૧. નળવગ્ગો

૧. ઓઘતરણસુત્તવણ્ણના

વિભાગવન્તાનં સભાવવિભાવનં વિભાગદસ્સનવસેનેવ હોતીતિ પઠમં તાવ સંયુત્તવગ્ગસુત્તાદિવસેન સંયુત્તાગમસ્સ વિભાગં દસ્સેતું ‘‘તત્થ સંયુત્તાગમો નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ યં વુત્તં – ‘‘સંયુત્તાગમવરસ્સ અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ, તસ્મિં વચને. તત્થાતિ વા ‘‘એતાય અટ્ઠકથાય વિજાનાથ સંયુત્તનિસ્સિતં અત્થ’’ન્તિ એત્થ યં સંયુત્તગ્ગહણં કતં, તત્થ. પઞ્ચ વગ્ગા એતસ્સાતિ પઞ્ચવગ્ગો. અવયવેન વિગ્ગહો, સમુદાયો સમાસત્થો.

ઇદાનિ તં આદિતો પટ્ઠાય સંવણ્ણેતુકામો અત્તનો સંવણ્ણનાય તસ્સ પઠમમહાસઙ્ગીતિયં નિક્ખિત્તાનુક્કમેનેવ પવત્તભાવં દસ્સેતું, ‘‘તસ્સ વગ્ગેસુ સગાથાવગ્ગો આદી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથાપચ્ચયં તત્થ તત્થ દેસિતત્તા પઞ્ઞત્તત્તા ચ વિપ્પકિણ્ણાનં ધમ્મવિનયાનં સઙ્ગહેત્વા ગાયનં કથનં સઙ્ગીતિ, મહાવિસયત્તા પૂજનિયત્તા ચ મહતી સઙ્ગીતિ મહાસઙ્ગીતિ. પઠમા મહાસઙ્ગીતિ પઠમમહાસઙ્ગીતિ, તસ્સા પવત્તિતકાલો પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલો, તસ્મિં પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે.

નિદદાતિ દેસનં દેસકાલાદિવસેન અવિદિતં વિદિતં કત્વા નિદસ્સેતીતિ નિદાનં. યો લોકે ગન્થસ્સ ઉપોગ્ઘાતોતિ વુચ્ચતિ, સ્વાયમેત્થ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ-આદિકો ગન્થો વેદિતબ્બો, ન પન ‘‘સનિદાનાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૧૨૬) વિય અત્તજ્ઝાસયાદિદેસનુપ્પત્તિહેતુ. તેનેવાહ – ‘‘એવં મે સુતન્તિ-આદિકં આયસ્મતા આનન્દેન પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વુત્તં નિદાનમાદી’’તિ. કામઞ્ચેત્થ યસ્સં પઠમમહાસઙ્ગીતિયં નિક્ખિત્તાનુક્કમેન સંવણ્ણનં કત્તુકામો, સા વિત્થારતો વત્તબ્બા, સુમઙ્ગલવિલાસિનિયં પન અત્તના વિત્થારિતત્તા તત્થેવ ગહેતબ્બાતિ ઇમિસ્સા સંવણ્ણનાય મહત્તં પરિહરન્તો ‘‘સા પનેસા’’તિઆદિમાહ.

૧. એવં બાહિરનિદાને વત્તબ્બં અતિદિસિત્વા ઇદાનિ અબ્ભન્તરનિદાનં આદિતો પટ્ઠાય સંવણ્ણેતું ‘‘યં પનેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યસ્મા સંવણ્ણનં કરોન્તેન સંવણ્ણેતબ્બે ધમ્મે પદવિભાગં પદત્થઞ્ચ દસ્સેત્વા તતો પરં પિણ્ડત્થાદિદસ્સનવસેન સંવણ્ણના કાતબ્બા, તસ્મા પદાનિ તાવ દસ્સેન્તો ‘‘એવન્તિ નિપાતપદ’’ન્તિ-આદિમાહ. તત્થ પદવિભાગોતિ પદાનં વિસેસો, ન પદવિગ્ગહો. અથ વા પદાનિ ચ પદવિભાગો ચ પદવિભાગો. પદવિગ્ગહો ચ પદવિભાગો ચ પદવિભાગોતિ વા એકસેસવસેન પદપદવિગ્ગહા પદવિભાગસદ્દેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ પદવિગ્ગહો ‘‘જેતસ્સ વનં જેતવન’’ન્તિઆદિના સમાસપદેસુ દટ્ઠબ્બો.

