૪. સતુલ્લપકાયિકવગ્ગો

૧. સબ્ભિસુત્તવણ્ણના

૩૧. સતં સાધૂનં સરણગમનસીલાદિભેદસ્સ ધમ્મસ્સ ઉલ્લપનતો, અત્તનો વા પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિયા તસ્સ ધમ્મસ્સ ઉલ્લપનતો કથનતો સતુલ્લપા, દેવતા, તાસં કાયો સમૂહો, તત્થ ભવાતિ સતુલ્લપકાયિકા. તેનાહ ‘‘સતં ધમ્મ’’ન્તિઆદિ. સમાદાનવસેન ઉલ્લપેત્વા, ન વણ્ણનાકથનમત્તેન તત્રાતિ તસ્મિં તાસં દેવતાનં સતુલ્લપકાયિકભાવે. ઇદં વત્થૂતિ ઇદં કારણં. સમુદ્દવાણિજાતિ સંયત્તિકા. ખિત્તસરવેગેનાતિ જિયામુત્તસરસદિસવેગેન, સીઘઓઘેનાતિ અત્થો. ઉપ્પતતીતિ ઉપ્પાતો. ઉપ્પાતે ભવં બ્યસનં ઉપ્પાતિકં. પતિટ્ઠાતિ હિતપતિટ્ઠા. પરલોકે હિતસુખાવહં અભયકારણં. જઙ્ઘસતન્તિ મનુસ્સસતં. જઙ્ઘાસીસેન હિ મનુસ્સે વદતિ સહચારિભાવતો. અગ્ગહેસિ પઞ્ચસીલાનિ. આસન્નાનાસન્નેસુ આસન્નસ્સેવ પઠમં વિપચ્ચનતો ‘‘આસન્નકાલે ગહિતસીલં નિસ્સાયા’’તિ વુત્તં. ઘટાવસેનાતિ સમૂહવસેન.

સબ્ભીતિ સાધૂહિ. તે હિ સપરહિતસાધનતો પાસંસતાય સન્તગુણતાય ચ સન્તોતિ વુચ્ચતિ. તે પન યસ્મા પણ્ડિતલક્ખણેહિ સમન્નાગતા હોન્તિ, તસ્મા ‘‘પણ્ડિતેહી’’તિ આહ. સમાસેથાતિ સંવસેથાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયોતિ આહ ‘‘સબ્બઇરિયાપથે’’તિઆદિ. મિત્તસન્થવન્તિ મેત્તિસન્ધાનં. સત્તાનં હિતેસિતાલક્ખણા હિ મેત્તિ, સા ચ ઞાણસહિતા ઞાણપુબ્બઙ્ગમાવાતિ મિત્તસન્થવો અસંકિલિટ્ઠો, ઇતરો સંકિલિટ્ઠોતિ આહ ‘‘ન કેનચિ સદ્ધિં કાતબ્બો’’તિ. સદ્ધમ્મન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકાદિહિતાવહં સુન્દરધમ્મં. સેય્યોતિ હિતવડ્ઢનતાદિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘વડ્ઢી’’તિ.

સતં સાધૂનં, પણ્ડિતાનન્તિ અયમેત્થ અત્થો. તપ્પટિયોગવિસયત્તા અઞ્ઞ-સદ્દસ્સ વુત્તં ‘‘અઞ્ઞતો અન્ધબાલતો’’તિ. સોકનિમિત્તં સોકકારણં ઉત્તરપદલોપેન ઇધ સોકસદ્દેન ગહિતન્તિ આહ ‘‘સોકવત્થૂન’’ન્તિઆદિ. સોકવત્થૂનિ નામ ચોરાદયો અચ્છિન્દનાદિવસેન પરેસં સોકકરણતો. સોકાનુગતા સોકપ્પત્તા.

થેરસ્સાતિ સંકિચ્ચત્થેરસ્સ. અત્તનો ભગિનિયા જેટ્ઠત્તા ‘‘તુમ્હે’’તિ આહ. અયં ‘‘ઇધ ચોરા પટિપજ્જિંસૂ’’તિ અમ્હે તિણાયપિ ન મઞ્ઞતીતિ ચિન્તેત્વા એકચ્ચે ‘‘મારેમ ન’’ન્તિ આહંસુ. કરુણાય એકચ્ચે ‘‘વિસ્સજ્જેમા’’તિ આહંસુ. મન્તેત્વાતિ ભાસેત્વા.

અહુ અહોસિ, ભૂતપુબ્બન્તિ અત્થો. અરઞ્ઞસ્મિં બ્રહાવનેતિ તાદિસે બ્રહાવને, મહારઞ્ઞે નિવાસીતિ અત્થો ચેતોતિ બ્યાધો. કૂટાનીતિ વાકુરાદયો. ઓડ્ડેત્વાતિ સજ્જેત્વા. સસકન્તિ પેલકં ઉબ્બિગ્ગાતિ ભીતતસિતા. એકરત્તિન્તિ એકરત્તેનેવ. ધનજાનીતિ પરિબ્બયવસેન અદ્ધિકેહિ લદ્ધબ્બધનતો હાનિ, ‘‘સમણમ્પિ નામ હન્તિ, કિં અમ્હેસુ લજ્જિસ્સતી’’તિ અદ્ધિકાનં અનાગમનતો એકદિવસં લદ્ધબ્બપરિબ્બયમ્પિ ન લભિસ્સન્તીતિ અધિપ્પાયો.

ઞાતયોપિ માતાપિતુભાતુભગિનિઆદિકે ઞાતકે. તે કિર અધિમુત્તસ્સ ભગિનિયા સન્તિકં ઉપગચ્છન્તા અન્તરામગ્ગે તેન સમાગતા, અધિમુત્તો સચ્ચવાચં અનુરક્ખન્તો ચોરભયં તેસં નારોચેસિ. તેન વુત્તં ‘‘તેસમ્પી’’તિઆદિ. તં નિસ્સાય પબ્બજિતત્તા ‘‘અધિમુત્તસામણેરસ્સ સન્તિકે’’તિ વુત્તં, ન ઉપસમ્પદાચરિયો હુત્વા. તેનાહ ‘‘અત્તનો અન્તેવાસિકે કત્વા’’તિ. સચ્ચાનુરક્ખણેન અનુત્તરગુણાધિગમેન ચ ઞાતિમજ્ઝે વિરોચતિ.

સાતતન્તિ સતતં. સ-સદ્દસ્સ હિ ઇધ સાભાવો યથા ‘‘સારાગો’’તિઆદીસુ. સાતભાવો વા સાતતન્તિ આહ ‘‘સુખં વા’’તિ. કારણેનાતિ તેન તેન કારણેન. સબ્બાસં તાસં વચનં સુભાસિતં, ભગવતો પન ઉક્કંસગતં સુભાસિતમેવ. સ્વાયમત્થો તંતંગાથાપદેનેવ વિઞ્ઞાયતીતિ તં નીહરિત્વા દસ્સેતું ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તેન સપ્પુરિસૂપસંસેવસદ્ધમ્માભિયોગો યથા સત્તાનં વડ્ઢિયા પઞ્ઞાપટિલાભસ્સ એકન્તિકં કારણં, એવં સોકપચ્ચયે સતિ વિસોકભાવસ્સ, ઞાતિમજ્ઝે સોભાય, સુગતિગમનસ્સ, ચિરં સુખટ્ઠાનસ્સ, વટ્ટદુક્ખમોચનસ્સપિ અઞ્ઞાસાધારણં હોતીતિ વુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્ભિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. મચ્છરિસુત્તવણ્ણના

૩૨. પમજ્જનાકારેન પવત્તા અનુપલદ્ધિ પમાદો. તેન એકન્તતો સતિરહિતા હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘સતિવિપ્પવાસલક્ખણેના’’તિ. દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદયો ચેત્થ પમાદેનેવ સઙ્ગહિતા. ઇદાનિ યથા મચ્છરિયનિમિત્તઞ્ચ પમાદનિમિત્તઞ્ચ દાનં ન દીયતિ, તં દસ્સેતું ‘‘એકચ્ચો હી’’તિઆદિ વુત્તં. પરિક્ખયં ગમિસ્સતીતિ ભોગપરિહાનિં ગમિસ્સતિ. ખિડ્ડાદીતિ આદિ-સદ્દેન મણ્ડનવિભૂસનછણનક્ખત્તકિચ્ચબ્યસનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. યસદાયકન્તિ કિત્તિયસસ્સ પરિવારયસસ્સ ચ દાયકં. સિરીદાયકન્તિ સોભગ્ગદાયકં. સમ્પત્તિદાયકન્તિ કુલભોગરૂપભોગસમ્પદાહિ સમ્પત્તિદાયકં. પુઞ્ઞન્તિ વા ઇધ પુઞ્ઞફલં દટ્ઠબ્બં ‘‘એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૮૦) વિય. અત્થિ દાનસ્સ ફલન્તિ એત્થ દેય્યધમ્મસ્સ અનવટ્ઠિતતં બહુલસાધારણતં, તં પહાય ગમનીયતં, તબ્બિસયાય પીતિયા સાવજ્જતં, દાનધમ્મસ્સ અનઞ્ઞસાધારણતં અનુગામિકતં, તબ્બિસયાય પીતિયા અનવજ્જતં, લોભાદિપાપધમ્માનં વિનોદનં, સેસપુઞ્ઞાનં ઉપનિસ્સયઞ્ચ જાનન્તેનાતિ વત્તબ્બં.

