

દલિદ્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. રામણેય્યકસુત્તવણ્ણના

૨૬૧. આરમન્તિ એત્થ સત્તાતિ આરામા, મનોરમા ઉપવનાદયો. તે એવ ચેતેન્તિ એત્થ સદ્ધાય અત્તનો પીતિસોમનસ્સં સન્ધહન્તીતિ ચેતિયાતિ ચ વુચ્ચન્તિ. મનુસ્સરમણીયભાવસ્સાતિ મનુસ્સાનં આરમણીયભાવસ્સ. તસ્સ પન સીલાદિગુણવસેન અચિન્તેય્યાપરિમેય્યાનુભાવતાપિ હોતીતિ ભગવા ‘‘નાગ્ઘન્તિ સોળસિ’’ન્તિ અવોચ. અચેતનાય ભૂમિયા રમણીયતા નામ ગુણવિસિટ્ઠાનં અરિયાનં સેવનવસેન વેદિતબ્બાતિ વુત્તં ‘‘ઇદાનિ…પે… ગામે વાતિઆદિમાહા’’તિ.

રામણેય્યકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. યજમાનસુત્તવણ્ણના

૨૬૨. યજન્તાનન્તિ દક્ખિણેય્યં ઉદ્દિસ્સ દેન્તાનં. અટ્ઠુપ્પત્તિકો સુત્તનિક્ખેપોતિ દસ્સેત્વા અત્થવણ્ણનં કાતું ‘‘તદા કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. અગ્ગન્તિ સેટ્ઠં. તેહિ તેહિ વા યથાલદ્ધસપ્પિઆદયો મા નસ્સન્તુ, અગ્ગભાવેન ગહિતાનિ સપ્પિઆદીનિ કેવલં અગ્ગિમ્હિ ઝાપનેન, દેવા મનુસ્સા મિચ્છાગાહેન મા નસ્સન્તુ. તક્કેનાતિ તક્કમત્તેન. ‘‘કથેમા’’તિ અમ્હે મઞ્ઞથ, ઇદાનિ પસ્સથ, પચ્ચક્ખતો અયં વો…પે… આગચ્છતીતિ આહંસૂતિ યોજના.

ઉપધિવિપાકન્તિ ઉપધીસુ વા વિપચ્ચતિ, ઉપધયો વા વિપાકા એતસ્સાતિ ઉપધિવિપાકં. વિપ્ફારવન્તં હોતિ વિપુલપક્ખતાય. ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અદંસુ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન મહાબ્રહ્મુના ચ એવં ઓવાદો દિન્નો’’તિ.

યજમાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. બુદ્ધવન્દનાસુત્તવણ્ણના

૨૬૩. ઉટ્ઠહાતિ ઉટ્ઠાનં કાયિકવીરિયં કરોહિ. તેનાહ ‘‘વિચર, લોકે’’તિ. ચેતસિકવીરિયં પન ભગવતા મત્થકં પાપિતમેવ. તેનાહ ‘‘વિજિતસઙ્ગામા’’તિ. દ્વાદસયોજનિકસ્સ ઉચ્ચભાવેન. વિત્થારતો પન આયામતો ચ અનેકયોજનસતસહસ્સપરિમાણચક્કવાળં અતિબ્યાપેત્વા ઠિતસ્સ. પન્નભારાતિ પાતિતભાર. નિક્ખેપિતબ્બતો ભારાતિ આહ ‘‘ઓરોપિતખન્ધા’’તિઆદિ. તે હિ તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ સમ્પાતનટ્ઠેન ભારા નામ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ભારા હવે પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ (સં. નિ. ૩.૨૨). તદેકદેસા ચ કિલેસાભિસઙ્ખારા. પન્નરસાય પુણ્ણમાય રત્તિન્તિ યથા પન્નરસપુણ્ણમાય રત્તિયં પરિપુણ્ણકાલે ઉપક્કિલેસવિમુત્તો ચન્દો સોભતિ, એવં તવ ચિત્તં સબ્બસો ઉપક્કિલેસવિમુત્તં સોભતીતિ અધિપ્પાયો.

બુદ્ધવન્દનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ગહટ્ઠવન્દનાસુત્તવણ્ણના

૨૬૪. પુથુદ્દિસાતિ બહુદિસા. કા પન તાતિ આહ ‘‘ચતસ્સો દિસા ચતસ્સો અનુદિસા ચા’’તિ. અનુદિસાગહણેન ચેત્થ ઉદ્ધં અધોપિ ગય્હતીતિ ચ દસ્સેતિ. ભૂમિવાસિનોતિ ભૂમિપટિબદ્ધવુત્તિનો. એતેન રુક્ખપબ્બતનિવાસિનોપિ ગહિતા હોન્તિ. ચિરરત્તસમાહિતચિત્તેતિ ઉપચારપ્પનાઝાનાનિ ઉપ્પાદેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનતાય ચિરકાલં સમાહિતચિત્તે. આપાણકોટિકન્તિ જીવિતપરિયન્તં યાવજીવં. એવમાદીતિ આદિ-સદ્દેન અવસેસપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ સઙ્ગણ્હાતિ. નિચ્ચસીલવસેન પઞ્ચહિ, નિયમસીલવસેન દસહિ. પિ-સદ્દેન તતો કતિપયેહિ ઉપોસથસીલવસેન અટ્ઠહિપીતિ દસ્સેતિ. ધમ્મિકેહીતિ ધમ્મતો અનપેતેહિ. પમુખોતિ પમોક્ખો.

