૫. આદિત્તવગ્ગો

૧. આદિત્તસુત્તવણ્ણના

૪૧. સીસન્તિ દેસનાપદેસો, દેસનાય અઞ્ઞેસુપિ વત્તબ્બેસુ કસ્સચિદેવ સીસભાગેન અપદિસનં. તેનાહ ‘‘રાગાદીહી’’તિઆદિ. દાનેનાતિ અત્તનો સન્તકસ્સ પરેસં પરિચ્ચજનેન. તં પન પરિચ્ચજનં ચેતનાય હોતીતિ આહ ‘‘દાનચેતનાયા’’તિ દાનપુઞ્ઞચેતનાતિ દાનમયા પુઞ્ઞચેતના દાયકસ્સેવ હોતિ તંસન્તતિપરિયાપન્નત્તા. નીહતભણ્ડકન્તિ આદિત્તગેહતો બહિ નિક્ખામિતં ભણ્ડકં. એતન્તિ ‘‘દિન્નં હોતી’’તિઆદિવચનં. અદિન્નેતિ દાનમુખે અનિયુઞ્જિતે ભોગે. ‘‘અન્તેના’’તિ જીવિતસ્સ અન્તો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘મરણેના’’તિ. મમાતિ પરિગ્ગહિતત્તા પરિગ્ગહા, ભોગા. તેપિ કેનચિ આકારેન વિનાસં અનુપગતા મરણેન પહીયન્તિ નામાતિ વુત્તં ‘‘ચોરાદીનં વસેન અવિનટ્ઠભોગે’’તિ. સોભના અગ્ગભૂતા રૂપાદયો એત્થાતિ સગ્ગો, તં સગ્ગં.

આદિત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કિંદદસુત્તવણ્ણના

૪૨. દ્વે તીણિ ભત્તાનિ અભુત્વાતિ દ્વે તયો વારે ભત્તાનિ અભુઞ્જિત્વા. ઉટ્ઠાતું ન સક્કોતીતિ ઉટ્ઠાતુમ્પિ ન સક્કોતી, પગેવ અઞ્ઞં સરીરેન કાતબ્બકિચ્ચં દુબ્બલભાવતો. દુબ્બલોપિ હુત્વાતિ ભુઞ્જનતો પુબ્બે દુબ્બલો હુત્વા બલસમ્પન્નો હોતિ. એવં બ્યતિરેકતો અન્વયતો ચ આહારસ્સ સરીરે બલવતં આહ. યસ્મા અન્નદો દાયકો પટિગ્ગાહકસ્સ બલદો હોતિ, તસ્મા સો આયતિં અત્તનો સરીરે બલદો અવિનાસવસેન બલસ્સ રક્ખકો ચ હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘બલં ખો પન દત્વા બલસ્સ ભાગી હોતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૩૭) સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સુરૂપોપીતિ અભિરૂપોપિ. વિરૂપો હોતીતિ બીભચ્છરૂપો કોપીનસ્સ અચ્છન્નત્તા. ઇદઞ્ચ યાનન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તં. ઉપાહનાતિ સરૂપતો દસ્સેતિ. અદુક્ખપ્પત્તો હુત્વા યાતિ વત્તતિ એતેનાતિ યાનન્તિ છત્તાદીનમ્પિ યાનભાવો વુત્તો. તેનાહ ‘‘યાનદો સુખદો હોતી’’તિ. ચક્ખુદો નામ હોતિ ચક્ખુના કાતબ્બકિચ્ચે સહકારીકારણભાવતો દીપસ્સ.

