૧. પઠમવગ્ગો

૧. સુવીરસુત્તવણ્ણના

૨૪૭. અભિયંસૂતિ યુદ્ધસજ્જાભિમુખા હુત્વા ગચ્છિંસુ. તત્રાતિ તસ્મિં અસુરાનં અભિયાને અયં દાનિ વુચ્ચમાના અનુપુબ્બતો કથા. તેત્તિંસ પુરિસે ગહેત્વાતિ તેત્તિંસ પુરિસે પુઞ્ઞકિરિયાય સહાયભૂતે ગહેત્વા. ‘‘યાવજીવં માતાપિતુભરો અસ્સ’’ન્તિઆદિના સમાદિન્નાનિ સત્ત વતપદાનિ પૂરેત્વા. અધિગણ્હન્તં અભિભવન્તં. પુત્તહતાયાતિ હતપુત્તાય. સા સુરા ન હોતિ, ન સુરં પિવિમ્હાતિ અધિપ્પાયો. તતો પટ્ઠાયાતિ ‘‘ન સુરા’’તિ વુત્તકાલતો પટ્ઠાય. ‘‘ન સુરન્તિ ન દિબ્બન્તીતિ અસુરા’’તિ કેચિ. હેટ્ઠિમતલે અન્તોભૂમિયં આયામતો દસયોજનસહસ્સં.

ઉરગાદિસહચરિતાનિ ઠાનાનિ ઉરગાદીનીતિ આહ ‘‘ઉરગાદીસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસૂ’’તિ. પઠમાલિન્દેતિ પઠમે પરિભણ્ડે. પઞ્ચયોજનસહસ્સવિત્થારપુથુબહલાહિ સિનેરુસ્સ ચતૂસુપિ પસ્સેસુ ચત્તારો પરિભણ્ડા. સિનેરુસ્સ હિ તસ્મિં તસ્મિં પસ્સે યુગન્ધરાદીસુ પઞ્ચસતપરિત્તદીપપરિવારે મહાદીપે ચ લભિતબ્બસ્સ મહતો અત્થસ્સ વસેન મહત્થા. કુપિતાવિલચિત્તાતિ કુપિતેન કોપેન આકુલચિત્તા. યુદ્ધેસીતિ યુદ્ધેસિનો. સેસેસૂતિ સેસેસુ પરિભણ્ડેસુ. સેસાતિ સુપણ્ણાદયો.

વમ્મિકમક્ખિકાતિ સપક્ખિકઉપચિકા. ઓસક્કિત્વાતિ પિટ્ઠિભાગેન નિવત્તિત્વા.

પમાદં આપાદેસીતિ સક્કસ્સ આણાય પમાદં આપજ્જિ. સટ્ઠિયોજનં વિત્થારેન. સુવણ્ણમહાવીથિન્તિ સુવણ્ણમયભૂમિજગતિવીથિં.

અનુટ્ઠહન્તોતિ ઉટ્ઠાનં કાયિકવીરિયં અકરોન્તો. અવાયમન્તોતિ વાયામં ચેતસિકવીરિયં અકરોન્તો. કિઞ્ચિ કિચ્ચન્તિ કસિવાણિજ્જાદિભેદં અઞ્ઞતરં કિચ્ચં કત્તબ્બકમ્મં. વરન્તિ પવરં. તેનાહ ‘‘ઉત્તમ’’ન્તિ. તઞ્ચ ખો કસિતબ્બટ્ઠાનં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ઓકાસ’’ન્તિ. કમ્મં અકત્વાતિ કિઞ્ચિપિ જીવિતહેતુભૂતં કમ્મં અકત્વા. જીવિતટ્ઠાનં નામાતિ તસ્સ જીવિતસ્સ હેતુ નામ. નિબ્બાનસ્સ મગ્ગોતિ નિબ્બાનસ્સ અધિગમુપાયભૂતો મગ્ગો.

સુવીરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સુસીમસુત્તવણ્ણના

૨૪૮. અન્તરેતિ અબ્ભન્તરે. એવંનામકન્તિ ‘‘સુસીમો’’તિ એવંનામકં. એકં પુત્તમેવ અઞ્ઞતરં અત્તનો પુત્તમેવ.

સુસીમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ધજગ્ગસુત્તવણ્ણના

૨૪૯. સમુપબ્યૂળ્હોતિ ઉભિન્નં સહ એવ સમાગમો, ભુસં વા બ્યૂળ્હોતિ અત્થો. ભુસા પનસ્સ બ્યૂળ્હતા દ્વિન્નં સેનાનં સમાગન્ત્વા સમ્પિણ્ડિતભાવેનાતિ આહ ‘‘સમ્પિણ્ડિતો રાસિભૂતો’’તિ. પચ્છિમન્તોતિ રથપઞ્જરસ્સ પરન્તો પચ્છિમન્તો પચ્છિમકોટ્ઠાસો. રથસન્ધિતોતિ રથપઞ્જરસ્સ કુબ્બરેન સદ્ધિં સમ્બન્ધનટ્ઠાનતો. તદેવ પમાણન્તિ તદેવ ‘‘દિયડ્ઢયોજનસતાયામો’’તિ વુત્તપ્પમાણમેવ. દિગુણં કત્વાતિ ‘‘પચ્છિમન્તો સતયોજનો’’તિઆદિના દિગુણં કત્વા. ચન્દમણ્ડલસૂરિયમણ્ડલકિઙ્કિણિકજાલાદિભેદસ્સ સેસાલઙ્કારસ્સ. પસ્સન્તાનં દેવાનં. રાજા નોતિ અમ્હાકં રાજા દેવસેટ્ઠો. દુતિયં આસનં લભતીતિ સક્કે નિસિન્ને તસ્સ અનન્તરં દુતિયં આસનં લભતિ. તસ્મા દેવસેટ્ઠતાય સક્કો વિય ગારવટ્ઠાનિયો, યતો સક્કો ‘‘તસ્સ ધજગ્ગં ઉલ્લોકેય્યાથા’’તિ આહ. એસ નયો સેસેસુપિ. અસુરેહિ પરાજિતોતિ અસુરેહિ પરાજયં આપાદિતો. રજધજં દિસ્વાતિ પરસેનાય ઉપગચ્છન્તિયા ઉટ્ઠિતરજમત્તમ્પિ દિસ્વા ઠિતોપિ તં રજધજં દિસ્વા ભીરુભાવેન પલાયનધમ્મો.

યસ્સ ધજગ્ગપરિત્તસ્સ. આનુભાવો વત્તતિ અસમ્મુખીભૂતાહિપિ દેવતાહિ સિરસા સમ્પટિચ્છિતબ્બતો. ચોરભયાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન રોગભયાદીનઞ્ચેવ વટ્ટદુક્ખસ્સ ચ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો વિધિના ભાવિતે પરિત્તસ્સ અત્થે ઉપચારજ્ઝાનાદીનમ્પિ ઇજ્ઝનતો.

દીઘવાપીનામકે ગામે ચેતિયં દીઘવાપિચેતિયં. મુદ્ધવેદિકા નામ હમ્મિયં પરિક્ખિપિત્વા કતવેદિકા. બુદ્ધગતં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા પરિત્તરક્ખગુત્તિં આહ. પરિત્તસ્સ આનુભાવેન દ્વે ઇટ્ઠકા…પે… અટ્ઠંસુ. તથા હિ તસ્મિં નિસ્સેણિયં ઠિતે…પે… અટ્ઠંસૂતિ.

ધજગ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વેપચિત્તિસુત્તવણ્ણના

૨૫૦. ‘‘મહાનુભાવતાય અસુરાનં ચિત્તવેપનેન વેપચિત્તી’’તિ વદન્તિ. ઇસીહિ પન અભયં યાચિતે ‘‘ભયમેવ દદામી’’તિ વત્વા તેહિ ‘‘અક્ખયં હોતુ તે ભય’’ન્તિ અભિસપવસેન વુત્તકાલતો પટ્ઠાય વેપનચિત્તતાય ‘‘વેપચિત્તી’’તિ વુચ્ચતિ, યં લોકિયા ‘‘પુલોમો’’તિ ચ વદન્તિ. નિપાતપદાનિપિ કાનિચિ અત્થવિસેસજોતકાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘નિપાતમત્ત’’ન્તિ હેતુઅત્થાદીનમેત્થ અસમ્ભવતો. તન્તિ સક્કં દેવાનમિન્દં. કણ્ઠે પઞ્ચમેહીતિ કણ્ઠબન્ધનપઞ્ચમેહિ, વિભત્તિઅલોપેન નિદ્દેસો. ચિત્તેનેવાતિ ‘‘ઇમં બન્ધામિ, અયં બજ્ઝતૂ’’તિ ઉપ્પન્નચિત્તેનેવ. બજ્ઝતિ બદ્ધો હોતિ, અયં દેવાનુભાવો. મુચ્ચતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. દસહીતિ ‘‘ચોરોસી’’તિઆદિના ઇધ વુત્તેહિ દસહિ. તેનાહ ‘‘ઇમેહી’’તિ. નિબ્બત્તિત્વા ચિરકાલતં ઉપાદાય ખુંસનવસેન વદતિ ‘‘જરસક્કા’’તિ. ન તં અક્કોસં મનસિ કરોતિ દીઘરત્તં ખન્તિસોરચ્ચેસુ નિરુળ્હઅજ્ઝાસયત્તા. મહાપટિગ્ગહણન્તિ મહન્તં ઉપસમબ્યઞ્જનં. અસ્સાતિ વેપચિત્તસ્સ.

