૭. સમયસુત્તવણ્ણના

૩૭. ઉદાનં પટિચ્ચાતિ ઉક્કાકરઞ્ઞા જાતિસમ્ભેદપરિહારનિમિત્તં અત્તનો વંસપરિસુદ્ધં નિસ્સાય વુત્તં પીતિઉદાહારં પટિચ્ચ ગોત્તવસેન ‘‘સક્કા’’તિ લદ્ધનામાનં. યદિ એકોપિ જનપદો, કથં બહુવચનન્તિ આહ ‘‘રુળ્હીસદ્દેના’’તિ. અક્ખરચિન્તિકા હિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ યુત્તે વિય સલિઙ્ગવચનાનિ ઇચ્છન્તિ, અયમેત્થ રુળ્હી યથા ‘‘અવન્તી કુરૂ’’તિ, તબ્બિસેસને પન જનપદસદ્દે જાતિસદ્દતાય એકવચનમેવ. અરોપિમેતિ કેનચિ ન રોપિમે.

આવરણેનાતિ સેતુના. બન્ધાપેત્વાતિ પણ્ડુપલાસપાસાણમત્તિકખણ્ડાદીહિ આલિં થિરં કારાપેત્વા. સસ્સાનિ કારેન્તીતિ જેટ્ઠમાસે કિર ઘમ્મસ્સ બલવભાવેન હિમવન્તે હિમં વિલીયિત્વા સન્દિત્વા અનુક્કમેન રોહિણિં નદિં પવિસતિ, તં બન્ધિત્વા સસ્સાનિ કારેન્તિ. ‘‘જાતિં ઘટ્ટેત્વા કલહં વડ્ઢયિંસૂ’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘કોલિયકમ્મકરા વદન્તી’’તિ આહ. નિયુત્તઅમચ્ચાનન્તિ તસ્મિં સસ્સપરિપાલનકમ્મે નિયોજિતમહામત્તાનં.

તીણિ જાતકાનીતિ ‘‘કુઠારિહત્થો પુરિસો’’તિઆદિના ફન્દનજાતકં (જા. ૧.૧૩.૧૪ આદયો) ‘‘દુદ્દુભાયતિ ભદ્દન્તે’’તિઆદિના દુદ્દુભજાતકં, (જા. ૧.૪.૮૫ આદયો) ‘‘વન્દામિ તં કુઞ્જરા’’તિઆદિના લટુકિકજાતકન્તિ (જા. ૧.૫.૩૯ આદયો) ઇમાનિ તીણિ જાતકાનિ. દ્વે જાતકાનીતિ –

‘‘સાધુ સમ્બહુલા ઞાતી, અપિ રુક્ખા અરઞ્ઞજા;

વાતો વહતિ એકટ્ઠં, બ્રહન્તમ્પિ વનપ્પતિ’’ન્તિ. –

આદિના રુક્ખધમ્મજાતકં (જા. ૧.૧.૭૪).

‘‘સમ્મોદમાના ગચ્છન્તિ, જાલમાદાય પક્ખિનો;

યદા તે વિવદિસ્સન્તિ, તદા એહિન્તિ મે વસ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૩૩) –

આદિના સમ્મોદમાનજાતકન્તિ ઇમાનિ દ્વે જાતકાનિ.

‘‘અત્તદણ્ડા ભયં જાતં, જનં પસ્સથ મેધગં;

સંવેગં કિત્તયિસ્સામિ, યથા સંવિજિતં મયા’’તિ. (સુ. નિ. ૯૪૧) –

આદિના અત્તદણ્ડસુત્તં.

