૨. નિમોક્ખસુત્તવણ્ણના

૨. પઠમમાગતન્તિ સંવણ્ણનાવસેન પઠમસુત્તાદીસુ પઠમં આગતપદં. ઉત્તાનત્થન્તિ પાકટત્થં. અપુબ્બંયેવ હિ દુવિઞ્ઞેય્યત્થઞ્ચ પદં સંવણ્ણેતબ્બં. નોતિ પુચ્છાયં નુ-સદ્દેન સમાનત્થો નિપાતોતિ આહ ‘‘જાનાસિ નોતિ જાનાસિ નૂ’’તિ. વટ્ટતો નિમુચ્ચન્તિ તેન સત્તાતિ નિમોક્ખો, મગ્ગો. સો ચ પમુચ્ચન્તિ તેનાતિ પમોક્ખો, પમુચ્ચનન્તે પન અધિગન્તબ્બત્તાફલં ‘‘પમોક્ખો’’તિ વુત્તં, યથા અરહત્તં ‘‘રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો’’તિ વુત્તં. તેતિ સત્તા. વિવિચ્ચતીતિ વિસું અસમ્મિસ્સો હોતિ, વિગચ્છતીતિ અત્થો. વિવિચ્ચતિ દુક્ખં એતસ્માતિ વિવેકો. દુતિયવિકપ્પે પન સકલવટ્ટદુક્ખતો સત્તા નિમુચ્ચન્તિ એત્થ પમુચ્ચન્તિ વિવિચ્ચન્તિ ચાતિ નિમોક્ખો પમોક્ખો વિવેકો, નિબ્બાનન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થાતિ ચ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં દટ્ઠબ્બં. અવધારણત્થો ખો-કારો ‘‘અસ્સોસિ ખો’’તિઆદીસુ વિય.

નન્દીમૂલકો ભવો નન્દીભવો પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપેન ‘‘સાકભક્ખો પત્થવો સાકપત્થવો’’તિ યથા. પઠમં કમ્મવટ્ટપધાનં અત્થં વત્વા પુન કિલેસકમ્માનં વસેન ઉભયપ્પધાનં અત્થં વદન્તો ‘‘નન્દિયા ચા’’તિઆદિમાહ. પુરિમનયેતિ નન્દીમૂલકો કમ્મભવો નન્દીભવોતિ એતસ્મિં પક્ખે. નન્દીભવેનાતિ નન્દીભવપદેન. તિવિધકમ્માભિસઙ્ખારવસેનાતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિવસેન કાયસઙ્ખારાદિવસેન ચ તિપ્પકારસ્સ કમ્માભિસઙ્ખારસ્સ વસેન. સઙ્ખારક્ખન્ધો ગહિતો ચેતનાપધાનત્તા સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ. સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણેહીતિ ‘‘સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણસઙ્ખયા’’તિ એવં વુત્તસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણપદેહિ. તંસમ્પયુત્તા ચાતિ તેન યથાવુત્તસઙ્ખારક્ખન્ધેન સમં યુત્તા એવ. દ્વે ખન્ધાતિ સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણક્ખન્ધા.