તંયેવ બાલન્તિ યો મચ્છરી, તમેવ. અદાનસીલા બાલા. એકચ્ચો ધનસ્સ પરિભોગપરિક્ખયભયેન અત્તનાપિ ન પરિભુઞ્જતિ અતિલોભસેટ્ઠિ વિયાતિ આહ ‘‘ઇધલોકપરલોકેસૂ’’તિ.

યસ્મા એકચ્ચો અદાનસીલો પુરિસો અદ્ધિકે દિસ્વા પસ્સન્તોપિ ન પસ્સતિ, તેસં કથં સુણન્તોપિ ન સુણોતિ, સયં કિઞ્ચિ ન કથેતિ, અદાતુકમ્યતાથમ્ભે બદ્ધો હોતિ, તસ્મા તત્થ મતલિઙ્ગાનિ ઉપલબ્ભન્તિયેવાતિ આહ ‘‘અદાનસીલતાય મરણેન મતેસૂ’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન દાનમત્તમેવ ગહેત્વા મતેનસ્સ સમતં દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. દાનસીલસ્સ પન અમતલિઙ્ગાનિ વુત્તવિપરિયાયતો વેદિતબ્બાનિ. વજન્તિ પુથુત્તે એકવચનં, તસ્મા વચનવિપલ્લાસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘સહ વજન્તા’’તિ. દાનસીલાદિધમ્મો પુરાતનો, ન અજ્જતનોતિ સનન્તનો, સો એતેસુ અત્થીતિ સનન્તના, પણ્ડિતા, તેસં ધમ્માતિ તેસં વસેનપિ ધમ્મો સનન્તનોતિ આહ ‘‘સનન્તનાનં વા પણ્ડિતાનં એસ ધમ્મો’’તિ. અપ્પસ્મિમ્પિ દેય્યધમ્મે સતિ એકે દાનં દદન્તિ, એકે ન દદન્તિ મચ્છરિભાવા. સહસ્સદાનસદિસાતિ એકાપિ દક્ખિણા પરિચ્ચાગચેતનાય ઉળારભાવતો સહસ્સદાનસદિસા હોતિ.

દુરનુગમનોતિ અસમઙ્ગિના અનુગન્તું દુક્કરો. અનનુગમનઞ્ચસ્સ ધમ્મસ્સ અપૂરણમેવાતિ આહ ‘‘દુપ્પૂરો’’તિ. ‘‘ધમ્મં ચરે’’તિ અયં ધમ્મચરિયા ગહટ્ઠસ્સ વસેન આરદ્ધાતિ આહ ‘‘દસકુસલકમ્મપથધમ્મં ચરતી’’તિ. તેનાહ ‘‘દારઞ્ચ પોસ’’ન્તિ. સમુઞ્જકન્તિ કસ્સકેહિ અત્તના કાતબ્બં કત્વા વિસટ્ઠધઞ્ઞકરણતો ખલે ઉઞ્છાચરિયવસેન સમુઞ્જનિઆદિના છડ્ડિતધઞ્ઞસંહરણં. તેનાહ ‘‘યો અપિ…પે… સમુઞ્જકં ચરતી’’તિ. એતેનાતિ સતસહસ્સસહસ્સયાગિગ્ગહણેન દસન્નમ્પિ ભિક્ખુકોટીનં પિણ્ડપાતો દસ્સિતો હોતિ. ‘‘દિન્નો’’તિ પદં આનેત્વા યોજના. દસન્નં વા કહાપણકોટીનં પિણ્ડપાતોતિ દસન્નં કહાપણકોટીનં વિનિયુઞ્જનવસેન સમ્પાદિતપિણ્ડપાતો. તયિદં સતસહસ્સં સહસ્સયાગીનં દાનં એત્તકં હોતીતિ કત્વા વુત્તં. સમુઞ્જકં ચરન્તોપીતિ સમુઞ્જકં ચરિત્વાપિ, સમુઞ્જકચરણહેતૂતિ અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. દારં પોસેન્તોપિ ધમ્મં ચરતિ, અપ્પકસ્મિં દદન્તોપિ ધમ્મં ચરતીતિ યોજના. તથાવિધસ્સાતિ તાદિસસ્સ તથાધમ્મચારિનો યા ધમ્મચરિયા, તસ્સા કલમ્પિ નગ્ઘન્તિ એતે સહસ્સયાગિનો અત્તનો સહસ્સયાગિતાય. યં તેન દલિદ્દેનાતિઆદિ તસ્સેવત્થસ્સ વિવરણં. સબ્બેસમ્પિ તેસન્તિ ‘‘સતંસહસ્સાનં સહસ્સયાગિન’’ન્તિ વુત્તાનં તેસં સબ્બેસમ્પિ. ઇતરેસન્તિ ‘‘તથાવિધસ્સા’’તિ વુત્તપુરિસતો અઞ્ઞેસં. દસકોટિસહસ્સદાનન્તિ દસકોટિસઙ્ખાતં તતો અનેકસહસ્સભેદતાય સહસ્સદાનં.

‘‘કલં નગ્ઘતી’’તિ ઇદં તેસં દાનતો ઇમસ્સ દાનસ્સ ઉળારતરભાવેન વિપુલતરભાવેન વિપુલતરફલતાય વુત્તન્તિ આહ ‘‘કથં નુ ખો એતં મહપ્ફલતરન્તિ જાનનત્થ’’ન્તિ. પચ્ચયવિસેસેન મહત્તં ગતોતિ મહગ્ગતો, ઉળારોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘વિપુલસ્સેતં વેવચન’’ન્તિ. સમેનાતિ ઞાયેન, ધમ્મેનાતિ અત્થો. વિસમેતિ ન સમે મચ્છરિયલક્ખણપ્પત્તે. છેત્વાતિ પીળેત્વા. તં પન પીળનં પોથનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પોથેત્વા’’તિ આહ. અસ્સુમુખાતિ તિન્તઅસ્સુમુખસમ્મિસ્સા પરં રોદાપેત્વા. મહાદાનન્તિ યથાવુત્તં બહુદેય્યધમ્મસ્સ પરિચ્ચજનેન મહન્તદાનં. ઉપ્પત્તિયા અપરિસુદ્ધતાયાતિ અજ્ઝાસયસ્સ દેય્યધમ્મગવેસનાય ચ સુદ્ધતાય મલીનત્તા. ઇતરં ધમ્મચરિયાય નિબ્બત્તિતદાનં. પરિત્તદાનન્તિ પરિત્તસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ વસેન પરિત્તદાનં. અત્તનો ઉપ્પત્તિયા પરિસુદ્ધતાયાતિ અજ્ઝાસયસ્સ દેય્યધમ્મગવેસનાય ચ વિસુદ્ધતાય. એવન્તિઆદિમાહાતિ ‘‘એવં સહસ્સાનં સહસ્સયાગિન’’ન્તિ અવોચ. તત્થ સહસ્સાનન્તિ સતંસહસ્સાનં. ગાથાબન્ધસુખત્થં સતગ્ગહણં ન કતં. સેસં વુત્તનયમેવ.