પટિસંયુજેતિ પટિસત્તુ હુત્વા સંયુદ્ધં કરેય્ય. તેનાહ ‘‘પટિપ્ફરેય્યા’’તિ. ઉપસમં…પે… મઞ્ઞે ઉપસમેનેવ પચ્ચત્થિકસ્સ નાયકભૂતસ્સ કોધસ્સ પટિસેધનતો. તાદિસે હિ કોધો પટિકિરિયં અલભન્તો અનુપાદાનો વિય જાતવેદો વૂપસમ્મતિ. યદા-સદ્દો હેતુઅત્થો, ન કાલત્થોતિ આહ ‘‘યસ્મા તં મઞ્ઞતી’’તિ. તાવદેવ દ્વે ગાવો યુજ્ઝન્તેતિ તસ્મિંયેવ ખણે દ્વીસુ ગોણેસુ યુજ્ઝન્તેસુ.

ખન્તિતો ઉત્તરિતરો અઞ્ઞો અત્થો ન વિજ્જતિ અનન્તરેવ અસ્સ વિરોધં અનત્થં પટિબાહિત્વા દિટ્ઠધમ્મિકસ્સ ચેવ સમ્પરાયિકસ્સ ચ સંવિધાનતો. તં ખન્તિં પરમં આહુ સેટ્ઠબલં વિરોધપચ્ચયં અભિભુય્ય પવત્તનતો. બાલયોગતો બાલો, તસ્સ બલં બાલબલં, અઞ્ઞાણન્તિ આહ ‘‘બાલબલં નામ અઞ્ઞાણબલ’’ન્તિ. તં યસ્સ બલન્તિ તં અઞ્ઞાણબલં યસ્સ પુગ્ગલસ્સ બલં, અબલમેવ તં પઞ્ઞાબલેન વિદ્ધંસેતબ્બતો. પટિવત્તા ન વિજ્જતીતિ ધમ્મટ્ઠં પટિપ્ફરિત્વા અભિભવિત્વા પવત્તા નત્થિ. પટિવચનમત્તં પન કોચિ વદેય્યાપિ, તં અકારણન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પટિપ્ફરિત્વા વા’’તિઆદિમાહ. બાલબલન્તિ ‘‘પટિપ્ફરિત્વા’’તિ વચનસ્સ કારણવચનં. તસ્સેવ પુગ્ગલસ્સ પટિકુજ્ઝનકસ્સ. નાનત્તાવિતક્કનતો ઉભિન્નં અત્થં. તિકિચ્છન્તન્તિ અનત્થપટિબાહનમુખેન પણ્ડિતકિચ્ચકરણેન પટિસેધેન્તં. ‘‘બાલો અય’’ન્તિ એવં પઞ્ઞપેતું હેતુફલાનં અનવબોધતો ચતુસચ્ચધમ્મે અછેકાતિ.