અત્થતોતિ પદત્થતો. તં પન પદત્થં અત્થુદ્ધારક્કમેન પઠમં એવંસદ્દસ્સ દસ્સેન્તો ‘‘એવંસદ્દો તાવા’’તિઆદિમાહ. અવધારણાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ઇદમત્થપુચ્છાપરિમાણાદિઅત્થાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ ‘‘એવંગતાનિ પુથુસિપ્પાયતનાનિ (દી. નિ. ૧.૧૬૩, ૧૬૫), એવંવિધો એવમાકારો’’તિ ચ આદીસુ ઇદં-સદ્દસ્સ અત્થે એવં-સદ્દો. ગત-સદ્દો હિ પકારપરિયાયો, તથા વિધાકાર-સદ્દો ચ. તથા હિ ગતવિધઆકારસદ્દે લોકિયા પકારત્થે વદન્તિ. ‘‘એવં સુ તે સુન્હાતા સુવિલિત્તા કપ્પિતકેસમસ્સૂ આમુત્તમાલાભરણા ઓદાતવત્થવસના પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેન્તિ, સેય્યથાપિ ત્વં એતરહિ સાચરિયકોતિ. નો હિદં, ભો ગોતમા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૮૬) પુચ્છાયં, ‘‘એવં લહુપરિવત્તં (અ. નિ. ૧.૪૮), એવમાયુપરિયન્તો’’તિ (પારા. ૧૨) ચ આદીસુ પરિમાણે.

નનુ ચ ‘‘એવં સુ તે સુન્હાતા સુવિલિત્તા, એવમાયુપરિયન્તો’’તિ એત્થ એવં-સદ્દેન પુચ્છનાકારપરિમાણાકારાનં વુત્તત્તા આકારત્થો એવ એવં-સદ્દોતિ? ન, વિસેસસબ્ભાવતો. આકારમત્તવાચકો હિ એવં-સદ્દો, આકારત્થોતિ અધિપ્પેતો યથા ‘‘એવં બ્યાખો’’તિઆદીસુ, ન પન આકારવિસેસવાચકો. એવઞ્ચ કત્વા, ‘‘એવં જાતેન મચ્ચેના’’તિઆદીનિ (ધ. પ. ૫૩) ઉપમાદીસુ ઉદાહરણાનિ ઉપપન્નાનિ હોન્તિ. તથા હિ ‘‘યથાપિ…પે… બહુ’’ન્તિ (ધ. પ. ૫૩)? એત્થ પુપ્ફરાસિટ્ઠાનિયતો મનુસ્સૂપપત્તિસપ્પુરિસૂપનિસ્સય-સદ્ધમ્મસ્સવન- યોનિસોમનસિકાર-ભોગસમ્પત્તિઆદિદાનાદિપુઞ્ઞકિરિયહેતુસમુદાયતો સોભાસુગન્ધતાદિગુણયોગતો માલાગુળસદિસિયો પહૂતા પુઞ્ઞકિરિયા મરિતબ્બસભાવતાય મચ્ચેન સત્તેન કત્તબ્બાતિ જોતિતત્તા પુપ્ફરાસિમાલાગુળાવ ઉપમા, તેસં ઉપમાકારો યથા-સદ્દેન અનિયમતો વુત્તોતિ ‘‘એવં-સદ્દો ઉપમાકારનિગમનત્થો’’તિ વત્થું યુત્તં, સો પન ઉપમાકારો નિયમિયમાનો અત્થતો ઉપમાવ હોતીતિ આહ ‘‘ઉપમાયં આગતો’’તિ. તથા ‘‘એવં ઇમિના આકારેન અભિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદિના ઉપદિસિયમાનાય સમણસારુપ્પાય આકપ્પસમ્પત્તિયા યો તત્થ ઉપદિસનાકારો, સો અત્થતો ઉપદેસો એવાતિ વુત્તં, ‘‘એવં તે…પે… ઉપદેસે’’તિ. તથા ‘‘એવમેતં ભગવા, એવમેતં સુગતા’’તિ એત્થ ચ ભગવતા યથાવુત્તમત્થં અવિપરીતતો જાનન્તેહિ કતં તત્થ સંવિજ્જમાનગુણાનં પકારેહિ હંસનં ઉદગ્ગતાકરણં સમ્પહંસનં. યો તત્થ સમ્પહંસનાકારોતિ યોજેતબ્બં.