મચ્છરિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સાધુસુત્તવણ્ણના

૩૩. ઉદાનં ઉદાનેસીતિ પીતિવેગેન ઉગ્ગિરિતબ્બતાય ઉદાનં ઉગ્ગિરિ ઉચ્ચારેસિ. તયિદં યસ્મા પીતિસમુટ્ઠાપિતં વચનં, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉદાહારં ઉદાહરી’’તિ. યથા પન તં વચનં ‘‘ઉદાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. સદ્ધાયાતિ એત્થ ય-કારો હેતુઅત્થો. પરિચ્ચાગચેતનાય હિ સદ્ધા વિસેસપચ્ચયો અસ્સદ્ધસ્સ તદભાવતો. પિ-સદ્દો વુત્તત્થસમ્પિણ્ડનત્થો. ‘‘સાહૂ’’તિ પદં સાધુસદ્દેન સમાનત્થં દટ્ઠબ્બં. કથન્તિ દાનયુદ્ધાનં વિપક્ખસભાવાતિ અધિપ્પાયો. એતં ઉભયન્તિ દાનં યુદ્ધન્તિ ઇદં દ્વયં. જીવિતભીરુકોતિ જીવિતવિનાસભીરુકો. ખયભીરુકોતિ ભોગક્ખયસ્સ ભીરુકો. વદન્તોતિ જીવિતે સાલયતં, તતો એવ યુજ્ઝને અસમત્થતં પવેદેન્તો. છેજ્જન્તિ હત્થપાદાદિછેદો. ઉસ્સહન્તોતિ વીરિયં કરોન્તો. એવં ભોગે રક્ખિસ્સામીતિ તથા ભોગે અપરિક્ખીણે કરિસ્સામીતિ. વદન્તોતિ ઇધ ભોગેસુ લોભં, તતો એવ દાતું અસમત્થતં પવેદેન્તો. એવન્તિ એવં જીવિતભોગનિરપેક્ખતાય દાનઞ્ચ યુદ્ધઞ્ચ સમં હોતિ. સદ્ધાદિસમ્પન્નોતિ સદ્ધાધમ્મજીવિતાવીમંસાસીલાદિગુણસમન્નાગતો. સો હિ દેય્યવત્થુનો પરિત્તકત્તા અપ્પકમ્પિ દદન્તો અત્તનો પન ચિત્તસમ્પત્તિયા ખેત્તસમ્પત્તિયા ચ બહું ઉળારપુઞ્ઞં પવડ્ઢેન્તો બહુવિધં લોભ-દોસ-ઇસ્સા-મચ્છરિય-દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિભેદં તપ્પટિપક્ખં અભિભવતિ, તતો એવ ચ તં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘મચ્છેરં મદ્દતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં, તસ્સ પન ઉજુવિપચ્ચનીકભાવતો.

પરત્થાતિ પરલોકે. એકસાટકબ્રાહ્મણવત્થુ અન્વયવસેન, અઙ્કુરવત્થુ બ્યતિરેકવસેન વિત્થારેતબ્બં.

ધમ્મો લદ્ધો એતેનાતિ ધમ્મલદ્ધો, પુગ્ગલો. અગ્ગિઆહિતપદસ્સ વિય સદ્દસિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા. ‘‘ઉટ્ઠાનન્તિ કાયિકં વીરિયં, વીરિયન્તિ ચેતસિક’’ન્તિ વદન્તિ. ઉટ્ઠાનન્તિ ભોગુપ્પાદે યુત્તપયુત્તતા. વીરિયન્તિ તજ્જો ઉસ્સાહો. યમસ્સ આણાપવત્તિટ્ઠાનં. વેતરણિમ્પિ ઇતરે નિરયે ચ અતિક્કમ્મ. તે પન અબ્બુદાદીનં વસેન અવીચિં દસધા કત્વા અવસેસમહાનિરયે સત્તપિ આયુપ્પમાણભેદેન તયો તયો કત્વા એકતિંસાતિ વદન્તિ. સઞ્જીવાદિનિરયસંવત્તનસ્સ કમ્મસ્સ તિક્ખમજ્ઝમુદુભાવેન તસ્સ આયુપ્પમાણસ્સ તિવિધતા વિભાવેતબ્બા. અપરે પન ‘‘અટ્ઠ મહાનિરયા સોળસ ઉસ્સદનિરયા આદિતો ચત્તારો સિતનિરયે એકં કત્વા સત્ત સિતનિરયાતિ એવં એકતિંસ મહાનિરયા’’તિ વદન્તિ. મહાનિરયગ્ગહણતો આદિતો ચત્તારો સિતનિરયા એકો નિરયો કતોતિ.

તેસન્તિ વિચિનિત્વા ગહિતપચ્ચયાનં. પઞ્ચનવુતિપાસણ્ડભેદા પપઞ્ચસૂદનિસંવણ્ણનાયં વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. તત્થાતિ તેસુ દ્વીસુ વિચિનનેસુ. દક્ખિણાવિચિનનં આહ, ઉપમાનાનિ હિ નામ યાવદેવ ઉપમેય્યત્થવિભાવનત્થાનિ. એતેન સુખેત્તગહણતોપિ દક્ખિણેય્યવિચિનનં દટ્ઠબ્બં.

પાણેસુ સંયમોતિ ઇમિના દસવિધમ્પિ કુસલકમ્મપથધમ્મં દસ્સેતિ. યથા હિ ‘‘પાણેસુ સંયમો’’તિ ઇમિના સત્તાનં જીવિતાવોરોપનતો સંયમો વુત્તો, એવં તેસં સાપતેય્યાવહારતો પરદારામસનતો વિસંવાદનતો અઞ્ઞમઞ્ઞભેદનતો ફરુસવચનેન સઙ્ઘટ્ટનતો નિરત્થકવિપ્પલપનતો પરસન્તકાભિજ્ઝાનતો ઉચ્છેદચિન્તનતો મિચ્છાભિનિવેસનતો ચ સંયમો હોતીતિ. તેનાહ ‘‘સીલાનિસંસં કથેતુમારદ્ધા’’તિ. ફરુસવચનસંયમો પનેત્થ સરૂપેનેવ વુત્તો.

પરસ્સ ઉપવાદભયેનાતિ પાપકિરિયહેતુ પરેન અત્તનો વત્તબ્બઉપવાદભયેન. ઉપવાદભયાતિ ઉપવાદભયનિમિત્તં. ‘‘કથં નુ ખો અમ્હે પરે ન ઉપવદેય્યુ’’ન્તિ આસીસન્તા પાપં ન કરોન્તિ. ધમ્મપદમેવાતિ અસઙ્ખતધમ્મકોટ્ઠાસો એવ સેય્યો સેટ્ઠો. યસ્મા સબ્બસઙ્ખતં અનિચ્ચં ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મં, તસ્મા તદધિગમાય ઉસ્સાહો કરણીયોતિ દસ્સેતિ. પુબ્બસદ્દો કાલવિસેસવિસયોતિ આહ ‘‘પુબ્બે ચ કસ્સપબુદ્ધાદિકાલેપી’’તિઆદિ. પુન અકાલવિસેસો અપાટિયેક્કો ભુમ્મત્થવિસયોવાતિ આહ ‘‘સબ્બેપિ વા’’તિઆદિ. તત્થ સબ્બેપિ વાતિ એતે સબ્બેપિ કસ્સપબુદ્ધાદયો લોકનાથા સન્તો નામ વૂપસન્તસબ્બકિલેસસન્તાપા સન્તસબ્ભૂતગુણત્તા.

સાધુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. નસન્તિસુત્તવણ્ણના

૩૪. કમનીયાનીતિ કન્તાનિ. તતો એવ એતાનિ ઇટ્ઠારમ્મણાનિ સુખારમ્મણાનિ રૂપાદીનિ, તે પન વત્થુકામા, તદારમ્મણકિલેસકામા વા. ‘‘ન સન્તિ કામા મનુજેસૂ’’તિ દેસનાસીસમેતં, નિચ્છયેન કામા અનિચ્ચાયેવ. મચ્ચુ ધીયતિ એત્થાતિ મચ્ચુધેય્યં. ન પુન આગચ્છતિ એત્થ તં અપુનાગમનં. અપુનાગમનસઙ્ખાતં નિબ્બાનં અનુપગચ્છનતો. નિબ્બાનં હીતિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ વિવરણં. બદ્ધોતિ પટિબદ્ધચિત્તો. પમત્તોતિ વોસ્સગ્ગપમાદં આપન્નો.

તણ્હાછન્દતો જાતં તસ્સ વિસેસપચ્ચયત્તા. ઇચ્છિતં હનતીતિ અઘં, દુક્ખં. ઇધ પન અનવસેસપરિયાદાનવસેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખન્તિ. છન્દવિનયા અઘવિનયોતિ હેતુનિરોધેન હિ ફલનિરોધો, એવં સઉપાદિસેસનિબ્બાનં વત્વા અઘવિનયા દુક્ખવિનયોતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનં વદતિ.