વેપચિત્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સુભાસિતજયસુત્તવણ્ણના

૨૫૧. ‘‘છેકતાયા’’તિ વત્વા તસ્સ વત્તું છેકભાવં દસ્સેતું ‘‘એવં કિરસ્સા’’તિઆદિમાહ. ગાહન્તિ લદ્ધિં. મોચેત્વાતિ યસ્સ પુન ‘‘ચોરો’’તિ ઉત્તરિ વત્તું ન સક્કોતિ, એવં વિમોચેત્વાતિ પઠમં વત્તું ન સક્કા. ગરૂતિ ભારિયં, દુક્કરન્તિ અત્થો. પચ્છાતિ ‘‘પરસ્સા’’તિ વુત્તો સો કિઞ્ચિ પઠમં વદન્તો અત્તનો અધિપ્પાયં પવેદેતિ નામ, તં યથાસત્તિ વિદિતમનો તસ્સ ઉત્તરિ વત્તું સક્કોતિ. તેનાહ ‘‘પરસ્સ વચનં અનુગન્ત્વા પન પચ્છા સુખં વત્તુ’’ન્તિ. અપિ ચ અસુરિન્દેન ‘‘હોતુ, દેવાનમિન્દ, સુભાસિતેન જયો’’તિ પઠમં વુત્તં, વિસેસો ચ પુબ્બં ઉપનેન્તં અનુવત્તતિ. વચસિ કુસલો સક્કો દેવરાજા તં વિસેસં તેનેવ પુબ્બં ઉપનયાપેન્તો ઉપલાપનવસેન ‘‘તુમ્હે ખ્વેત્થા’’તિઆદિમાહ. પુબ્બદેવાતિ સક્કપમુખાય દેવપરિસાય લોકે પુબ્બેવ ઉપ્પન્નત્તા ‘‘પુબ્બદેવા’’તિ પસંસવચનં. વેપચિત્તિં સન્ધાય ‘‘તુમ્હે’’તિ ‘‘પુબ્બદેવા’’તિ ચ વુત્તત્તા ‘‘તુમ્હાકં તાવ પવેણિઆગતં ભણથા’’તિ વુત્તં. ગારવટ્ઠાનિયત્તા વેપચિત્તિનો બહુવચનપયોગો. દણ્ડેન અવચારો અવચરણં દણ્ડાવચરો, નત્થિ એત્થ વુત્તો દણ્ડાવચરોતિ અદણ્ડાવચરા, સક્કેન વુત્તા ગાથાયો.

સુભાસિતજયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. કુલાવકસુત્તવણ્ણના

૨૫૨. રથસદ્દોતિ રથાલઙ્કારભૂતાનં કિઙ્કિણિકજાલાદીનં સદ્દો. તથા ધજસદ્દો. આજાનીયસદ્દોતિ આજાનીયાનં હસિતસદ્દો ચ. કરુણાસમાવજ્જિતહદયોતિ પાણાનં અનુપરોધેન પણામિતચિત્તો. ઈસામુખેનાતિ રથકપ્પરમુખેન. પુઞ્ઞપચ્ચયનિબ્બત્તોતિ ઉળારં સુવિપુલં પુઞ્ઞં પચ્ચયં કત્વા નિબ્બત્તો. ન સજ્જતિ કત્થચિ અપ્પટિઘટ્ટનેન ગચ્છન્તો. સિમ્બલિવનેનાતિ સિમ્બલિવનમજ્ઝેન. વિભગ્ગં નિમ્મથિતન્તિ ઇતો ચિતો વિભગ્ગઞ્ચેવ નિરવસેસતો મથિતઞ્ચ હોતિ.

કુલાવકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નદુબ્ભિયસુત્તવણ્ણના

૨૫૩. સુપચ્ચત્થિકોતિ સુટ્ઠુ અતિવિય પચ્ચત્થિકો પટિસત્તુ. ગહિતોસીતિ દેવપાસેન બન્ધિત્વા ગહિતો અસિ. બદ્ધોવ અહોસિ સક્કસ્સ પુઞ્ઞાનુભાવેન. ચેતિયરાજા કિર ઇમસ્મિં કપ્પે તતો પુબ્બે કેનચિ અવુત્તપુબ્બં ખરમુસાવાદં અભાસિ, તાવદેવ વિરજ્ઝિત્વા મહાપથવિયા વિવરે દિને નિપતિત્વા અવીચિઅગ્ગિજાલાનમિન્દનમહોસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચેતિયરઞ્ઞો પાપં સન્ધાયા’’તિ. મહાપાપાનીતિ મહન્તાનિ ગરુતરાનિ પાપાનિ. તથા હિ વેપચિત્તિનો સપથકરણે નિદસ્સનભાવેન એતાનિ અટ્ઠકથાયં આગતાનીતિ.