‘‘સબ્બેસંયેવ બલાદીનં દાયકો હોતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તં અત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘દ્વે તયો ગામે’’તિઆદિ વુત્તં. નિસજ્જાદિવસેન પતિસ્સયિતબ્બતો પતિસ્સયો, વિહારો. પક્ખિત્તં વિય હોતિ પરિસ્સમસ્સ વિનોદિતત્તા. બહિ વિચરન્તસ્સાતિ પતિસ્સયં અલભિત્વા બહિ વિવટઙ્ગણે વિચરન્તસ્સ. ઝાયતીતિ ઝાયન્તં હોતિ, કિલમતીતિ અત્થો. સીતુણ્હાદિવિરોધિપચ્ચયવસેન સસન્તાને વિસભાગસન્તતિ, તબ્બિપરિયાયતો સભાગસન્તતિ વેદિતબ્બા. સુખં નામ દુક્ખપચ્ચયપરિહારતો સુખપચ્ચયુપ્પન્નતો ચ હોતિ, તદુભયં પતિસ્સયવસેન લભતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘બહિ વિચરન્તસ્સ પાદે’’તિઆદિમાહ. ધમ્મપીતિસુખન્તિ ધમ્મપચ્ચવેક્ખણેન ઉપ્પન્નપીતિસુખં. ઉપસમસુખન્તિ કિલેસાનં વૂપસમેન પવત્તસુખં. નિવાતં પિહિતવાતપાનં પતિસ્સયં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય ઠિતસ્સ અન્ધકારો હોતીતિ વુત્તં ‘‘કૂપે ઓતિણ્ણો વિય હોતી’’તિ. તેનાહ ‘‘મઞ્ચપીઠાદીનિ ન પઞ્ઞાયન્તી’’તિ. તયિદં બહિસમાપન્નપરિસ્સમદોસેન, ન ચ પતિસ્સયદોસેન. તેનાહ ‘‘મુહુત્ત’’ન્તિઆદિ.

ન મરતિ એતેનાતિ અમરણં, નિબ્બાનાધિગમાદયો. તસ્સ દાનં ધમ્મૂપદેસો, તં દેતિ. તેનાહ ‘‘યો ધમ્મં અનુસાસતી’’તિ. તયિદં ધમ્માનુસાસનં કથં હોતીતિ આહ ‘‘અટ્ઠકથ’’ન્તિઆદિ. અટ્ઠકથં કથેતીતિ અવિવટપાઠસ્સ પાળિયા અત્થસંવણ્ણનં કરોતીતિ અત્થો. અનધીતિનો પન પાળિં વાચેતિ. તત્થ તત્થ ગતટ્ઠાને પુચ્છિતપઞ્હં વિસ્સજ્જેતિ, અયં તાવ ગન્થધુરો, પટિપત્તિવાસધુરે પન કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખતિ, ઉભયેસમ્પિ ધમ્મસ્સવનં કરોતિ. સબ્બદાનન્તિ યથાવુત્તઆમિસદાનં અભયદાનં. ધમ્મદાનન્તિ ધમ્મદેસના. ધમ્મરતીતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મે અભિરતિ. ધમ્મરસોતિ સદ્ધમ્મસન્નિસ્સયં પીતિપામોજ્જં.

કિંદદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અન્નસુત્તવણ્ણના

૪૩. પત્થેન્તીતિ પિહેન્તિ. યત્થસ્સ ઉપગમનં લોકે પાકટતરં અહોસિ, તે ઉદાહરણવસેન દસ્સેન્તો ‘‘ચિત્તગહપતિસીવલિત્થેરાદિકે વિયા’’તિ આહ. અન્નન્તિ અન્નસઞ્ઞિતો ચતુબ્બિધોપિ પચ્ચયો. સબ્બેપિ દાયકે એકજ્ઝં ગહેત્વા સામઞ્ઞતો એકવસેન ‘‘દાયકમેવા’’તિ વુત્તં, યથા ચાહ ‘‘કો નામ સો યક્ખો, યં અન્નં નાભિનન્દતી’’તિ? તત્થ યક્ખોતિ સત્તો. સામઞ્ઞજોતના ચ નામ યસ્મા પુથુઅત્થવિસયા, તસ્મા ‘‘યે નં દદન્તિ સદ્ધાય, વિપ્પસન્નેન ચેતસા. તમેવ અન્નં ભજતી’’તિ વુત્તં. તત્થ મ-કારો પદસન્ધિકરો, તે એવાતિ અત્થો. દાયકં અપરિચ્ચજનમેવ અનુગચ્છતિ ચક્કં વિય કુબ્બરં.