ચિત્રાનીતિ કિલેસકામાપિ વેદનાદિટ્ઠિસમ્પયોગભેદેન હોન્તિ, આકારભેદેન ચ અત્થિ સવિઘાતાવિઘાતાતિ તતો વિસેસેતું ‘‘આરમ્મણચિત્તાની’’તિ વુત્તં. સઙ્કપ્પિતરાગોતિ સુભાદિવસેન સઙ્કપ્પિતવત્થુમ્હિ રાગો. કિલેસકામો કામોતિ વુત્તો તસ્સેવિધ વિસેસતો કામભાવસિદ્ધિતો. પસૂરસુત્તેન વિભાવેતબ્બો ‘‘ન તે કામા’’તિઆદિના તસ્સ વત્થુમ્હિ આગતત્તા. ઇદાનિ તમત્થં સઙ્ખેપેનેવ વિભાવેન્તો ‘‘પસૂરપરિબ્બાજકો હી’’તિઆદિમાહ. ન તે કામા યાનિ ચિત્રાનિ લોકેતિ તે ચે કામા ન હોન્તિ, યાનિ લોકે ચિત્રાનિ રૂપાદિઆરમ્મણાનિ. વેદેસીતિ કેવલં સઙ્કપ્પરાગઞ્ચ કામં કત્વા વદેસિ ચે. હેહિન્તીતિ ભવેય્યુન્તિ અત્થો. સુણન્તો સદ્દાનિ મનોરમાનિ, સત્થાપિ તે હેહિતિ કામભોગીતિ પચ્ચેકં ગાથા, ઇધ પન સંખિપિત્વા દસ્સિતા. ધીરા નામ ધિતિસમ્પન્નાતિ આહ ‘‘પણ્ડિતા’’તિ.

તસ્સાતિ યો પહીનકોધમાનો સબ્બસો સંયોજનાતિગો નામરૂપસ્મિં અસજ્જન્તો રાગાદિકિઞ્ચનરહિતો, તસ્સ. મોઘરાજા નામ થેરો બાવરીબ્રાહ્મણસ્સ પરિચારકાનં સોળસન્નં અઞ્ઞતરો. યથાનુસન્ધિં અપ્પત્તો સાવસેસ-અત્થો, કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થીતિ અધિપ્પાયો. સબ્બસો વિમુત્તત્તાવ દેવમનુસ્સા નમસ્સન્તિ, યે તં પટિપજ્જન્તિ. તેસં કિં હોતિ? કિઞ્ચિપિ ન સિયાતિ અયમેત્થ અત્થવિસેસો? દસબલં સન્ધાયેવમાહ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન. અનુપટિપત્તિયાતિ પટિપત્તિં અનુગન્ત્વા પટિપજ્જનેન. નમસ્સન્તિ તં પૂજેન્તિ.

ચતુસચ્ચધમ્મં જાનિત્વાતિ તેન પટિવિદ્ધં ચતુસચ્ચધમ્મં પટિવિજ્ઝિત્વા. તથા ચ બુદ્ધસુબુદ્ધતાય નિબ્બેમતિકા હોન્તીતિ આહ ‘‘વિચિકિચ્છં પહાયા’’તિ. તતો પરં પન અનુક્કમેન અગ્ગમગ્ગાધિગમેન સઙ્ગાતિગાપિ હોન્તિ. અસેક્ખધમ્મપારિપૂરિયા પસંસિયા વિઞ્ઞૂનં પસંસાપિ હોન્તીતિ.

નસન્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિસુત્તવણ્ણના

૩૫. ઉજ્ઝાનવસેન પવત્તા સઞ્ઞા એતેસં અત્થિ, ઉજ્ઝાનવસેન વા સઞ્જાનન્તીતિ ઉજ્ઝાનસઞ્ઞી. કારયેતિ કતાનં પરિયન્તં કારયેતિ અત્થો. પરિયન્તકારિતન્તિ પરિચ્છિન્નકારિતં પરિમિતવચનન્તિ અત્થો. પંસુકૂલાદિપટિપક્ખનયેન પત્તુણ્ણદુકુલાદિ વુત્તં. નામં ગહિતન્તિ એતેન ‘‘ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિકા’’તિ એત્થ ક-સદ્દો સઞ્ઞાયન્તિ દસ્સેતિ.

અઞ્ઞેનાકારેન ભૂતન્તિ અત્તના પવેદિયમાનાકારતો અઞ્ઞેન અસુદ્ધેન આકારેન વિજ્જમાનં ઉપલબ્ભમાનં અત્તાનં. વઞ્ચેત્વાતિ પલમ્ભેત્વા. તસ્સ કુહકસ્સ. તં ચતુન્નં પચ્ચયાનં પરિભુઞ્જનં. પરિજાનન્તીતિ તસ્સ પટિપત્તિં પરિચ્છિજ્જ જાનન્તિ. કારકોતિ સમ્માપટિપત્તિયા કત્તા, સમ્માપટિપજ્જિતાતિ અત્થો.

ઇદન્તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, અયન્તિ અત્થો. ધમ્માનુધમ્મપટિપદાતિ નિબ્બાનધમ્મસ્સ અનુચ્છવિકતાય અનુધમ્મભૂતા પટિપદા. પટિપક્ખવિધમને અસિથિલતાય દળ્હા. ભાસિતમત્તેન ચ સવનમત્તેન ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો વિસેસનિવત્તિઅત્થો. તેન ભાસિતસ્સ સુતસ્સ ચ સમ્માપટિપત્તિવિસેસં નિવત્તેતિ. લોકપરિયાયન્તિ લોકસ્સ પરિવિધમનં ઉપ્પાદનિરોધવસેન સઙ્ખારાનં પરાવુત્તિં. તેનાહ ‘‘સઙ્ખારલોકસ્સ ઉદયબ્બય’’ન્તિ. સ્વાયમત્થો સચ્ચપટિવેધેનેવ હોતીતિ આહ ‘‘ચતુસચ્ચધમ્મઞ્ચ અઞ્ઞાયા’’તિ. એવં ન કુબ્બન્તીતિ અત્તનિ વિજ્જમાનમ્પિ ગુણં અનાવીકરોન્તો ‘‘યથા તુમ્હે વદથ, એવં ન કુબ્બન્તી’’તિ અવિજ્જમાનતં બ્યાકરોતીતિ અત્થો.

અકારકમેવાતિ દોસં અકારકમેવ. અચ્ચયસ્સ પટિગ્ગણ્હનં નામ અધિવાસનં, એવં સો દેસકેન દેસિયમાનો તતો વિગતો નામ હોતિ. તેનાહ ‘‘પટિગ્ગણ્હાતૂતિ ખમતૂ’’તિ.

સભાવેનાતિ સભાવતો. એકસદિસન્તિ પરેસં ચિત્તાચારં જાનન્તમ્પિ અજાનન્તેહિ સહ એકસદિસં કરોન્તા. પરતોતિ પચ્છા. કથાય ઉપ્પન્નાયાતિ ‘‘કસ્સચ્ચયા ન વિજ્જન્તી’’તિઆદિકથાય પવત્તમાનાય ‘‘તથાગતસ્સ બુદ્ધસ્સા’’તિઆદિના બુદ્ધબલં બુદ્ધાનુભાવં દીપેત્વા. ખમિસ્સામીતિ અચ્ચયદેસનં પટિગ્ગણ્હિસ્સામિ. તપ્પટિગ્ગહો હિ ઇધ ખમનન્તિ અધિપ્પેતં, સત્થા પન સબ્બકાલં ખમો એવ.

કોપો અન્તરે ચિત્તે એતસ્સાતિ કોપન્તરો. દોસો ગરુ ગરુકાતબ્બો અસ્સાતિ દોસગરુ. ‘‘પટિમુચ્ચતી’’તિ વા પાઠો, અયમેવ અત્થો. અચ્ચાયિકકમ્મન્તિ સહસા અનુપધારેત્વા કિરિયા. નો ચિધાતિ નો ચે ઇધ. ઇધાતિ નિપાતમત્તં. અપગતં અપનીતં. દોસો નો ચે સિયા, તેન પરિયાયેન યદિ અપરાધો નામ ન ભવેય્યાતિ. ન સમ્મેય્યું ન વૂપસમેય્યું. કુસલોતિ અનવજ્જો.