એવમેવં પનાયન્તિ એત્થ ગરહણાકારોતિ યોજેતબ્બં, સો ચ ગરહણાકારો વસલીતિ-આદિખુંસનસદ્દસન્નિધાનતો ઇધ એવં-સદ્દેન પકાસિતોતિ વિઞ્ઞાયતિ. યથા ચેત્થ, એવં ઉપમાકારાદયોપિ ઉપમાદિવસેન વુત્તાનં પુપ્ફરાસિઆદિસદ્દાનં સન્નિધાનતોતિ દટ્ઠબ્બં. એવં, ભન્તેતિ પન ધમ્મસ્સ સાધુકં સવનમનસિકારે સન્નિયોજિતેહિ ભિક્ખૂહિ અત્તનો તત્થ ઠિતભાવસ્સ પટિજાનનવસેન વુત્તત્તા એત્થ એવં-સદ્દો ‘‘વચનસમ્પટિચ્છનત્થો’’તિ વુત્તો. તેન એવં, ભન્તેતિ સાધુ, ભન્તે, સુટ્ઠુ, ભન્તેતિ વુત્તં હોતિ. એવઞ્ચ વદેહીતિ યથાહં વદામિ, એવં સમણં આનન્દં વદેહીતિ યો એવં વદનાકારો ઇદાનિ વત્તબ્બો, સો એવં-સદ્દેન નિદસ્સીયતીતિ ‘‘નિદસ્સનત્થો’’તિ વુત્તોતિ. એવં નોતિ એત્થાપિ નેસં યથાવુત્તધમ્માનં અહિતદુક્ખાવહભાવે સન્નિટ્ઠાનજનનત્થં અનુમતિગહણવસેન ‘‘સંવત્તન્તિ વા નો વા, કથં વો એત્થ હોતી’’તિ પુચ્છાય કતાય ‘‘એવં નો એત્થ હોતી’’તિ વુત્તત્તા તદાકારસન્નિટ્ઠાનં એવં-સદ્દેન વિભાવિતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. સો પન તેસં ધમ્માનં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તનાકારો નિયમિયમાનો અવધારણત્થો હોતીતિ આહ – ‘‘એવં નો એત્થ હોતીતિઆદીસુ અવધારણે’’તિ.

નાનાનયનિપુણન્તિ એકત્તનાનત્તઅબ્યાપારએવંધમ્મતાસઙ્ખાતા, નન્દિયાવટ્ટતિપુક્ખલસીહવિક્કીળિતઅઙ્કુસદિસાલોચનસઙ્ખાતા વા આધારાદિભેદવસેન નાનાવિધા નયા નાનાનયા. નયા વા પાળિગતિયો તા ચ પઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિઆદિવસેન સંકિલેસભાગિયાદિલોકિયાદિતદુભયવોમિસ્સકાદિવસેન કુસલાદિવસેન ખન્ધાદિવસેન સઙ્ગહાદિવસેન સમયવિમુત્તાદિવસેન ઠપનાદિવસેન કુસલમૂલાદિવસેન તિકપ્પટ્ઠાનાદિવસેન ચ નાનપ્પકારાતિ નાનાનયા, તેહિ નિપુણં સણ્હં સુખુમન્તિ નાનાનયનિપુણં. આસયોવ અજ્ઝાસયો, તે ચ સસ્સતાદિભેદેન તત્થ ચ અપ્પરજક્ખતાદિભેદેન અનેકે, અત્તજ્ઝાસયાદયો એવ વા સમુટ્ઠાનં ઉપ્પત્તિહેતુ એતસ્સાતિ અનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં. અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નન્તિ અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણં ઉપનેતબ્બાભાવતો, સઙ્કાસનપકાસનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિવસેન છહિ અત્થપદેહિ અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસવસેન છહિ બ્યઞ્જનપદેહિ ચ સમન્નાગતન્તિ વા અત્થો દટ્ઠબ્બો.