અન્નસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. એકમૂલસુત્તવણ્ણના

૪૪. પતિટ્ઠટ્ઠેન અવિજ્જાસઙ્ખાતં એકં મૂલં એતિસ્સાતિ એકમૂલા. તં એકમૂલં. યથા સંયોજનીયેસુ અસ્સાદાનુપસ્સનાવસેન તણ્હાસમુપ્પાદો, એવં તણ્હાભિભવવસેન અનવબોધોતિ અવિજ્જા તણ્હાય મૂલં, તણ્હા ચ અવિજ્જાય મૂલં. અયઞ્હિ નયો ઉપનિસ્સયતાવસેન વુત્તો, સહજાતવસેન ચાયં અઞ્ઞમઞ્ઞં મૂલભાવો પાકટોયેવ. ઇધ પન ઇમિસ્સં ગાથાયં અધિપ્પેતા ‘‘એકમૂલ’’ન્તિ સા તણ્હા. તત્થ યા ભવતણ્હા, સા સસ્સતદિટ્ઠિવસેન આવટ્ટતિ પરિવત્તતિ, વિભવતણ્હા ઉચ્છેદદિટ્ઠિવસેન, એવં દ્વિરાવટ્ટં. સહજાતકોટિયાતિ સહજાતકોટિયાપિ, પગેવ સમ્મુય્હં આપન્નસ્સ પન વત્તમાનાય તણ્હાય બલવભાવેન મલીનતા સિયા. ઉપનિસ્સયકોટિયાતિ ઉપનિસ્સયકોટિયાવ સહજાતકોટિયા અસમ્ભવતો. પત્થરણટ્ઠાનાતિ વિત્થતા હુત્વા પવત્તિટ્ઠાનભૂમિ. તેનાહ ‘‘તેસુ સા પત્થરતી’’તિ. સમુદ્દનટ્ઠેન સમુદ્દો. ઉત્તરિતું અસક્કુણેય્યતાય પતાય અલં પરિયત્તોતિ પાતાલો, અયં પન પાતાલો વિયાતિ પાતાલો. તેનાહ ‘‘અપ્પતિટ્ઠટ્ઠેના’’તિ. અગાધગમ્ભીરતાયાતિ અત્થો.

એકમૂલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અનોમસુત્તવણ્ણના

૪૫. અનોમનામન્તિ અનૂનનામં. ગુણનેમિત્તિકાનિ એવ હિ ભગવતો નામાનિ. ગુણાનઞ્ચસ્સ પરિપુણ્ણતાય અનૂનનામન્તિ આહ ‘‘સબ્બગુણસમન્નાગતત્તા’’તિઆદિ. અપિચ તથા તેવિજ્જો, છળભિઞ્ઞોતિઆદીનિ નામાનિ અનોમનામાનિ ન હોન્તિ પરિચ્છિન્નવિસયત્તા, ભગવતો પન સત્થા, સબ્બઞ્ઞૂ, સમ્માસમ્બુદ્ધોતિઆદીનિ નામાનિ અનોમનામાનિ નામ મહાવિસયત્તા અનૂનભાવતો. તેનાહ ‘‘અવેકલ્લનામ’’ન્તિ. ખન્ધન્તરાદયોતિ ખન્ધવિસેસાદિકે. ઞાણેન યાથાવતો અરણીયટ્ઠેન અત્થે. અન્વયપઞ્ઞાધિગમાયાતિ લોકુત્તરપઞ્ઞાપટિલાભાય. પટિપદન્તિ સમથવિપસ્સનાપટિપદં. કિલેસકામાનં વસેન અલ્લીયિતબ્બટ્ઠેન કામા એવ આલયો. અતીતકાલેયેવ કમનતં ગહેત્વા વુત્તં ‘‘કમમાન’’ન્તિ. ન એતરહિ તદભાવતોતિ આહ ‘‘અતીતં પન ઉપાદાય ઇદં વુત્ત’’ન્તિ. મહાનુભાવતાદિના મહન્તાનં.

અનોમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અચ્છરાસુત્તવણ્ણના

૪૬. ‘‘અચ્છરાગણસઙ્ઘુટ્ઠ’’ન્તિ ગાથા દેવપુત્તેન યેનાધિપ્પાયેન ગાયિતા, સો અનુપુબ્બિકથાય વિના ન પઞ્ઞાયતીતિ તં આગમનતો પટ્ઠાય કથેન્તો ‘‘અયં કિર દેવપુત્તો’’તિઆદિમાહ. તત્થ સાસનેતિ ઇમસ્સેવ સત્થુસાસને. કમ્માકમ્મન્તિ કમ્મવિનિચ્છયં. અત્થપુરેક્ખારતાય અપ્પકિચ્ચતાય ચ સલ્લહુકવુત્તિકો. સયનસ્સ કોટ્ઠાસોતિ દિવસં પુરિમયામઞ્ચ ભાવનાનુયોગવસેન કિલન્તકાયસ્સ સમસ્સાસનત્થં સેય્યાય ઉપગમનભાગો અનુઞ્ઞાતો.