ધીરો સતોતિ પદદ્વયેન વટ્ટછિન્દં આહ. કો નિચ્ચમેવ પણ્ડિતો નામાતિ અત્થોતિ ‘‘કસ્સચ્ચયા’’તિઆદિકાય પુચ્છાગાથાય અત્થો. દીઘમજ્ઝિમસંવણ્ણનાસુ તથાગત-સદ્દો વિત્થારતો સંવણ્ણિતોતિ આહ ‘‘એવમાદીહિ કારણેહિ તથાગતસ્સા’’તિ. બુદ્ધત્તાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘બોધેતા પજાયા’’તિઆદિના (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૯૭) નિદ્દેસે આગતકારણાનિ સઙ્ગય્હન્તિ. વિમોક્ખં વુચ્ચતિ અરિયમગ્ગો, તસ્સ અન્તો અગ્ગફલં, તત્થ ભવા પણ્ણત્તિ, તસ્સા વસેન. એવં બુદ્ધબલં દીપેતિ. ઇદાનિ ખિત્તં સઙ્ખેપેન સંહરાપિતં હોતીતિ દસ્સેતિ.

ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સદ્ધાસુત્તવણ્ણના

૩૬. તત્વસ્સાતિ ઓ-કારસ્સ વ-કારાદેસં અ-કારસ્સ ચ લોપં કત્વા નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘તતો અસ્સા’’તિ. ‘‘તતસ્સા’’તિ વા પાઠો, તતોતિ ચ સદ્ધાહેતૂતિ અત્થો. નાનુપતન્તીતિ ન વત્તન્તિ. પમાદં કરોન્તીતિ પમજ્જન્તિ, મિચ્છા પટિપજ્જન્તીતિ અત્થો. લક્ખણાનીતિ અનિચ્ચાદિલક્ખણાનિ. ઉપનિજ્ઝાયતીતિ ઉપેચ્ચ ઞાણચક્ખુના પેક્ખતિ, અનુપસ્સતીતિ અત્થો. આગતકિચ્ચન્તિ આહતકિચ્ચં, અયમેવ વા પાઠો. સાધેતીતિ અસમ્મોહપટિવેધવસેન નિપ્ફાદેતિ, તથલક્ખણં નિરોધસચ્ચં ઉપનિજ્ઝાયતીતિ અયમત્થો મગ્ગેપિ વત્તબ્બો તેન વિના અસમ્મોહપટિવેધસ્સ અસમ્ભવતો. કસિણારમ્મણસ્સાતિ ઇદં લક્ખણવચનં. અકસિણારમ્મણસમાપત્તિયોપિ હિ સન્તીતિ. યથા ચ કસિણારમ્મણાનિ અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં અવસેસાનઞ્ચ તદારમ્મણાનં પચ્ચવેક્ખણવસેન ચિત્તાનં, એવં તેન તાનિ આરમ્મણાનિ ગહિતાનીતિ ‘‘કસિણારમ્મણસ્સ’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. પરમં ઉત્તમં સુખન્તિ વત્તબ્બતો પરમસુખં અરહત્તં.

સદ્ધાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સમયસુત્તવણ્ણના

૩૭. ઉદાનં પટિચ્ચાતિ ઉક્કાકરઞ્ઞા જાતિસમ્ભેદપરિહારનિમિત્તં અત્તનો વંસપરિસુદ્ધં નિસ્સાય વુત્તં પીતિઉદાહારં પટિચ્ચ ગોત્તવસેન ‘‘સક્કા’’તિ લદ્ધનામાનં. યદિ એકોપિ જનપદો, કથં બહુવચનન્તિ આહ ‘‘રુળ્હીસદ્દેના’’તિ. અક્ખરચિન્તિકા હિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ યુત્તે વિય સલિઙ્ગવચનાનિ ઇચ્છન્તિ, અયમેત્થ રુળ્હી યથા ‘‘અવન્તી કુરૂ’’તિ, તબ્બિસેસને પન જનપદસદ્દે જાતિસદ્દતાય એકવચનમેવ. અરોપિમેતિ કેનચિ ન રોપિમે.

આવરણેનાતિ સેતુના. બન્ધાપેત્વાતિ પણ્ડુપલાસપાસાણમત્તિકખણ્ડાદીહિ આલિં થિરં કારાપેત્વા. સસ્સાનિ કારેન્તીતિ જેટ્ઠમાસે કિર ઘમ્મસ્સ બલવભાવેન હિમવન્તે હિમં વિલીયિત્વા સન્દિત્વા અનુક્કમેન રોહિણિં નદિં પવિસતિ, તં બન્ધિત્વા સસ્સાનિ કારેન્તિ. ‘‘જાતિં ઘટ્ટેત્વા કલહં વડ્ઢયિંસૂ’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘કોલિયકમ્મકરા વદન્તી’’તિ આહ. નિયુત્તઅમચ્ચાનન્તિ તસ્મિં સસ્સપરિપાલનકમ્મે નિયોજિતમહામત્તાનં.

તીણિ જાતકાનીતિ ‘‘કુઠારિહત્થો પુરિસો’’તિઆદિના ફન્દનજાતકં (જા. ૧.૧૩.૧૪ આદયો) ‘‘દુદ્દુભાયતિ ભદ્દન્તે’’તિઆદિના દુદ્દુભજાતકં, (જા. ૧.૪.૮૫ આદયો) ‘‘વન્દામિ તં કુઞ્જરા’’તિઆદિના લટુકિકજાતકન્તિ (જા. ૧.૫.૩૯ આદયો) ઇમાનિ તીણિ જાતકાનિ. દ્વે જાતકાનીતિ –

‘‘સાધુ સમ્બહુલા ઞાતી, અપિ રુક્ખા અરઞ્ઞજા;

વાતો વહતિ એકટ્ઠં, બ્રહન્તમ્પિ વનપ્પતિ’’ન્તિ. –

આદિના રુક્ખધમ્મજાતકં (જા. ૧.૧.૭૪).

‘‘સમ્મોદમાના ગચ્છન્તિ, જાલમાદાય પક્ખિનો;

યદા તે વિવદિસ્સન્તિ, તદા એહિન્તિ મે વસ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૩૩) –

આદિના સમ્મોદમાનજાતકન્તિ ઇમાનિ દ્વે જાતકાનિ.

‘‘અત્તદણ્ડા ભયં જાતં, જનં પસ્સથ મેધગં;

સંવેગં કિત્તયિસ્સામિ, યથા સંવિજિતં મયા’’તિ. (સુ. નિ. ૯૪૧) –

આદિના અત્તદણ્ડસુત્તં.

તેનાતિ ભગવતા. કલહકરણભાવોતિ કલહકરણસ્સ અત્થિભાવો. મહાપથવિયા મહગ્ઘે ખત્તિયે કસ્મા નાસેથાતિ દસ્સેત્વા કલહં વૂપસમેતુકામો ભગવા પથવિં નિદસ્સનભાવેન ગણ્હીતિ દસ્સેન્તો ‘‘પથવી નામ કિં અગ્ઘતી’’તિઆદિમાહ. અટ્ઠાનેતિ અકારણે. વેરં કત્વાતિ વિરોધં ઉપ્પાદેત્વા. તંતંપલોભનકિરિયાય પરક્કમન્તિયો ‘‘ઉક્કણ્ઠન્તૂ’’તિ સાસનં પેસેન્તિ. કુણાલદહેતિ કુણાલદહતીરે પતિટ્ઠાય. પુચ્છિતં કથેસિ અનુક્કમેન કુણાલસકુણરાજસ્સ પુચ્છાપસઙ્ગેન કુણાલજાતકં (જા. ૨.૨૧.કુણાલજાતક) કથેસ્સામીતિ. અનભિરતિં વિનોદેસિ ઇત્થીનં દોસદસ્સનમુખેન કામાનં આદીનવોકારસંકિલેસવિભાવનવસેન. પુરિસપુરિસેહીતિ કોસજ્જં વિદ્ધંસેત્વા પુરિસથામબ્રૂહનેન ઉત્તમપુરિસેહિ નો ભવિતું વટ્ટતીતિ ઉપ્પન્નચિત્તા. અવિસ્સટ્ઠસમણકમ્મન્તા અપરિચ્ચત્તકમ્મટ્ઠાનાભિયોગાતિ અત્થો. નિસીદિતું વટ્ટતીતિ ભગવા ચિન્તેસીતિ યોજના.

પદુમિનિયન્તિ પદુમવને. વિકસિંસુ ગુણગણવિબોધેન. અયંઇમસ્સ…પે… ન કથેસીતિ ઇમિના સબ્બેપિ તે ભિક્ખૂ તાવદેવ પટિપાટિયા આગતત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ લજ્જમાના અત્તના પટિલદ્ધવિસેસં ભગવતો નારોચેસુન્તિ દસ્સેતિ. ખીણાસવાનન્તિઆદિના તત્થ કારણમાહ.