તેનાતિ ભગવતા. કલહકરણભાવોતિ કલહકરણસ્સ અત્થિભાવો. મહાપથવિયા મહગ્ઘે ખત્તિયે કસ્મા નાસેથાતિ દસ્સેત્વા કલહં વૂપસમેતુકામો ભગવા પથવિં નિદસ્સનભાવેન ગણ્હીતિ દસ્સેન્તો ‘‘પથવી નામ કિં અગ્ઘતી’’તિઆદિમાહ. અટ્ઠાનેતિ અકારણે. વેરં કત્વાતિ વિરોધં ઉપ્પાદેત્વા. તંતંપલોભનકિરિયાય પરક્કમન્તિયો ‘‘ઉક્કણ્ઠન્તૂ’’તિ સાસનં પેસેન્તિ. કુણાલદહેતિ કુણાલદહતીરે પતિટ્ઠાય. પુચ્છિતં કથેસિ અનુક્કમેન કુણાલસકુણરાજસ્સ પુચ્છાપસઙ્ગેન કુણાલજાતકં (જા. ૨.૨૧.કુણાલજાતક) કથેસ્સામીતિ. અનભિરતિં વિનોદેસિ ઇત્થીનં દોસદસ્સનમુખેન કામાનં આદીનવોકારસંકિલેસવિભાવનવસેન. પુરિસપુરિસેહીતિ કોસજ્જં વિદ્ધંસેત્વા પુરિસથામબ્રૂહનેન ઉત્તમપુરિસેહિ નો ભવિતું વટ્ટતીતિ ઉપ્પન્નચિત્તા. અવિસ્સટ્ઠસમણકમ્મન્તા અપરિચ્ચત્તકમ્મટ્ઠાનાભિયોગાતિ અત્થો. નિસીદિતું વટ્ટતીતિ ભગવા ચિન્તેસીતિ યોજના.

પદુમિનિયન્તિ પદુમવને. વિકસિંસુ ગુણગણવિબોધેન. અયંઇમસ્સ…પે… ન કથેસીતિ ઇમિના સબ્બેપિ તે ભિક્ખૂ તાવદેવ પટિપાટિયા આગતત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ લજ્જમાના અત્તના પટિલદ્ધવિસેસં ભગવતો નારોચેસુન્તિ દસ્સેતિ. ખીણાસવાનન્તિઆદિના તત્થ કારણમાહ.

ઓસટમત્તેતિ ભગવતો સન્તિકં ઉપગતમત્તે. અરિયમણ્ડલેતિ અરિયપુગ્ગલસમૂહે. પાચીનયુગન્ધરપરિક્ખેપતોતિ યુગન્ધરપબ્બતસ્સ પાચીનપરિક્ખેપતો, ન બાહિરકેહિ વુચ્ચમાનઉદયપબ્બતતો. રામણેય્યકદસ્સનત્થન્તિ બુદ્ધુપ્પાદપટિમણ્ડિતત્તા વિસેસતો રમણીયસ્સ લોકસ્સ રમણીયભાવદસ્સનત્થં. ઉલ્લઙ્ઘિત્વાતિ ઉટ્ઠહિત્વા. એવરૂપે ખણે લયે મુહુત્તેતિ યથાવુત્તે ચન્દમણ્ડલસ્સ ઉટ્ઠિતક્ખણે ઉટ્ઠિતવેલાયં ઉટ્ઠિતમુહુત્તેતિ ઉપરૂપરિકાલસ્સ વડ્ઢિતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં.

તેસં ભિક્ખૂનં જાતિઆદિવસેન ભગવતો અનુરૂપપરિવારભાવં દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. મહાસમ્મતસ્સ વંસે ઉપ્પન્નોતિઆદિ કુલવંસસુદ્ધિદસ્સનં. ખત્તિયગબ્ભે જાતોતિ ઇદં સતિપિ જાતિવિસુદ્ધિયં માતાપિતૂનં વસેન અવિસુદ્ધતા સિયાતિ તેસમ્પિ ‘‘અવિસુદ્ધતા નત્થિ ઇમેસ’’ન્તિ વિસુદ્ધિદસ્સનત્થં વુત્તં. સતિપિ ચ ગબ્ભવિસુદ્ધિયં કતદોસેન મિસ્સકત્તા અરજ્જારહતાપિ સિયાતિ ‘‘તમ્પિ નત્થિ ઇમેસ’’ન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘રાજપબ્બજિતા’’તિઆદિ વુત્તં.