વિવિધપાટિહારિયન્તિ એત્થ પાટિહારિયપદસ્સ વચનત્થં (ઉદા. અટ્ઠ. ૧; ઇતિવુ. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના; ધ. સ. મૂલટી. ૨) ‘‘પટિપક્ખહરણતો રાગાદિકિલેસાપનયનતો પાટિહારિય’’ન્તિ વદન્તિ. ભગવતો પન પટિપક્ખા રાગાદયો ન સન્તિ યે હરિતબ્બા, પુથુજ્જનાનમ્પિ વિગતૂપક્કિલેસે અટ્ઠગુણસમન્નાગતે ચિત્તે હતપટિપક્ખે ઇદ્ધિવિધં પવત્તતિ, તસ્મા તત્થ પવત્તવોહારેન ચ ન સક્કા ઇધ ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વત્તું. સચે પન મહાકારુણિકસ્સ ભગવતો વેનેય્યગતા ચ કિલેસા પટિપક્ખા, તેસં હરણતો ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વુત્તં, એવં સતિ યુત્તમેતં. અથ વા ભગવતો ચ સાસનસ્સ ચ પટિપક્ખા તિત્થિયા, તેસં હરણતો પાટિહારિયં. તે હિ દિટ્ઠિહરણવસેન દિટ્ઠિપ્પકાસને અસમત્થભાવેન ચ ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીહિ હરિતા અપનીતા હોન્તીતિ. પટીતિ વા અયં સદ્દો ‘‘પચ્છા’’તિ એતસ્સ અત્થં બોધેતિ ‘‘તસ્મિં પટિપવિટ્ઠમ્હિ, અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણો’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૯૮૫; ચૂળનિ. વત્થુગાથા ૪) વિય, તસ્મા સમાહિતે ચિત્તે વિગતૂપક્કિલેસે કતકિચ્ચેન પચ્છાહરિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ પટિહારિયં, અત્તનો વા ઉપક્કિલેસેસુ ચતુત્થજ્ઝાનમગ્ગેહિ હરિતેસુ પચ્છા હરણં પટિહારિયં, ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિયો ચ વિગતૂપક્કિલેસેન કતકિચ્ચેન ચ સત્તહિતત્થં પુન પવત્તેતબ્બા, હરિતેસુ ચ અત્તનો ઉપત્તિલેસેસુ પરસત્તાનં ઉપક્કિલેસહરણાનિ હોન્તીતિ પટિહારિયાનિ ભવન્તિ, પટિહારિયમેવ પાટિહારિયં. પટિહારિયે વા ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિસમુદાયે ભવં એકેકં પાટિહારિયન્તિ વુચ્ચતિ. પટિહારિયં વા ચતુત્થજ્ઝાનં મગ્ગો ચ પટિપક્ખહરણતો, તત્થ જાતં, તસ્મિં વા નિમિત્તભૂતે, તતો વા આગતન્તિ પાટિહારિયં. તસ્સ પન ઇદ્ધિઆદિભેદેન વિસયભેદેન ચ બહુવિધસ્સ ભગવતો દેસનાયં લબ્ભમાનત્તા આહ ‘‘વિવિધપાટિહારિય’’ન્તિ.

ન અઞ્ઞથાતિ ભગવતો સમ્મુખા સુતાકારતો ન અઞ્ઞથાતિ અત્થો, ન પન ભગવતો દેસિતાકારતો. અચિન્તેય્યાનુભાવા હિ ભગવતો દેસના. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સબ્બપ્પકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ ઇદં વચનં સમત્થિતં ભવતિ, ધારણબલદસ્સનઞ્ચ ન વિરુજ્ઝતિ સુતાકારઅવિરજ્ઝનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ન હેત્થ અત્થન્તરતાપરિહારો દ્વિન્નમ્પિ અત્થાનં એકવિસયત્તા. ઇતરથા થેરો ભગવતો દેસનાય સબ્બથા પટિગ્ગહણે સમત્થો અસમત્થો ચાતિ આપજ્જેય્યાતિ.

‘‘યો પરો ન હોતિ, સો અત્તા’’તિ એવં વુત્તાય નિયકજ્ઝત્તસઙ્ખાતાય સસન્તતિયા વત્તનતો તિવિધોપિ મે-સદ્દો કિઞ્ચાપિ એકસ્મિં એવ અત્થે દિસ્સતિ, કરણસમ્પદાનસામિનિદ્દેસવસેન પન વિજ્જમાનં ભેદં સન્ધાયાહ, ‘‘મે-સદ્દો તીસુ અત્થેસુ દિસ્સતી’’તિ.

કિઞ્ચાપિ ઉપસગ્ગો કિરિયં વિસેસેતિ, જોતકભાવતો પન સતિપિ તસ્મિં સુત-સદ્દો એવ તં તં અત્તં વદતીતિ અનુપસગ્ગસ્સ સુત-સદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારે સઉપસગ્ગસ્સ ગહણં ન વિરુજ્ઝતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સઉપસગ્ગો અનુપસગ્ગો ચા’’તિઆદિમાહ. અસ્સાતિ સુત-સદ્દસ્સ. કમ્મભાવસાધનાનિ ઇધ સુતસદ્દે સમ્ભવન્તીતિ વુત્તં ‘‘ઉપધારિતન્તિ વા ઉપધારણન્તિ વા અત્થો’’તિ. મયાતિ અત્થે સતીતિ યદા મે-સદ્દસ્સ કત્તુવસેન કરણનિદ્દેસો, તદાતિ અત્થો. મમાતિ અત્થે સતીતિ યદા સમ્બન્ધવસેન સામિનિદ્દેસો, તદા.