ઓસટમત્તેતિ ભગવતો સન્તિકં ઉપગતમત્તે. અરિયમણ્ડલેતિ અરિયપુગ્ગલસમૂહે. પાચીનયુગન્ધરપરિક્ખેપતોતિ યુગન્ધરપબ્બતસ્સ પાચીનપરિક્ખેપતો, ન બાહિરકેહિ વુચ્ચમાનઉદયપબ્બતતો. રામણેય્યકદસ્સનત્થન્તિ બુદ્ધુપ્પાદપટિમણ્ડિતત્તા વિસેસતો રમણીયસ્સ લોકસ્સ રમણીયભાવદસ્સનત્થં. ઉલ્લઙ્ઘિત્વાતિ ઉટ્ઠહિત્વા. એવરૂપે ખણે લયે મુહુત્તેતિ યથાવુત્તે ચન્દમણ્ડલસ્સ ઉટ્ઠિતક્ખણે ઉટ્ઠિતવેલાયં ઉટ્ઠિતમુહુત્તેતિ ઉપરૂપરિકાલસ્સ વડ્ઢિતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં.

તેસં ભિક્ખૂનં જાતિઆદિવસેન ભગવતો અનુરૂપપરિવારભાવં દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. મહાસમ્મતસ્સ વંસે ઉપ્પન્નોતિઆદિ કુલવંસસુદ્ધિદસ્સનં. ખત્તિયગબ્ભે જાતોતિ ઇદં સતિપિ જાતિવિસુદ્ધિયં માતાપિતૂનં વસેન અવિસુદ્ધતા સિયાતિ તેસમ્પિ ‘‘અવિસુદ્ધતા નત્થિ ઇમેસ’’ન્તિ વિસુદ્ધિદસ્સનત્થં વુત્તં. સતિપિ ચ ગબ્ભવિસુદ્ધિયં કતદોસેન મિસ્સકત્તા અરજ્જારહતાપિ સિયાતિ ‘‘તમ્પિ નત્થિ ઇમેસ’’ન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘રાજપબ્બજિતા’’તિઆદિ વુત્તં.

સામન્તાતિ સમીપે. ચલિંસૂતિ ઉટ્ઠહિંસુ. કોસમત્તં ઠાનં સદ્દન્તરં, ‘‘સદ્દસવનટ્ઠાનમેવ સદ્દન્તર’’ન્તિ અપરે. તિક્ખત્તું તેસટ્ઠિયા નગરસહસ્સેસૂતિ જમ્બુદીપે કિર આદિતો મહન્તાનિ તેસટ્ઠિ નગરસહસ્સાનિ ઉપ્પન્નાનિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં. તં સન્ધાયાહ ‘‘તિક્ખત્તું તેસટ્ઠિયા નગરસહસ્સેસૂ’’તિ. તાનિ પન સમ્પિણ્ડેત્વા સતસહસ્સતો પરં નવસહસ્સાધિકાનિ અસીતિસહસ્સાનિ. નવનવુતિયા દોણમુખસતસહસ્સેસૂતિ નવસતસહસ્સાધિકેસુ નવુતિસતસહસ્સેસુ દોણમુખેસુ. દોણમુખન્તિ ચ મહાનગરસ્સ આયુપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતં પાદનગરં વુચ્ચતિ. છનવુતિયા પટ્ટનકોટિસતસહસ્સેસૂતિ છકોટિસતસહસ્સઅધિકેસુ નવુતિકોટિસતસહસ્સપટ્ટનેસુ. તમ્બપણ્ણિદીપાદિછપણ્ણાસાય રતનાકરેસુ. એવં પન નગર-દોણમુખપટ્ટન-રતનાકરાદિભાવેન કથનં તંતંઅધિવત્થાય વસન્તીનં તાસં દેવતાનં બહુભાવદસ્સનત્થં. યદિ દસસહસ્સચક્કવાળેસુ દેવતા સન્નિપતિતા. અથ કસ્મા પાળિયં ‘‘દસહિ ચ લોકધાતૂહી’’તિ? વુત્તન્તિ આહ ‘‘દસસહસ્સ…પે… અધિપ્પેત’’ન્તિ. તેન સહસ્સિલોકધાતુ ઇધ ‘‘એકા લોકધાતૂ’’તિ વેદિતબ્બા.

લોહપાસાદેતિ સબ્બપઠમકતે લોહપાસાદે. બ્રહ્મલોકેતિ હેટ્ઠિમે બ્રહ્મલોકે. યદિ તા દેવતા એવં નિરન્તરા હુત્વા સન્નિપતિતા, પચ્છા આગતાનં ઓકાસો એવ ન ભવેય્યાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યથા ખો પના’’તિઆદિ.

સુદ્ધાવાસકાયે ઉપ્પન્ના સુદ્ધાવાસકાયિકા. તાસં પન યસ્મા સુદ્ધાવાસભૂમિ નિવાસટ્ઠાનં, તસ્મા વુત્તં ‘‘સુદ્ધાવાસવાસીન’’ન્તિ. આવાસાતિ આવાસટ્ઠાનભૂતા. દેવતા પન ઓરમ્ભાગિયાનં ઇતરેસઞ્ચ સંયોજનાનં સમુચ્છિન્નટ્ઠેન સુદ્ધો આવાસો વિહારો એતેસન્તિ સુદ્ધાવાસા. મહાસમાગમં ઞત્વાતિ મહાસમાગમં ગતાતિ ઞત્વા.

પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતરિ અઞ્ઞત્થ ઓકાસં અલભમાનો. એવં સેસાપિ. મણિવમ્મન્તિ ઇન્દનીલમણિમયં કવચં. બુદ્ધાનં અભિમુખભાગો બુદ્ધવીથિ, સા યાવ ચક્કવાળા ઉત્તરિતું ન સક્કા. મહતિયા બુદ્ધવીથિયાવાતિ બુદ્ધાનં સન્તિકં ઉપસઙ્કમન્તેહિ તેહિ દેવબ્રહ્મેહિ વલઞ્જિતબુદ્ધવીથિયાવ.

સમિતિ સઙ્ગતિ સન્નિપાતો સમયો, મહન્તો સમયો મહાસમયોતિ આહ ‘‘મહાસમૂહો’’તિ. પવદ્ધં વનં પવનન્તિ આહ ‘‘વનસણ્ડો’’તિ. દેવઘટાતિ દેવસમૂહા. સમાદહંસૂતિ સમાહિતં લોકુત્તરસમાધિં સુટ્ઠુ અપ્પિતં અકંસુ. તથા સમાહિતં પન સમાધિના નિયોજિતં નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘સમાધિના યોજેસુ’’ન્તિ. સબ્બેસં ગોમુત્તવઙ્કાદીનં દૂરસમુસ્સારિતત્તા અત્તનો…પે… અકરિંસુ. વિનયતિ અસ્સે એતેહીતિ નેત્તાનિ, યોત્તાનિ. અવીથિપટિપન્નાનં અસ્સાનં વીથિપટિપાદનં રસ્મિગ્ગહણેન હોતીતિ ‘‘યોત્તાનિ ગહેત્વા અચોદેન્તો’’તિ વત્વા તં પન અચોદનં અવારણમેવાતિ આહ ‘‘અચોદેન્તો અવારેન્તો’’તિ.

યથા ખીલં ભિત્તિયં, ભૂમિયં વા આકોટિતં દુન્નીહરણં, યથા ચ પલિઘં નગરપ્પવેસનિવારણં, યથા ચ ઇન્દખીલં ગમ્ભીરનેમિ સુનિખાતં દુન્નીહરણં, એવં રાગાદયો સત્તસન્તાનતો દુન્નીહરણા નિબ્બાનનગરપ્પવેસનિવારણા ચાતિ તે ‘‘ખીલં પલિઘં ઇન્દખીલ’’ન્તિ ચ વુત્તા. ઊહચ્ચાતિ ઉદ્ધરિત્વા. તણ્હાએજાય અભાવેન અનેજા. પરમસન્તુટ્ઠભાવેન ચાતુદ્દિસત્તા અપ્પટિહતચારિકં ચરન્તિ. બુદ્ધચક્ખુ-ધમ્મચક્ખુ-દિબ્બચક્ખુ-સમન્તચક્ખુ-પકતિચક્ખૂનં વસેન પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ. સુદન્તા કુતોતિ આહ ‘‘ચક્ખુતોપી’’તિ. છન્દાદીહીતિ છન્દાદીનં વસેન ન ગચ્છન્તિ ન વત્તન્તિ. ન આગચ્છન્તિ અનુપ્પાદનતો. આગુન્તિ અપરાધં.