નનુ એત્થ વેદનાક્ખન્ધો ન ગહિતોતિ? નો ન ગહિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તેહિ પના’’તિઆદિમાહ. તીહિ ખન્ધેહીતિ સઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણક્ખન્ધેહિ. ગહિતાવ અવિનાભાવતો. ન હિ વેદનારહિતો કોચિ ચિત્તુપ્પાદો અત્થિ. અનુપાદિણ્ણકાનન્તિ કુસલાકુસલાનં. ન હેત્થ કિરિયાખન્ધાનં અપ્પવત્તિ અધિપ્પેતા. અપ્પવત્તિવસેનાતિ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપત્તિવસેન. નિબ્બત્તનવસેન કમ્મકિલેસેહિ ઉપાદીયતીતિ ઉપાદિ, પઞ્ચક્ખન્ધા. ઉપાદિનો સેસો ઉપાદિસેસો, સહ ઉપાદિસેસેનાતિ સઉપાદિસેસં. નિબ્બાનં કથિતં સકલકમ્મકિલેસવૂપસમત્થસ્સ જોતિતત્તા. હેટ્ઠા દ્વીહિ પદેહિ અનુપાદિણ્ણકક્ખન્ધા ગહિતાતિ ‘‘વેદનાન’’ન્તિ એત્થ ઉપાદિણ્ણકગ્ગહણં યુત્તન્તિ આહ ‘‘ઉપાદિણ્ણકવેદનાન’’ન્તિ. નિરોધેનાતિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગનિરોધવસેન નિરુજ્ઝનેન. ઉપસમેનાતિ અચ્ચન્તૂપસમેન અપ્પવત્તનેન. એવઞ્ચ કત્વા ચ-સદ્દગ્ગહણં સમત્થિતં હોતિ. તેસન્તિ તસ્સા વેદનાય તંસમ્પયુત્તાનઞ્ચ તિણ્ણં ખન્ધાનં. વત્થારમ્મણવસેનાતિ વત્થુભૂતાનં છન્નં આરમ્મણભૂતાનઞ્ચ સબ્બેસમ્પિ ઉપાદિણ્ણકરૂપધમ્માનં વસેન.

કસ્મા પન હેટ્ઠા ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધાયેવ વુત્તા, રૂપક્ખન્ધો ન ગહિતોતિ? વિસેસભાવતો. સઉપાદિસેસનિબ્બાનપ્પત્તિયઞ્હિ ઉપાદિણ્ણકરૂપધમ્માનં વિય અનુપાદિણ્ણકરૂપધમ્માનં અપ્પવત્તિયેવ નત્થિ. દુતિયનયેતિ નન્દિયા ચ ભવસ્સ ચાતિ એતમ્હિ પક્ખે. નન્દિગ્ગહણેન સઙ્ખારક્ખન્ધો ગહિતો તંસહચરણતો. ઉપપત્તિભવસઙ્ખાતો રૂપક્ખન્ધોતિ ઉપાદિણ્ણકરૂપધમ્મમેવ વદતિ. તગ્ગહણેનેવ ચ તન્નિમિત્તકાનિ ઉતુઆહારજાનિ, વિઞ્ઞાણગ્ગહણેન ચિત્તજાનીતિ ચતુસન્તતિરૂપસ્સપેત્થ ગહિતતા વેદિતબ્બા. સઞ્ઞાદીહીતિ સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણવેદનાગહણેહિ તયો ખન્ધા ગહિતા, તઞ્ચ ખો ઉપાદિણ્ણા અનુપાદિણ્ણાતિ વિભાગં અકત્વા અવિસેસતો. અવિસેસેન હિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અપ્પવત્તિ નિબ્બાનં. તેનાહ ‘‘એવં…પે… નિબ્બાનં કથિતં હોતી’’તિ. ‘‘નિબ્બાન’’ન્તિ હિ ઇધ અમતમહાનિબ્બાનં અધિપ્પેતં. ઇમમેવ ચ નયન્તિ ઇદં યથાવુત્તં દુતિયમેવ. ચત્તારો મહાનિકાયે ધારેતીતિ ચતુનિકાયિકો. ભણ્ડિકનામકો થેરો ભણ્ડિકત્થેરો. ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. નિબ્બાનવસેનેવાતિ પઠમનયે સઉપાદિસેસનિબ્બાનસ્સ અનુપાદિસેસનિબ્બાનસ્સ ચ, દુતિયે પન ‘‘અમતમહાનિબ્બાનસ્સા’’તિ સબ્બથાપિ નિબ્બાનસ્સેવ વસેન ભગવા દેસનં નિટ્ઠપેસિ સમાપેસીતિ.

નિમોક્ખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.