સુત-સદ્દસન્નિધાને પયુત્તેન એવં-સદ્દેન સવનકિરિયાજોતકેન ભવિતબ્બન્તિ વુત્તં ‘‘એવન્તિ સોતવિઞ્ઞાણાદિવિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદસ્સન’’ન્તિ. આદિ-સદ્દેન સમ્પટિચ્છનાદીનં પઞ્ચદ્વારિકવિઞ્ઞાણાનં તદભિનીહટાનઞ્ચ મનોદ્વારિકવિઞ્ઞાણાનં ગહણં વેદિતબ્બં. સબ્બેસમ્પિ વાક્યાનં એવકારત્થસહિતત્તા ‘‘સુત’’ન્તિ એતસ્સ સુતમેવાતિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ. એતેન અવધારણેન નિરાસઙ્કતં દસ્સેતિ. યથા ચ સુતં સુતમેવાતિ નિયમેતબ્બં, તં સમ્મા સુતં હોતીતિ આહ ‘‘અનૂનાનધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સન’’ન્તિ. અથ વા સદ્દન્તરત્થાપોહનવસેન સદ્દો અત્થં વદતીતિ સુતન્તિ અસુતં ન હોતીતિ અયમેતસ્સ અત્થોતિ વુત્તં ‘‘અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ. ઇમિના દિટ્ઠાદિવિનિવત્તનં કરોતિ.

ઇદં વુત્તં હોતિ – ન ઇદં મયા દિટ્ઠં, ન સયમ્ભૂઞાણેન સચ્છિકતં, અથ ખો સુતં, તઞ્ચ ખો સમ્મદેવાતિ. તેનેવાહ ‘‘અનૂનાનધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સન’’ન્તિ. અવધારણત્થે વા એવં-સદ્દે અયમત્થયોજના કરીયતીતિ તદપેક્ખસ્સ સુત-સદ્દસ્સ અયમત્થો વુત્તો ‘‘અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘અનૂનાનધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સન’’ન્તિ. સવનસદ્દો ચેત્થ કમ્મત્થો વેદિતબ્બો ‘‘સુય્યતી’’તિ.

એવં સવનહેતુસવનવિસેસવસેન પદત્તયસ્સ એકેન પકારેન અત્થયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પકારન્તરેહિ તં દસ્સેતું ‘‘તથા એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તસ્સાતિ યા સા ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મસ્સવનાકારેન પવત્તા મનોદ્વારવિઞ્ઞાણવીથિ, તસ્સા. સા હિ નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તેતું સમત્થા. તથા ચ વુત્તં ‘‘સોતદ્વારાનુસારેના’’તિ. નાનપ્પકારેનાતિ વક્ખમાનાનં અનેકવિહિતાનં બ્યઞ્જનત્થગ્ગહણાનં નાનાકારેન. એતેન ઇમિસ્સા યોજનાય આકારત્થો એવં-સદ્દો ગહિતોતિ દીપેતિ. પવત્તિભાવપ્પકાસનન્તિ પવત્તિયા અત્થિતાપકાસનં. સુતન્તિ ધમ્મપ્પકાસનન્તિ યસ્મિં આરમ્મણે વુત્તપ્પકારા વિઞ્ઞાણવીથિ નાનપ્પકારેન પવત્તા, તસ્સ ધમ્મત્તા વુત્તં, ન સુત-સદ્દસ્સ ધમ્મત્થત્તા. વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પાકટીકરણં ‘‘અયં હેત્થા’’તિઆદિ. તત્થ વિઞ્ઞાણવીથિયાતિ કરણત્થે કરણવચનં, મયાતિ કત્તુઅત્થે.

એવન્તિ નિદ્દિસિતબ્બપ્પકાસનન્તિ નિદસ્સનત્થમેવં સદ્દં ગહેત્વા વુત્તં નિદસ્સેતબ્બસ્સ નિદ્દિસિતબ્બત્તાભાવાભાવતો. તેન એવં-સદ્દેન સકલમ્પિ સુત્તં પચ્ચામટ્ઠન્તિ દસ્સેતિ. સુત-સદ્દસ્સ કિરિયાસદ્દત્તા સવનકિરિયાય ચ સાધારણવિઞ્ઞાણપ્પબન્ધપટિબદ્ધત્તા તત્થ ચ પુગ્ગલવોહારોતિ વુત્તં ‘‘સુતન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચપ્પકાસન’’ન્તિ. ન હિ પુગ્ગલવોહારરહિતે ધમ્મપ્પબન્ધે સવનકિરિયા લબ્ભતીતિ.

યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સાતિઆદિપિ આકારત્થમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા પુરિમયોજનાય અઞ્ઞથા અત્થયોજનં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ આકારપઞ્ઞત્તીતિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ એવ ધમ્માનં પવત્તિઆકારુપાદાનવસેન તથા વુત્તા. સુતન્તિ વિસયનિદ્દેસોતિ સોતબ્બભૂતો ધમ્મો સવનકિરિયાકત્તુપુગ્ગલસ્સ સવનકિરિયાવસેન પવત્તિટ્ઠાનન્તિ કત્વા વુત્તં. ચિત્તસન્તાનવિનિમુત્તસ્સ પરમત્થતો કસ્સચિ કત્તુ અભાવેપિ સદ્દવોહારેન બુદ્ધિપરિકપ્પિતભેદવચનિચ્છાય ચિત્તસન્તાનતો અઞ્ઞં વિય તંસમઙ્ગિં કત્વા વુત્તં ‘‘ચિત્તસન્તાનેન તંસમઙ્ગીનો’’તિ. સવનકિરિયાવિસયોપિ સોતબ્બધમ્મો સવનકિરિયાવસેન પવત્તચિત્તસન્તાનસ્સ ઇધ પરમત્થતો કત્તુભાવતો, સવનવસેન ચિત્તપ્પવત્તિયા એવ વા સવનકિરિયાભાવતો તંકિરિયાકત્તુ ચ વિસયો હોતીતિ વુત્તં ‘‘તંસમઙ્ગીનો કત્તુવિસયે’’તિ. સુતાકારસ્સ ચ થેરસ્સ સમ્માનિચ્છિતભાવતો આહ ‘‘ગહણસન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ. એતેન વા અવધારણત્થં એવં-સદ્દં ગહેત્વા અયમત્થયોજના કતાતિ દટ્ઠબ્બં.

પુબ્બે સુતાનં નાનાવિહિતાનં સુત્તસઙ્ખાતાનં અત્થબ્યઞ્જનાનં ઉપધારિતરૂપસ્સ આકારસ્સ નિદસ્સનસ્સ, અવધારણસ્સ વા પકાસનસભાવો એવં-સદ્દોતિ તદાકારાદિઉપધારણસ્સ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાનભૂતધમ્મપ્પબન્ધબ્યાપારતાય વુત્તં ‘‘એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. સવનકિરિયા પન પુગ્ગલવાદિનોપિ વિઞ્ઞાણનિરપેક્ખા નત્થીતિ વિસેસતો વિઞ્ઞાણબ્યાપારોતિ આહ ‘‘સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. મેતિ સદ્દપ્પવત્તિયા એકન્તેનેવ સત્તવિસયત્તા વિઞ્ઞાણકિચ્ચસ્સ ચ તત્થેવ સમોદહિતબ્બતો ‘‘મેતિ ઉભયકિચ્ચયુત્તપુગ્ગલનિદ્દેસો’’તિ વુત્તં. અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિસભાવા યથાક્કમં એવં-સદ્દસુત-સદ્દાનં અત્થાતિ તે તથારૂપ-પઞ્ઞત્તિ-ઉપાદાનભૂત-ધમ્મપ્પબન્ધબ્યાપારભાવેન દસ્સેન્તો આહ – ‘‘એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો, સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. એત્થ ચ કરણકિરિયાકત્તુકમ્મ-વિસેસપ્પકાસનવસેન પુગ્ગલબ્યાપારવિસય-પુગ્ગલબ્યાપારનિદસ્સનવસેન ગહણાકારગાહકતબ્બિસયવિસેસનિદ્દેસવસેન કત્તુકરણબ્યાપાર-કત્તુનિદ્દેસવસેન ચ દુતિયાદયો ચતસ્સો અત્થયોજના દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્બસ્સપિ સદ્દાધિગમનીયસ્સ અત્થસ્સ પઞ્ઞત્તિમુખેનેવ પટિપજ્જિતબ્બત્તા સબ્બપઞ્ઞત્તીનઞ્ચ વિજ્જમાનાદિવસેન છસુ પઞ્ઞત્તિભેદેસુ અન્તોગધત્તા તેસુ ‘‘એવ’’ન્તિઆદીનં પઞ્ઞત્તીનં સરૂપં નિદ્ધારેન્તો આહ ‘‘એવન્તિ ચ મેતિ ચા’’તિઆદિ. તત્થ એવન્તિ ચ મેતિ ચ વુચ્ચમાનસ્સ અત્થસ્સ આકારાદિનો ધમ્માનં અસલક્ખણભાવતો અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવોતિ આહ ‘‘સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ. તત્થ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેનાતિ ભૂતત્થઉત્તમત્થવસેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો માયામરીચિઆદયો વિય અભૂતત્થો, અનુસ્સવાદીહિ ગહેતબ્બો વિય અનુત્તમત્થો ચ ન હોતિ, સો રૂપસદ્દાદિસભાવો, રુપ્પનાનુભવનાદિસભાવો વા અત્થો સચ્ચિકટ્ઠો પરમત્થો ચાતિ વુચ્ચતિ, ન તથા એવં મેતિ પદાનં અત્થોતિ. એતમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘કિઞ્હેત્થત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સુતન્તિ પન સદ્દાયતનં સન્ધાયાહ ‘‘વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ. તેનેવ હિ ‘‘યઞ્હિ તં એત્થ સોતેન ઉપલદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં. સોતદ્વારાનુસારેન ઉપલદ્ધન્તિ પન વુત્તે અત્થબ્યઞ્જનાદિ સબ્બં લબ્ભતીતિ. તં તં ઉપાદાય વત્તબ્બતોતિ સોતપથમાગતે ધમ્મે ઉપાદાય તેસં ઉપધારિતાકારાદિનો પચ્ચામસનવસેન એવન્તિ, સસન્તતિપરિયાપન્ને ખન્ધે ઉપાદાય મેતિ વત્તબ્બત્તાતિ અત્થો. દિટ્ઠાદિસભાવરહિતે સદ્દાયતને પવત્તમાનોપિ સુતવોહારો ‘‘દુતિયં તતિય’’ન્તિઆદિકો વિય પઠમાદીનિ દિટ્ઠમુતવિઞ્ઞાતે અપેક્ખિત્વા પવત્તોતિ આહ ‘‘દિટ્ઠાદીનિ ઉપનિધાય વત્તબ્બતો’’તિ. અસુતં ન હોતીતિ હિ સુતન્તિ પકાસિતોયમત્થોતિ.