સબ્બસંયોગાતિ વિભત્તિલોપેન નિદ્દેસો, સબ્બે સંયોગેતિ અત્થો. વિસજ્જાતિ વિસજ્જિત્વા. એવમ્પીતિ ઇમાયપિ ગાથાય વસેન ‘‘આગું ન કરોતી’’તિ પદે.

ગતાસેતિ ગતા એવ. ન ગમિસ્સન્તિ પરિનિટ્ઠિતસરણગમનત્તા. લોકુત્તરસરણગમનઞ્હેત્થ અધિપ્પેતં. તેનાહ ‘‘નિબ્બેમતિકસરણગમનેન ગતા’’તિ. તે હિ નિયમેન અપાયં ન ગમિસ્સન્તિ, દેવકાયઞ્ચ પરિપૂરેસ્સન્તિ. યે પન લોકિયેન સરણગમનેન બુદ્ધં સરણં ગતા, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયં, સતિ ચ પચ્ચયન્તરસમવાયે પહાય માનુસં દેહં દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તીતિ. તેનાહ સો બ્રહ્મા ‘‘યે કેચિ બુદ્ધં…પે… પરિપૂરેસ્સન્તી’’તિ.

સમયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સકલિકસુત્તવણ્ણના

૩૮. તન્તિ ઉય્યાનં સઙ્ખં ગતન્તિ સમ્બન્ધો. ધનુના સરેન ગહન્તિ પોથયન્તિ બાધેન્તીતિ ધનુગ્ગહા. તં સમ્પટિચ્છીતિ તસ્સા સિલાય હેટ્ઠાભાગેન ઉગ્ગન્ત્વા સમ્પટિચ્છિ. સત્થુ પુઞ્ઞાનુભાવેન ઉપહતત્તા સયમ્પિ પરિપતન્તી વાતં ઉપત્થમ્ભેતિ. અભિહનિ સત્થારા અનાવજ્જિતત્તા. તઞ્ચ ખો કમ્મફલવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં. તતો એવ તતો પટ્ઠાય ભગવતો અફાસુ જાતન્તિ એતેનપિ ઉપાદિણ્ણકસરીરે નામ અનિટ્ઠાપિ સમ્ફસ્સકા પતન્તિ એવ તથારૂપેન કમ્મુના કતોકાસેતિ દસ્સેતિ. અયં વિહારોતિ ગિજ્ઝકૂટવિહારો. ઉજ્જઙ્ગલો ન કત્તબ્બપરો. વિસમોતિ ભૂમિભાગવસેન વિસમો. સિવિકાકારેન સજ્જિતો મઞ્ચો એવ મઞ્ચસિવિકા.

ભુસાતિ દળ્હા. દુક્ખાતિ દુક્ખમા દુત્તિતિક્ખા. ખરાતિ કક્કસા. કટુકાતિ અનિટ્ઠા. અસાતાતિ ન સાતા અપ્પિયા. ન અપ્પેતીતિ ન ઉપેતિ. ન અપ્પાયન્તીતિ ન ખમન્તિ. વેદનાધિવાસનખન્તિયા સતિસમ્પજઞ્ઞયુત્તત્તા સબ્બસત્તટ્ઠિતાહારસમુદયવત્થુજાતસ્સ આદીનવનિસ્સરણાનં પગેવ સુપ્પટિવિદિતત્તા યથા સમુદાચારો ચિત્તં નાભિભવતિ, એવં સમ્મદેવ ઉપટ્ઠાપિતસતિસમ્પજઞ્ઞત્તા વુત્તં ‘‘વેદનાધિવાસન…પે… હુત્વા’’તિ. અપીળિયમાનોતિ અબાધિયમાનો. કામં અનિટ્ઠાય વેદનાય ફુટ્ઠો તાય અપીળિયમાનો નામ નત્થિ, પરિઞ્ઞાતવત્થુકત્તા પન તસ્સા વસે અવત્તમાનો ‘‘અવિહઞ્ઞમાનો’’તિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘સમ્પરિવત્તસાયિતાય વેદનાનં વસં અગચ્છન્તો’’તિ.

સીહસેય્યન્તિ એત્થ સયનં સેય્યા, સીહસ્સ વિય સેય્યા સીહસેય્યા, તં સીહસેય્યં. અથ વા સીહસેય્યન્તિ સેટ્ઠસેય્યં ઉત્તમસેય્યં. સ્વાયમત્થો અટ્ઠકથાયમેવ આગમિસ્સતિ. ‘‘વામેન પસ્સેન સેન્તી’’તિ એવં વુત્તા કામભોગિસેય્યા. દક્ખિણપસ્સેન સયાનો નામ નત્થિ દક્ખિણહત્થસ્સ સરીરગ્ગહણાદિયોગક્ખમતો. પુરિસવસેન ચેતં વુત્તં. એકેન પસ્સેન સયિતું ન સક્કોન્તિ દુક્ખુપ્પત્તિતો. અયં સીહસેય્યાતિ અયં યથાવુત્તા સીહસેય્યા. તેજુસ્સદત્તાતિ ઇમિના સીહસ્સ અભીતભાવં દસ્સેતિ. ભીરુકજાતિકા હિ સેસમિગા અત્તનો આસયં પવિસિત્વા ઉત્રાસબહુલા સન્તાસપુબ્બકં યથા તથા સયન્તિ, સીહો પન અભિરુકભાવતો સતોકારી ભિક્ખુ વિય સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાવ સયતિ. તેનાહ ‘‘દ્વે પુરિમપાદે’’તિઆદિ. પુરિમપાદેતિ દક્ખિણપુરિમપાદે વામસ્સ પુરિમપાદસ્સ ઠપનવસેન દ્વે પુરિમપાદે એકસ્મિં ઠાને ઠપેત્વા. પચ્છિમપાદેતિ દ્વે પચ્છિમપાદે. વુત્તનયેનેવ ઇધાપિ એકસ્મિં ઠાને ઠપનં વેદિતબ્બં. ઠિતોકાસસલ્લક્ખણં અભીરુકભાવેનેવ. સીસં પન ઉક્ખિપિત્વાતિઆદિના વુત્તસીહકિરિયા અનુત્રાસપબુજ્ઝનં વિય અભીરુકભાવસિદ્ધા ધમ્મતાવસેનેવાતિ વેદિતબ્બા. સીહવિજમ્ભિતવિજમ્ભનં અતિવેલં એકાકારેન ઠપિતાનં સરીરાવયવાનં ગમનાદિકિરિયાસુ યોગ્ગભાવાપાદનત્થં. તિક્ખત્તું સીહનાદનદનં અપ્પેસક્ખમિગજાતપરિહરણત્થં.

સેતિ અબ્યાવટભાવેન પવત્તતિ એત્થાતિ સેય્યા, ચતુત્થજ્ઝાનમેવ સેય્યા ચતુત્થજ્ઝાનસેય્યા. કિં પનેત્થ તં ચતુત્થજ્ઝાનન્તિ? આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનં. તતો હિ વુટ્ઠહિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અનુક્કમેન અગ્ગમગ્ગં અધિગન્ત્વા તથાગતો જાતોતિ. ‘‘તયિદં પદટ્ઠાનં નામ, ન સેય્યા, તથાપિ યસ્મા ‘ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વા સમનન્તરં ભગવા પરિનિબ્બાયી’તિ મહાપરિનિબ્બાને (દી. નિ. ૨.૨૧૯) આગતં. તસ્મા લોકિયચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિ એવ તથાગતસેય્યા’’તિ કેચિ. એવં સતિ પરિનિબ્બાનકાલિકાવ તથાગતસેય્યાતિ આપજ્જતિ; ન ચ તથાગતો લોકિયચતુત્થજ્ઝાનસમાપજ્જનબહુલો વિહાસિ. અગ્ગફલવસેન પવત્તં પનેત્થ ચતુત્થજ્ઝાનં વેદિતબ્બં. તત્થ યથા સત્તાનં નિદ્દુપગમલક્ખણા સેય્યા ભવઙ્ગચિત્તવસેન હોતિ, સા ચ નેસં પઠમં જાતિસમન્વયા યેભુય્યવુત્તિકા, એવં ભગવતો અરિયજાતિસમન્વયં યેભુય્યવુત્તિકં અગ્ગફલભૂતં ચતુત્થજ્ઝાનં તથાગતસેય્યાતિ વેદિતબ્બા. સીહસેય્યા નામ સેટ્ઠસેય્યાતિ આહ ‘‘ઉત્તમસેય્યા’’તિ.