અબ્ભન્તરેતિ કુચ્છિયં ભત્તસ્સ પરિત્તતાય સત્થકવાતાતિ તિક્ખભાવેન સત્થકા વિય કન્તનકા વાતા. ધુરસ્મિંયેવાતિ કિલેસમારેન યુદ્ધે એવ. વિમુત્તાયતનસીસે ઠત્વા ધમ્મં દેસેન્તો વા. ઉપનિસ્સયમન્દતાય અપરિપક્કઞાણતાય આસવક્ખયં અપ્પત્તો કાલં કત્વાતિ યોજના. ઉપરિ ઠિતન્તિ પરિક્ખારભાવેન દિબ્બદુસ્સૂપરિ ઠિતં. તથેવ અટ્ઠાસીતિ તાહિ તથા વુત્તેપિ યથા તતો પુબ્બે, તથેવ અટ્ઠાસિ. સુવણ્ણપટ્ટન્તિ નિબ્બુદ્ધે પટિજિનિત્વા લદ્ધબ્બસુવણ્ણપટ્ટં. વીતિક્કમસ્સ અકતત્તા અસમ્ભિન્નેનેવ સીલેન. યસ્મા તસ્મિં સત્થુ સન્તિકં આગચ્છન્તે તાપિ તેન સદ્ધિં આગમંસુ તસ્મા ‘‘અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતો’’તિ વુત્તં.

સઙ્ઘોસિતન્તિ સઙ્ગમ્મ ઘોસિતં, તત્થ તત્થ અચ્છરાનં ગીતસદ્દવસેન ઘોસિતં. પિસાચગણં કત્વા વદતિ અચ્છન્દરાગતાય. નિયામચિત્તતાયાતિ સમ્મત્તનિયામે નિન્નચિત્તતાય. ગરુભાવેનાતિ તાસં વસે અવત્તનતો ગરુટ્ઠાનભાવેન. યાત્રાતિ નિબ્બાનં પતિ યાત્રા. તં પન વટ્ટતો નિગ્ગમનં હોતીતિ આહ ‘‘કથં નિગ્ગમનં ભવિસ્સતી’’તિ.

અતિસલ્લેખતેવાતિ અતિવિય કિલેસાનં સલ્લેખિતવુત્તિકો. અકતાભિનિવેસસ્સાતિ ભાવનમનનુયુત્તસ્સ અનારદ્ધવિપસ્સકસ્સ. કારકસ્સાતિ સુગતોવાદકારકસ્સ સમ્માપટિપજ્જતો. સુઞ્ઞતાવિપસ્સનન્તિ સુઞ્ઞતાદીપનં વિપસ્સનં દુચ્ચરિતતણ્હાય દૂરીકરણેન એકવિહારિતાય. એકો મગ્ગો અસ્સાતિ લોકુત્તરમગ્ગો એવ અસ્સ અનાગતો, પુબ્બભાગમગ્ગો પન કતપરિચયોતિ અત્થો.

કાયવઙ્કાદીનન્તિ કાયદુચ્ચરિતાદીનં અભાવતો સમુચ્છિન્દનેન અનુપલબ્ભનતો. નત્થિ એત્થ ભયં, અસ્મિં વા અધિગતે પુગ્ગલસ્સ નત્થિ ભયન્તિ અભયં નામ. સંસારકન્તારં અતિક્કમિત્વા નિબ્બાનસઙ્ખાતં ખેમં અમતટ્ઠાનં ગમને સુગતસારથિના સુસજ્જિતયાનભાવતો રથો અકૂજનોતિ અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોવ અધિપ્પેતો. ધમ્મતો અનપેતતાય અપરાપરુપ્પત્તિયા ચ ધમ્મચક્કેહિ.