ગહટ્ઠવન્દનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સત્થારવન્દનાસુત્તવણ્ણના

૨૬૫. બ્રહ્મજાણુકોતિ દક્ખિણજાણુમણ્ડલં પથવિયં ઠપેત્વા વન્દમાનો બ્રહ્મજાણુકો નામ તથાભૂતો હુત્વા. યજિતબ્બતો યક્ખો, પૂજનીયો. એવં પૂજાવિસેસયોગતો સક્કોતિ આહ ‘‘સો યક્ખોતિ સો સક્કો’’તિ. સક્કસ્સ નમક્કારભાજનભૂતઞ્હિ પુચ્છન્તો માતલિ ‘‘કો નામ સો યક્ખો’’તિ આહ. ગુણનેમિત્તકેહીતિ ગુણહેતુકેહિ અનન્તાનિ હિ બુદ્ધાનં નામાનિ, તાનિ ચ ખો સબ્બાનિપિ ગુણનેમિત્તકાનેવ. અનન્તગુણત્તા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અસઙ્ખ્યેય્યાનિ નામાનિ, સગુણેન મહેસિનો;

ગુણેન નામમુદ્ધેય્યં, અપિ નામસહસ્સતો’’તિ. –

તસ્મા અનોમનામન્તિ પરિપુણ્ણગુણનામન્તિ અત્થો. સમતિક્કમેનાતિ સમ્મા સમુચ્છિન્દનવસેન અતિક્કમનેન. કિલેસારીનં અપેતચયોતિ અપચયો, સો આરમિતબ્બટ્ઠેન આરામો એતેસન્તિ અપચયારામા. તેનાહ ‘‘વટ્ટવિદ્ધંસને રતા’’તિ.

સત્થારવન્દનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સઙ્ઘવન્દનાસુત્તવણ્ણના

૨૬૬. પૂતિમ્હિ દેહે માતુ સરીરે સયનતો, અત્તનો એવ વા પૂતિદેહં સરીરં તસ્મિં ઠિતતાય અવત્થરિત્વા સયનતો પૂતિદેહસયાતિ યોજના. કુણપમ્હેતેતિ એતે મનુસ્સા અસુચિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલે માતુકુચ્છિસઙ્ખાતે કુણપસ્મિં દસ માસે નિમુગ્ગા. તેસં કિન્નામ ત્વં પિહયસીતિ યોજના. એતેસં એતં વિહયામીતિ એતેસં ઇસીનં એતં સમ્માપટિપત્તિં વિહયામિ. ઇદાનિ તં પટિપત્તિં દસ્સેતું ‘‘ન તે સં કોટ્ઠે ઓપેન્તી’’તિ વુત્તં. ધઞ્ઞં કોટ્ઠે ન પક્ખિપન્તિ પક્ખિપિતબ્બસ્સ ચ અભાવતો. તેનાહ ‘‘ન હિ એતેસં ધઞ્ઞ’’ન્તિ. પરેસં નિટ્ઠિતન્તિ પરેસં ગહિતં સન્તકં તેસં પાકાય નિટ્ઠિતં. ભિક્ખાચારવત્તેનાતિ પિણ્ડાચરિયાય. એસમાના પરિયેસન્તા. એવં પરિયિટ્ઠેન. યાપેન્તિ, ન એસન્તિ અનેસનં. સુસમાદિન્નસુન્દરવતાતિ સુટ્ઠુ સમાદિન્નસોભનવતા.

એવં સુભાસિતભાસિનોતિ ગન્થધુરવિપસ્સનાધુરાનં વસેન ગુણપરિમાણસુભાસિતસ્સેવ ભાસનસીલા. અરિયેન તુણ્હીભૂતેન તુણ્હીભૂતા. તતો એવ મનસ્સ સાતિસયં સમઞ્ચરા. ગહિતદણ્ડેસુ પરામાસાદિપયુત્તેસુ દણ્ડાદાનાદિહેતુ ઉપ્પજ્જનકકિલેસપરિળાહાભાવતો નિબ્બુતા. તેનાહ ‘‘વિસ્સટ્ઠદણ્ડા’’તિ. સાદાનેસૂતિ સભવાદાનેસુ. અનાદાનાતિ તબ્બિરહિતા. તેનાહ ‘‘ભવયોની’’તિઆદિ.

સઙ્ઘવન્દનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.