સામન્તાતિ સમીપે. ચલિંસૂતિ ઉટ્ઠહિંસુ. કોસમત્તં ઠાનં સદ્દન્તરં, ‘‘સદ્દસવનટ્ઠાનમેવ સદ્દન્તર’’ન્તિ અપરે. તિક્ખત્તું તેસટ્ઠિયા નગરસહસ્સેસૂતિ જમ્બુદીપે કિર આદિતો મહન્તાનિ તેસટ્ઠિ નગરસહસ્સાનિ ઉપ્પન્નાનિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં. તં સન્ધાયાહ ‘‘તિક્ખત્તું તેસટ્ઠિયા નગરસહસ્સેસૂ’’તિ. તાનિ પન સમ્પિણ્ડેત્વા સતસહસ્સતો પરં નવસહસ્સાધિકાનિ અસીતિસહસ્સાનિ. નવનવુતિયા દોણમુખસતસહસ્સેસૂતિ નવસતસહસ્સાધિકેસુ નવુતિસતસહસ્સેસુ દોણમુખેસુ. દોણમુખન્તિ ચ મહાનગરસ્સ આયુપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતં પાદનગરં વુચ્ચતિ. છનવુતિયા પટ્ટનકોટિસતસહસ્સેસૂતિ છકોટિસતસહસ્સઅધિકેસુ નવુતિકોટિસતસહસ્સપટ્ટનેસુ. તમ્બપણ્ણિદીપાદિછપણ્ણાસાય રતનાકરેસુ. એવં પન નગર-દોણમુખપટ્ટન-રતનાકરાદિભાવેન કથનં તંતંઅધિવત્થાય વસન્તીનં તાસં દેવતાનં બહુભાવદસ્સનત્થં. યદિ દસસહસ્સચક્કવાળેસુ દેવતા સન્નિપતિતા. અથ કસ્મા પાળિયં ‘‘દસહિ ચ લોકધાતૂહી’’તિ? વુત્તન્તિ આહ ‘‘દસસહસ્સ…પે… અધિપ્પેત’’ન્તિ. તેન સહસ્સિલોકધાતુ ઇધ ‘‘એકા લોકધાતૂ’’તિ વેદિતબ્બા.

લોહપાસાદેતિ સબ્બપઠમકતે લોહપાસાદે. બ્રહ્મલોકેતિ હેટ્ઠિમે બ્રહ્મલોકે. યદિ તા દેવતા એવં નિરન્તરા હુત્વા સન્નિપતિતા, પચ્છા આગતાનં ઓકાસો એવ ન ભવેય્યાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યથા ખો પના’’તિઆદિ.

સુદ્ધાવાસકાયે ઉપ્પન્ના સુદ્ધાવાસકાયિકા. તાસં પન યસ્મા સુદ્ધાવાસભૂમિ નિવાસટ્ઠાનં, તસ્મા વુત્તં ‘‘સુદ્ધાવાસવાસીન’’ન્તિ. આવાસાતિ આવાસટ્ઠાનભૂતા. દેવતા પન ઓરમ્ભાગિયાનં ઇતરેસઞ્ચ સંયોજનાનં સમુચ્છિન્નટ્ઠેન સુદ્ધો આવાસો વિહારો એતેસન્તિ સુદ્ધાવાસા. મહાસમાગમં ઞત્વાતિ મહાસમાગમં ગતાતિ ઞત્વા.

પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતરિ અઞ્ઞત્થ ઓકાસં અલભમાનો. એવં સેસાપિ. મણિવમ્મન્તિ ઇન્દનીલમણિમયં કવચં. બુદ્ધાનં અભિમુખભાગો બુદ્ધવીથિ, સા યાવ ચક્કવાળા ઉત્તરિતું ન સક્કા. મહતિયા બુદ્ધવીથિયાવાતિ બુદ્ધાનં સન્તિકં ઉપસઙ્કમન્તેહિ તેહિ દેવબ્રહ્મેહિ વલઞ્જિતબુદ્ધવીથિયાવ.