ઓત્તપ્પમ્પિ ગહિતમેવ અવિનાભાવા. અપાલમ્બોતિ અવસ્સયો. પરિવારોતિ પરિક્ખારો અભિસઙ્ખરણતો. મગ્ગસ્સ કરણટ્ઠાને ધમ્મો તપ્પરિયાપન્ના સમ્માદિટ્ઠિ. અનિચ્ચાદિવસેનાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિવસેન. સોધિતેસુ વજ્ઝમાનેસુ. ભૂમિલદ્ધવટ્ટન્તિ ભૂમિલદ્ધસઙ્ખાતં વટ્ટં. તત્થ વિપસ્સનાય પવત્તિટ્ઠાનભાવતો પઞ્ચક્ખન્ધા ભૂમિ નામ, વટ્ટમયકમ્મભાવતો તત્થ ઉપ્પજ્જનારહં કિલેસજાતં ભૂમિલદ્ધવટ્ટં. પરિજાનમાનાતિ પરિચ્છિન્દનવસેન સમતિક્કમવસેન જાનમાના પટિવિજ્ઝન્તી.

કસ્મા દેવપુત્તો સોતાપત્તિફલેયેવ પતિટ્ઠાસિ, નનુ ચ સા દેસના ભગવતા ચતુમગ્ગપ્પધાનભાવેન પવત્તિતાતિ આહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ.

અચ્છરાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વનરોપસુત્તવણ્ણના

૪૭. કેસન્તિ સામિવસેન વુત્તકસદ્દો ‘‘ધમ્મટ્ઠા સીલસમ્પન્ના’’તિ એત્થ પચ્ચત્તબહુવચનવસેન પરિણામેતબ્બો. અત્થવસેન હિ વિભત્તિવિપરિણામો. કે જનાતિ એત્થ વા વુત્તકેસદ્દો સીહવિલોકનનયેન આનેત્વા યોજેતબ્બોતિ આહ ‘‘કે ધમ્મટ્ઠા, કે સીલસમ્પન્ના’’તિ? પુચ્છતીતિ ઇમિના તત્થ કારણમાહ. ફલાદિસમ્પત્તિયા આરમન્તિ એત્થ સત્તાતિ આરામો. આરામે રોપેન્તિ નિપ્ફાદેન્તીતિ આરામરોપા. વનીયતિ છાયાસમ્પત્તિયા ભજીયતીતિ વનં. તત્થ યં ઉપવનલક્ખણં વનં, તં આરામગ્ગહણેનેવ ગહિતન્તિ તપોવનલક્ખણં, તં દસ્સેન્તો ‘‘સીમં પરિક્ખિપિત્વા’’તિઆદિમાહ. વિસમેતિ ઉદકચિક્ખલ્લેન વિસમે પદેસે. પાનીયં પિવન્તિ એત્થાતિ પપા, તં પપં. ઉદકં પીયતિ એત્થાતિ વા પપા. તળાકાદીતિ આદિ-સદ્દેન માતિકં સઙ્ગણ્હાતિ.

ઇમમત્થં સન્ધાયાતિ ઇમિના કમ્મપ્પથપ્પત્તં પટિક્ખિપતિ. અત્તના કતઞ્હિ પુઞ્ઞં અનુસ્સરતો તં આરબ્ભ બહું પુઞ્ઞં પસવતિ, ન પન યથા કતં પુઞ્ઞં સયમેવ પવડ્ઢતિ. તસ્મિં ધમ્મે ઠિતત્તાતિ તસ્મિં આરામરોપનાદિધમ્મે પતિટ્ઠિતત્તા. તેનપિ સીલેન સમ્પન્નત્તાતિ તેન યથાવુત્તધમ્મે કતસીલે ઠત્વા ચિણ્ણેન તદઞ્ઞેનપિ કાયવાચસિકસંવરલક્ખણેન સીલેન સમન્નાગતત્તા. દસ કુસલા ધમ્મા પૂરેન્તિ દુચ્ચરિતપરિવજ્જનતો. સેસં વુત્તનયમેવ.

વનરોપસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. જેતવનસુત્તવણ્ણના

૪૮. એસિતગુણત્તા એસિયમાનગુણત્તા ચ ઇસી, અસેક્ખા સેક્ખકલ્યાણપુથુજ્જના ચ. ઇસીનં સઙ્ઘો ઇસિસઙ્ઘો. ઇસિસઙ્ઘેન નિસેવિતં. તેનાહ ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘનિસેવિત’’ન્તિ.