અત્તના પટિવિદ્ધા સુત્તસ્સ પકારવિસેસા એવન્તિ થેરેન પચ્ચામટ્ઠાતિ આહ ‘‘અસમ્મોહં દીપેતી’’તિ. નાનપ્પકારપટિવેધસમત્થો હોતીતિ એતેન વક્ખમાનસ્સ સુત્તસ્સ નાનપ્પકારતં દુપ્પટિવિજ્ઝતઞ્ચ દસ્સેતિ. સુતસ્સ અસમ્મોસં દીપેતીતિ સુતાકારસ્સ યાથાવતો દસ્સિયમાનત્તા વુત્તં. અસમ્મોહેનાતિ સમ્મોહાભાવેન, પઞ્ઞાય એવ વા સવનકાલસમ્ભૂતાય તદુત્તરકાલપઞ્ઞાસિદ્ધિ. એવં અસમ્મોસેનાતિ એત્થાપિ વત્તબ્બં. બ્યઞ્જનાનં પટિવિજ્ઝિતબ્બો આકારો નાતિગમ્ભીરો યથાસુતધારણમેવ તત્થ કરણીયન્તિ સતિયા બ્યાપારો અધિકો, પઞ્ઞા તત્થ ગુણીભૂતાતિ વુત્તં ‘‘પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાયા’’તિઆદિ પઞ્ઞાય પુબ્બઙ્ગમાતિ કત્વા. પુબ્બઙ્ગમતા ચેત્થ પધાનતા ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા’’તિઆદીસુ વિય. પુબ્બઙ્ગમતાય વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ આવજ્જનાદીનં વિય અપ્પધાનત્તે પઞ્ઞા પુબ્બઙ્ગમા એતિસ્સાતિ અયમ્પિ અત્થો યુજ્જતિ, એવં સતિ પુબ્બઙ્ગમાયાતિ એત્થાપિ વુત્તવિપરિયાયેન યથાસમ્ભવં અત્થો વેદિતબ્બો. અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સાતિ અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણસ્સ, સઙ્કાસન-પકાસન-વિવરણ-વિભજન-ઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિવસેન છહિ અત્થપદેહિ, અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસવસેન છહિ બ્યઞ્જનપદેહિ ચ સમન્નાગતસ્સાતિ વા અત્થો દટ્ઠબ્બો.