નદુબ્ભિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વેરોચનઅસુરિન્દસુત્તવણ્ણના

૨૫૪. દ્વારપાલરૂપકાનિ વિયાતિ દ્વારપાલાકારેન કતપટિમાયો વિય. વાયમેથેવ, ન અન્તરા સંકોચં આપજ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો. નિપ્ફન્નસોભનેસૂતિ નિપ્ફન્નભાવેન સુન્દરેસુ. સબ્બે હિ અનિપ્ફન્ના અત્થા ન સોભન્તિ. કિચ્ચજાતાતિ વિપ્પકતભાવેન સઞ્જાતકિચ્ચા. અકિચ્ચજાતોતિ અસઞ્જાતકિચ્ચો કિચ્ચરહિતો નામ નત્થિ ગમનટ્ઠિતસયનનિસજ્જાદિવસેન ઉપ્પજ્જનકદુક્ખવિનોદનભાવતો. સંયોગપરમાત્વેવ સમ્ભોગાતિ ઇમેસં સત્તાનં સંભુઞ્જિતબ્બવત્થૂનિ નામ પકતિયા વિરોધસીલાનિપિ અસંયોગેન વા અસુન્દરાનિપિ, તાનિ અભિસઙ્ખરણપચનસંયોજનપરમાનિ વેદિતબ્બાનિ તથા સતિ સમ્ભોગારહભાવૂપગમનતો. તેનાહ ‘‘પારિવાસિકઓદનાદીની’’તિઆદિ. ઉણ્હાપેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બયુત્તે પરિભજ્જિત્વાતિ અધિપ્પાયો.

વેરોચનઅસુરિન્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. અરઞ્ઞાયતનઇસિસુત્તવણ્ણના

૨૫૫. જામાતિકા વુચ્ચતિ ધીતુપતિ, સસુરો ભરિયાય પિતા, તસ્મા ઇમે અન્તરવત્તિનો દ્વે જના સક્કવેપચિત્તિનો સુજાય વસેન જામાતિકસસુરા. ‘‘ચિરદિક્ખિતાન’’ન્તિ દિક્ખિત્વા પબ્બજિત્વા ચિરકાલાનં વતસમાદાનવસેન ઇતો બાહિરકાનં પબ્બજિતાનન્તિ આહ ‘‘ચિરસમાદિન્નવતાન’’ન્તિ. ઇતો પટિક્કમાતિ ઇતો યથાઠિતટ્ઠાનતો અપેહિ અપક્કમ. ન પટિક્કૂલસઞ્ઞિનો ગુણે ગારવયોગતો. દેવા હિ યેભુય્યેન ‘‘મયં પુબ્બે ગુણવન્તે પયિરુપાસિત્વા તેસં ઓવાદે ઠત્વા પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનિત્વા ઇધૂપપન્ના’’તિ ગુણવન્તેસુ આદરભાવં ઉપટ્ઠપેન્તિ.

અરઞ્ઞાયતનઇસિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સમુદ્દકસુત્તવણ્ણના

૨૫૬. ચક્કવાળમહાસમુદ્દપિટ્ઠિયન્તિ ચક્કવાળપબ્બતપાદસમન્તા મહાસમુદ્દતીરપિટ્ઠિયં. યથેવ સિનેરુસમીપે મહાસમુદ્દો અનુપુબ્બનિન્નો અનુપુબ્બપોણો અનુપુબ્બપબ્ભારો, એવં યેભુય્યેન ચક્કવાળપાદસમીપેપિ. તેનાહ ‘‘રજતપટ્ટવણ્ણે વાલુકપુલિને’’તિ. વુત્તપ્પકારાસૂતિ અનન્તરસુત્તે વુત્તપ્પકારાસુ. અસ્સમપદેનાતિ અસ્સમપદવેમજ્ઝેન. એવં ચિન્તયિંસૂતિ ‘‘યં નૂન મય’’ન્તિઆદિના યથા પાળિયં આગતં, એવં મન્તયિંસુ.

ઇચ્છિતકરોતિ યદિચ્છિતકરણં. દુટ્ઠાનન્તિ દુરાસયાનં. તે પન દુટ્ઠજ્ઝાસયા વિરુદ્ધા હોન્તીતિ આહ ‘‘દુટ્ઠાનં વિરુદ્ધાન’’ન્તિ. પવુત્તન્તિ બીજં સન્ધાય વપિતં. તેનાહ ‘‘ખેત્તે પતિટ્ઠાપિત’’ન્તિ.

સાયમાસભત્તન્તિ સાયં અસિતબ્બભોજનં. યથાવારં ભક્ખિતમેતં દેવાનં વિય સુખુમં ગુરુવાસઞ્ચ ન હોતીતિ ‘‘ભત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ગેલઞ્ઞજાતન્તિ સઞ્જાતગેલઞ્ઞં. વેપતીતિ કમ્પતિ પવેધતિ.

સમુદ્દકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.