તં કારેન્તસ્સ ગન્ધકુટિપાસાદકૂટાગારાદિવસેન સિનિદ્ધસન્દચ્છાયરુક્ખલતાવસેન ભૂમિભાગસમ્પત્તિયા ચ અનઞ્ઞસાધારણં અતિરમણીયં તં જેતવનં ચિત્તં તોસેતિ, તથા અરિયાનં નિવાસભાવેનપીતિ આહ ‘‘એવં પઠમગાથાય જેતવનસ્સ વણ્ણં કથેત્વા’’તિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યક’’ન્તિ (ધ. પ. ૯૮; થેરગા. ૯૯૧). અપચયગામિચેતના સત્તાનં વિસુદ્ધિં આવહતિ કમ્મક્ખયાય સંવત્તનતોતિ આહ ‘‘કમ્મન્તિ મગ્ગચેતના’’તિ. ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં વિદિતકરણટ્ઠેન કિલેસાનં વિજ્ઝનટ્ઠેન ચ વિજ્જા. મગ્ગપઞ્ઞા સમ્માદિટ્ઠીતિ આહ ‘‘વિજ્જાતિ મગ્ગપઞ્ઞા’’તિ. સમાધિપક્ખિકા ધમ્મા સમ્માવાયામસતિસમાધયો. યથા હિ વિજ્જાપિ વિજ્જાભાગિયા, એવં સમાધિપિ સમાધિપક્ખિકો. સીલં એતસ્સ અત્થીતિ સીલન્તિ આહ ‘‘સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ જીવિતં ઉત્તમ’’ન્તિ. દિટ્ઠિસઙ્કપ્પાતિ સમ્માદિટ્ઠિસઙ્કપ્પા. તત્થ સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ સમ્માદિટ્ઠિયા ઉપકારભાવેન વિજ્જાભાવો વુત્તો. તથા હિ સો પઞ્ઞાક્ખન્ધસઙ્ગહિતોતિ વુચ્ચતિ. યથા ચ સમ્માસઙ્કપ્પાદયો પઞ્ઞાક્ખન્ધસઙ્ગહિતા, એવં વાયામસતિયો સમાધિક્ખન્ધસઙ્ગહિતાતિ આહ ‘‘વાયામસતિસમાધયો’’તિ. ધમ્મોતિ હિ ઇધ સમાધિ અધિપ્પેતો ‘‘એવંધમ્મા તે ભગવન્તો અહેસુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૩; મ. નિ. ૩.૧૯૭; સં. નિ. ૫.૩૭૮) વિય. વાચાકમ્મન્તાજીવાતિ સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા. મગ્ગપરિયાપન્ના એવ હેતે સઙ્ગહિતા. તેનાહ ‘‘એતેન અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગેના’’તિ.

ઉપાયેન વિધિના અરિયમગ્ગો ભાવેતબ્બો. તેનાહ ‘‘સમાધિપક્ખિયધમ્મ’’ન્તિ. સમ્માસમાધિપક્ખિયં વિપસ્સનાધમ્મઞ્ચેવ મગ્ગધમ્મઞ્ચ. ‘‘અરિયં વો, ભિક્ખવે, સમ્માસમાધિં દેસેસ્સામિ સઉપનિસં સપરિક્ખાર’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૧૩૬) હિ વચનતો સમ્માદિટ્ઠિઆદયો મગ્ગધમ્મા સમ્માસમાધિપરિક્ખારા. વિચિનેય્યાતિ વીમંસેય્ય, ભાવેય્યાતિ અત્થો. તત્થાતિ હેતુમ્હિ ભુમ્મવચનં. અરિયમગ્ગહેતુકા હિ સત્તાનં વિસુદ્ધિ. તેનાહ ‘‘તસ્મિં અરિયમગ્ગે વિસુજ્ઝતી’’તિ. પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મં વિચિનેય્યાતિ પચ્ચુપ્પન્ને પઞ્ચક્ખન્ધે વિપસ્સેય્ય. તેસુ વિપસ્સિયમાનેસુ વિપસ્સનાય ઉક્કંસગતાય યદગ્ગેન દુક્ખસચ્ચં પરિઞ્ઞાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝીયતિ, તદગ્ગેન સમુદયસચ્ચં પહાનપટિવેધેન પટિવિજ્ઝીયતિ, નિરોધસચ્ચં સચ્છિકિરિયાપટિવેધેન, મગ્ગસચ્ચં ભાવનાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝીયતીતિ એવં તેસુ ચતૂસુ સચ્ચેસુ વિસુજ્ઝતીતિ ઇમસ્મિં પક્ખે નિમિત્તત્થે એવ ભુમ્મં, તેસુ સચ્ચેસુ પટિવિજ્ઝિયમાનેસૂતિ અત્થો.