સમિતિ સઙ્ગતિ સન્નિપાતો સમયો, મહન્તો સમયો મહાસમયોતિ આહ ‘‘મહાસમૂહો’’તિ. પવદ્ધં વનં પવનન્તિ આહ ‘‘વનસણ્ડો’’તિ. દેવઘટાતિ દેવસમૂહા. સમાદહંસૂતિ સમાહિતં લોકુત્તરસમાધિં સુટ્ઠુ અપ્પિતં અકંસુ. તથા સમાહિતં પન સમાધિના નિયોજિતં નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘સમાધિના યોજેસુ’’ન્તિ. સબ્બેસં ગોમુત્તવઙ્કાદીનં દૂરસમુસ્સારિતત્તા અત્તનો…પે… અકરિંસુ. વિનયતિ અસ્સે એતેહીતિ નેત્તાનિ, યોત્તાનિ. અવીથિપટિપન્નાનં અસ્સાનં વીથિપટિપાદનં રસ્મિગ્ગહણેન હોતીતિ ‘‘યોત્તાનિ ગહેત્વા અચોદેન્તો’’તિ વત્વા તં પન અચોદનં અવારણમેવાતિ આહ ‘‘અચોદેન્તો અવારેન્તો’’તિ.

યથા ખીલં ભિત્તિયં, ભૂમિયં વા આકોટિતં દુન્નીહરણં, યથા ચ પલિઘં નગરપ્પવેસનિવારણં, યથા ચ ઇન્દખીલં ગમ્ભીરનેમિ સુનિખાતં દુન્નીહરણં, એવં રાગાદયો સત્તસન્તાનતો દુન્નીહરણા નિબ્બાનનગરપ્પવેસનિવારણા ચાતિ તે ‘‘ખીલં પલિઘં ઇન્દખીલ’’ન્તિ ચ વુત્તા. ઊહચ્ચાતિ ઉદ્ધરિત્વા. તણ્હાએજાય અભાવેન અનેજા. પરમસન્તુટ્ઠભાવેન ચાતુદ્દિસત્તા અપ્પટિહતચારિકં ચરન્તિ. બુદ્ધચક્ખુ-ધમ્મચક્ખુ-દિબ્બચક્ખુ-સમન્તચક્ખુ-પકતિચક્ખૂનં વસેન પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ. સુદન્તા કુતોતિ આહ ‘‘ચક્ખુતોપી’’તિ. છન્દાદીહીતિ છન્દાદીનં વસેન ન ગચ્છન્તિ ન વત્તન્તિ. ન આગચ્છન્તિ અનુપ્પાદનતો. આગુન્તિ અપરાધં.

સબ્બસંયોગાતિ વિભત્તિલોપેન નિદ્દેસો, સબ્બે સંયોગેતિ અત્થો. વિસજ્જાતિ વિસજ્જિત્વા. એવમ્પીતિ ઇમાયપિ ગાથાય વસેન ‘‘આગું ન કરોતી’’તિ પદે.

ગતાસેતિ ગતા એવ. ન ગમિસ્સન્તિ પરિનિટ્ઠિતસરણગમનત્તા. લોકુત્તરસરણગમનઞ્હેત્થ અધિપ્પેતં. તેનાહ ‘‘નિબ્બેમતિકસરણગમનેન ગતા’’તિ. તે હિ નિયમેન અપાયં ન ગમિસ્સન્તિ, દેવકાયઞ્ચ પરિપૂરેસ્સન્તિ. યે પન લોકિયેન સરણગમનેન બુદ્ધં સરણં ગતા, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયં, સતિ ચ પચ્ચયન્તરસમવાયે પહાય માનુસં દેહં દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તીતિ. તેનાહ સો બ્રહ્મા ‘‘યે કેચિ બુદ્ધં…પે… પરિપૂરેસ્સન્તી’’તિ.

સમયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.