‘‘કાલપરિચ્છેદં કત્વા યથાપરિચ્છેદં ઉટ્ઠહિસ્સામી’’તિ એવં તદા મનસિકારસ્સ અકતત્તા પાળિયં ‘‘ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિકરિત્વા’’તિ ન વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઉટ્ઠાનસઞ્ઞન્તિ પનેત્થ ન વુત્ત’’ન્તિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘ગિલાનસેય્યા હેસા’’તિ. સા હિ ચિરકાલપ્પવત્તિકા હોતિ.

વિસું વિસું રાસિવસેન અનાગન્ત્વા એકજ્ઝં પુઞ્જવસેન આગતત્તા વુત્તં ‘‘સબ્બાપિ તા’’તિ. તેનાહ ‘‘સત્તસતા’’તિ. વિકારમત્તમ્પીતિ વેદનાય અસહનવસેન પવત્તનાકારમત્તમ્પિ. સુસમ્મટ્ઠકઞ્ચનં વિયાતિ સમ્મટ્ઠસુસજ્જિતસુવણ્ણં વિય.

ધમ્માલપનન્તિ અસઙ્ખારિકસમુપ્પન્નસભાવાલપનં. સમુલ્લપિતઞ્હિ આકારસમાનવચનમેતં. નાગો વિય વાતિ પવત્તતીતિ નાગવો. તસ્સ ભાવો નાગવતા. વિભત્તિલોપેન હેસ નિદ્દેસો, મહાનાગહત્થિસદિસતાયાતિ અત્થો. બ્યત્તુપરિચરણટ્ઠેનાતિ બ્યત્તં ઉપરૂપરિ અત્તનો કિરિયાચરણેન. આજાનીયોતિ સમ્માપતિતં દુક્ખં સહન્તો અત્તના કાતબ્બકિરિયં ધીરો હુત્વા નિત્થારકો. કારણાકારણજાનનેનાતિ નિય્યાનિકાનિય્યાનિકકરણઞાતતાય. તેનેવટ્ઠેનાતિ અપ્પટિસમટ્ઠેનેવ. ‘‘મુત્તો મોચેય્ય’’ન્તિઆદિ ધુરવાહટ્ઠેન. નિબ્બિસેવનટ્ઠેનાતિ રાગાદિવિસવિગતભાવેન.

અનિયમિતાણત્તીતિ અનુદ્દેસિકં આણાપનં. સામઞ્ઞકતોપિ સમાધિસદ્દો પકરણતો ઇધ વિસેસત્થોતિ આહ ‘‘સમાધિન્તિ અરહત્તફલસમાધિ’’ન્તિ. પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન સબ્બકિલેસેહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તન્તિ સુવિમુત્તં. અભિનતં નામ આરમ્મણે અભિમુખભાવેન પવત્તિયા. અપનતં અપગમનવસેન પવત્તિયા, વિમુખતાયાતિ અત્થો. લોકિયજ્ઝાનચિત્તં વિય વિપસ્સના વિય ચ સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન તદઙ્ગપ્પહાનવિક્ખમ્ભનપહાનવસેન ચ વિક્ખમ્ભેત્વા ન અધિગતં ન ઠપિતં, કિઞ્ચરહિ કિલેસાનં સબ્બસો છિન્નતાયાતિ આહ ‘‘છિન્નત્તા વતં ફલસમાધિના સમાહિત’’ન્તિ. અતિક્કમિતબ્બન્તિ આચારાતિક્કમવસેન લઙ્ઘિતબ્બં. સા પન લઙ્ઘના આસાદના ઘટ્ટનાતિ આહ ‘‘ઘટ્ટેતબ્બ’’ન્તિ.

પઞ્ચવેદા નામ – ઇરુવેદો, યજુવેદો, સામવેદો, આથબ્બણવેદો, ઇતિહાસો ચાતિ એવં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં વેદાનં. ‘‘ચર’’ન્તિ વચનવિપલ્લાસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘ચરન્તા’’તિ, તપન્તાતિ અત્થો. હીનત્તરૂપાતિ હીનાધિમુત્તિકતાય નિહીનચિત્તસભાવા. વિમુત્તિકતાય અભાવતો નિબ્બાનઙ્ગમા ન હોન્તિ. અરહત્તાધિગમકમ્મસ્સ અભબ્બતાય પરિહીનત્થા. અજ્ઝોત્થટાતિ અભિભૂતા. તાદિસેહેવ સીલેહીતિ ગોસીલાદીહિ. બદ્ધાતિ સમાદપેત્વા પવત્તનવસેન અનુબદ્ધા. લૂખં તપન્તિ અત્તકિલમથાનુયોગં. તં પન એકદેસેન દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ચાતપતાપન’’ન્તિઆદિમાહ. ‘‘એવં પટિપન્નસ્સ મોક્ખો નત્થિ, એવં પટિપન્નસ્સ વટ્ટતો મુત્તિ અત્થી’’તિ વદન્તી સા અત્તતો સાસનસ્સ નિય્યાનભાવો કથિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવં કથેન્તી’’તિ. આદિન્તિ ગાથાદ્વયં.

સકલિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પઠમપજ્જુન્નધીતુસુત્તવણ્ણના

૩૯. ચાતુમહારાજિકસ્સાતિ ચાતુમહારાજિકકાયિકસ્સ. ધમ્મો અનુબુદ્ધોતિ ચતુસચ્ચધમ્મો પરિઞ્ઞેય્યાદિભાવસ્સ અનુરૂપતો બુદ્ધો. પચ્ચક્ખમેવાતિ પરપત્તિયા અહુત્વા અત્તપચ્ચક્ખમેવ કત્વા જાનામિ. ધમ્મં ગરહન્તા નામ સદ્દદોસવસેન વા અત્થદોસવસેન વા ગરહેય્યુન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘હીનક્ખર…પે… કોતિવા’’તિ આહ. સા પન ‘‘તેસં વિગરહા દુમ્મેધતાય મહાનત્થાવહાવા’’તિ દસ્સેન્તી દેવતા આહ ‘‘દુમ્મેધા ઉપેન્તિ રોરુવ’’ન્તિ. વિસું હોતીતિ અવીચિમહાનિરયતો વિસું એવ હોતિ. ખન્તિયાતિ ઞાણખન્તિયા. ઉપસમેનાતિ રાગાદીનં સબ્બસો વૂપસમેન. તેનાહ ‘‘રુચ્ચિત્વા’’તિઆદિ.

પઠમપજ્જુન્નધીતુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દુતિયપજ્જુન્નધીતુસુત્તવણ્ણના

૪૦. બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ નમસ્સમાનાતિ બુદ્ધસુબુદ્ધતં ધમ્મસુધમ્મતઞ્ચ ઞત્વા તદુભયં નમસ્સમાના. યસ્મા બુદ્ધે ચ ધમ્મે ચ પસન્નો સઙ્ઘે ચ પસન્નો એવ હોતિ તસ્સ સુપ્પટિપત્તિયા વિજાનનતો, તસ્મા સો અત્થો ગાથાય ચ-સદ્દસઙ્ગહિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ચ-સદ્દેન સઙ્ઘઞ્ચા’’તિ આહ અત્થવતિયોતિ લોકિયલોકુત્તરઅત્થસઙ્ગહિતા લોકિયકુસલલોકુત્તરમગ્ગસઙ્ગણ્હનતો. યં ધમ્મં સા અભાસીતિ યં તુમ્હાકં ધમ્મં પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતા, સા મહાકોકનદા અત્તનો બલાનુરૂપં અભાસિ. બહુનાતિ નાનપ્પકારેન. પરિયાયેનાતિ કારણેન. તાદિસોતિ તથારૂપો તથાપટિવિદ્ધસચ્ચો અત્થધમ્માદીસુ કુસલો એકેકં પદમ્પિ ઉદાહરણહેતુનિગમનાનિ નીહરન્તો આચિક્ખતિ દેસેતિ પઞ્ઞપેતિ પઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતિ. તેનાહ ‘‘અયં ભગવા’’તિઆદિ. એતેન અતિવિય વિત્થારક્ખમો સુગતધમ્મોતિ દસ્સેતિ. પરિયાપુટન્તિ પરિવત્તિતં. એવં વિત્થારક્ખમં ધમ્મં યસ્મા દેવધીતા ‘‘સંખિત્તમત્થં લપયિસ્સામી’’તિ અવોચ, તસ્મા વુત્તં ‘‘તસ્સત્થ’’ન્તિઆદિ.

દુતિયપજ્જુન્નધીતુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સતુલ્લપકાયિકવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.