અવધારણવચનન્તિ વવત્થાપનવચનં, અવધારણન્તિ અત્થો. ‘‘સારિપુત્તોવા’’તિ ચ અવધારણં સાવકેસુ સારિપુત્તોવ સેય્યોતિ ઇમમત્થં દીપેતિ તસ્સેવુક્કંસભાવતો. કિલેસઉપસમેનાતિ ઇમિના મહાથેરસ્સ તાદિસો કિલેસવૂપસમોતિ દસ્સેતિ. તસ્સ સાવકવિસયે પઞ્ઞાય પારમિપ્પત્તિ અહોસિ. યદિ એવં ‘‘યોપિ પારઙ્ગતો ભિક્ખુ, એતાવપરમો સિયા’’તિ ઇદં તેસં બુદ્ધાનં ઞાણવિસયે પઞ્ઞાપારમિપ્પત્તાનં વસેનેવ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અવધારણમ્પિ વિમુત્તિયા નાનત્તા તીહિ વિમુત્તીહિ પારઙ્ગતે સન્ધાયેતં વુત્તં. તેનાહ – ‘‘પારં ગતોતિ નિબ્બાનં ગતો’’તિઆદિ. ન થેરેન ઉત્તરિતરો નામ અત્થિ લબ્ભતિ, લબ્ભતિ ચે, એવમેવ લબ્ભેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

જેતવનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. મચ્છરિસુત્તવણ્ણના

૪૯. મચ્છરિનોતિ મચ્છેરવન્તો મચ્છેરસમઙ્ગિનોતિ આહ ‘‘મચ્છેરેન સમન્નાગતા’’તિ. મચ્છેરં મચ્છરિયન્તિ અત્થતો એકં. ન વન્દતીતિ વન્દનમત્તમ્પિ ન કરોતિ, કુતો દાનન્તિ અધિપ્પાયો. ઉપટ્ઠાનં કાતુન્તિ મધુરપટિસન્થારં કરોતીતિ યોજના. ઇદં તાવ મુદુમચ્છરિયં ન હદયં વિય અત્તાનં દસ્સેન્તસ્સ મચ્છરિયન્તિ કત્વા. કિં તુય્હં પાદા રુજ્જન્તિ નનુ તુય્હંયેવ આગતગમનેસુ પાદા રુજ્જન્તિ, કિન્તે ઇમે છિન્દન્તીતિ અધિપ્પાયો. સામીચિમ્પિ ન કરોતિ કુતો દાનન્તિ અધિપ્પાયો. યથાકમ્મં તંતંગતિયો અરન્તિ ઉપગચ્છન્તીતિ અરિયા, સત્તા. ઇમે પન કુચ્છિતા અરિયાતિ કદરિયા, થદ્ધમચ્છરિનો. મચ્છરિયસદિસઞ્હિ કુચ્છિતં સબ્બહીનં નત્થિ સબ્બગુણાભિભૂતત્તા ભોગસમ્પત્તિઆદિસબ્બસમ્પત્તીનં મૂલભૂતસ્સ દાનસ્સ નિસેધતો. ઇતિઆદીહિ વચનેહિ. અત્તનો ઉપઘાતકોતિ મચ્છરિયાનુયોગેન કુસલધમ્માનં ગતિસમ્પત્તિયા ચ વિનાસકો.

પુઞ્ઞપાપવસેન સમ્પરેતબ્બતો ઉપગન્તબ્બતો સમ્પરાયો, પરલોકો. કામગુણરતીતિ કામગુણસન્નિસ્સયો અસ્સાદો. ખિડ્ડાતિ કાયિકખિડ્ડા વાચસિકખિડ્ડા ચેતસિકખિડ્ડાતિ એવં તિવિધા. એસ વિપાકોતિ ચોળાદીનં કિચ્છલાભોતિ એસ એવરૂપો વિપાકો. યમલોકન્તિ પરલોકં. ઉપપજ્જરેતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો પકારત્થો. તેન પાળિયં વુત્તં નિરયં તિરચ્છાનયોનિઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ.

યાચન્તિ નામ અરિયયાચનાય. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તિ, એસા અરિયાન યાચના’’તિ (જા. ૧.૭.૫૯). યે સંવિભજન્તિ, તે વદઞ્ઞૂ નામ ઞત્વા કત્તબ્બકરણતો. વિમાનપ્પભાયાતિ નિદસ્સનમત્તં, ઉય્યાનકપ્પરુક્ખપ્પભાહિ દેવતાનં વત્થાભરણસરીરપ્પભાહિપિ સગ્ગે પકાસેન્તિયેવ. પકાસન્તીતિ વા પાકટા હોન્તિ, ન અપાયલોકે વિય અપાકટાતિ અત્થો. પરસમ્ભતેસૂતિ સયં સમ્ભતં અનાપજ્જિત્વા પરેહેવ સમ્ભરિતેસુ સુખૂપકરણેસુ. તેનાહ પાળિયં ‘‘વસવત્તીવ મોદરે’’તિ, પરનિમ્મિતભોગેસુ વસવત્તી દેવપુત્તા વિય સુખસમઙ્ગિતાય મોદન્તીતિ અત્થો. એવં વુત્તસમ્પરાયોતિ એતે સગ્ગાતિ એવં હેટ્ઠા વુત્તસમ્પરાયો. ઉભિન્નન્તિ એતેસં યથાવુત્તાનં ઉભિન્નં દુક્કટસુકટકમ્મકારીનં. તતો ચવિત્વા તતો નિરયસગ્ગાદિતો ચવિત્વા મનુસ્સેસુ નિબ્બત્તતિ. તેસુ યો મચ્છરી મનુસ્સેસુ નિબ્બત્તો, સો દલિદ્દો હુત્વા પુબ્બચરિયવસેન મચ્છરીયેવ હોન્તો દારાદિભરણત્થં મચ્છકચ્છપાદીનિ હન્ત્વા પુનપિ નિરયે નિબ્બત્તો. ઇતરો સુદ્ધાસયો સમિદ્ધો હુત્વા પુબ્બચરિયાવસેન પુનપિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તેય્ય. તેનાહ ‘‘પુન સમ્પરાયેપિ દુગ્ગતિસુગતિયેવ હોતી’’તિ.

મચ્છરિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ઘટીકારસુત્તવણ્ણના

૫૦. ‘‘ઉપપન્નાસે’’તિ સે-કારાગમં કત્વા નિદ્દેસો, ‘‘ઉપપન્ના’’ઇચ્ચેવ અત્થોતિ આહ ‘‘નિબ્બત્તિવસેન ઉપગતા’’તિ. અત્તનો સમ્પત્તિતો અવિહાનતો અવિહા, તેસં બ્રહ્મલોકો અવિહાબ્રહ્મલોકો, તસ્મિં. ઉપપત્તિસમનન્તરમેવાતિ પઠમકોટ્ઠાસે એવ. અરહત્તફલવિમુત્તિયાતિ અસેક્ખવિમુત્તિયા. સેક્ખવિમુત્તિયા પન અવિહૂપપત્તિતો પગેવ વિમુત્તા. માનુસં દેહં સમતિક્કમન્તિ ચિત્તુપક્કિલેસપહાનવસેનાતિ ફલેન હેતુદસ્સનમિદન્તિ આહ ‘‘માનુસં દેહન્તિ ઇધ…પે… વુત્તાની’’તિ. દિવિ ભવં દિબ્બં, બ્રહ્મત્તભાવસઞ્ઞિતં ખન્ધપઞ્ચકં. તત્થ સંયોજનકોતિ વુત્તં ‘‘દિબ્બં યોગન્તિ પઞ્ચ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાની’’તિ. ઇમસ્સાતિ દેવપુત્તસ્સ. ‘‘હિત્વા માનુસં દેહં, દિબ્બયોગં ઉપચ્ચગુ’’ન્તિ તેસં ત્વં કુસલં સબ્બાવજ્જપ્પહાનેન અનવજ્જતં ભાસતીતિ કુસલી વદેસિ. અત્થેન સદ્દસ્સ અભેદોપચારં કત્વા ગમ્ભીરવચનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘ગમ્ભીરત્થ’’ન્તિ અત્થસ્સેવ ગમ્ભીરતો, ન સદ્દસ્સ. સમુચ્છિન્નકામરાગતાય સબ્બસો કામવિસયપ્પહાનેન નિરામિસબ્રહ્મચારી નામ અનાગામી. નિવાસનટ્ઠાનભૂતો સમાનો એકો ગામો એતસ્સાતિ આહ ‘‘એકગામવાસી’’તિ.

ઘટીકારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આદિત્તવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.