યોનિસો મનસિકારં દીપેતિ એવં-સદ્દેન વુચ્ચમાનાનં આકારનિદસ્સનાવધારણત્થાનં અવિપરીતસદ્ધમ્મવિસયત્તાતિ અધિપ્પાયો. અવિક્ખેપં દીપેતીતિ ‘‘ઓઘતરણસુત્તં કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિપુચ્છાવસેન પકરણપ્પવત્તસ્સ વક્ખમાનસ્સ સુત્તસ્સ સવનં સમાધાનમન્તરેન ન સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં. વિક્ખિત્તચિત્તસ્સાતિઆદિ તસ્સેવત્થસ્સ સમત્થનવસેન વુત્તં. સબ્બસમ્પત્તિયાતિ અત્થબ્યઞ્જનદેસક-પયોજનાદિસમ્પત્તિયા. અવિપરીતસદ્ધમ્મવિસયેહિ વિય આકારનિદસ્સનાવધારણત્થેહિ યોનિસોમનસિકારસ્સ, સદ્ધમ્મસ્સવનેન વિય ચ અવિક્ખેપસ્સ યથા યોનિસોમનસિકારેન ફલભૂતેન અત્તસમ્માપણિધિપુબ્બેકતપુઞ્ઞતાનં સિદ્ધિ વુત્તા તદવિનાભાવતો, એવં અવિક્ખેપેનેવ ફલભૂતેન કારણભૂતાનં સદ્ધમ્મસ્સવનસપ્પુરિસૂપનિસ્સયાનં સિદ્ધિ દસ્સેતબ્બા સિયા અસ્સુતવતો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયરહિતસ્સ ચ તદભાવતો. ‘‘ન હિ વિક્ખિત્તચિત્તો’’તિઆદિના સમત્થનવચનેન પન અવિક્ખેપેન કારણભૂતેન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયેન ચ ફલભૂતસ્સ સદ્ધમ્મસ્સવનસ્સ સિદ્ધિ દસ્સિતા. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો યુત્તો સિયા, સદ્ધમ્મસ્સવનસપ્પુરિસૂપનિસ્સયા ન એકન્તેન અવિક્ખેપસ્સ કારણં બાહિરઙ્ગત્તા. અવિક્ખેપો પન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયો વિય સદ્ધમ્મસ્સવનસ્સ એકન્તકારણન્તિ, એવમ્પિ અવિક્ખેપેન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયસિદ્ધિજોતના ન સમત્થિતાવ, નો ન સમત્થિતા વિક્ખિત્તચિત્તાનં સપ્પુરિસપયિરૂપાસનાભાવસ્સ અત્થસિદ્ધિતો. એત્થ ચ પુરિમં ફલેન કારણસ્સ સિદ્ધિદસ્સનં નદીપૂરેન વિય ઉપરિ વુટ્ઠિસબ્ભાવસ્સ. દુતિયં કારણેન ફલસ્સ સિદ્ધિદસ્સનં દટ્ઠબ્બં એકન્તવસ્સિના વિય મેઘવુટ્ઠાનેન વુટ્ઠિપ્પવત્તિયા.

ભગવતો વચનસ્સ અત્થબ્યઞ્જનપભેદ-પરિચ્છેદવસેન સકલસાસનસમ્પત્તિ-ઓગાહનાકારો નિરવસેસપરહિત-પારિપૂરિકારણન્તિ વુત્તં ‘‘એવં ભદ્દકો આકારો’’તિ. યસ્મા ન હોતીતિ સમ્બન્ધો. પચ્છિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિન્તિ અત્તસમ્માપણિધિ-પુબ્બેકતપુઞ્ઞતા-સઙ્ખાતં ગુણદ્વયં. અપરાપરવુત્તિયા ચેત્થ ચક્કભાવો, ચરન્તિ એતેહિ સત્તા, સમ્પત્તિભવેસૂતિ વા. યે સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૩૧). પુરિમપચ્છિમભાવો ચેત્થ દેસનક્કમવસેન દટ્ઠબ્બો. પચ્છિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયાતિ પચ્છિમચક્કદ્વયસ્સ ચ અત્થિતાય. સમ્માપણિહિતત્તો પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞો સુદ્ધાસયો હોતિ તદસુદ્ધિહેતૂનં કિલેસાનં દૂરીભાવતોતિ આહ ‘‘આસયસુદ્ધિ સિદ્ધા હોતી’’તિ. તથા હિ વુત્તં – ‘‘સમ્માપણિહિતં ચિત્તં, સેય્યસો નં તતો કરે’’તિ (ધ. પ. ૪૩) ‘‘કતપુઞ્ઞોસિ, ત્વં આનન્દ, પધાનમનુયુઞ્જ, ખિપ્પં હોહિસિ અનાસવો’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૦૭) ચ. તેનેવાહ ‘‘આસયસુદ્ધિયા અધિગમબ્યત્તિસિદ્ધી’’તિ. પયોગસુદ્ધિયાતિ યોનિસોમનસિકારપુબ્બઙ્ગમસ્સ ધમ્મસ્સવનપયોગસ્સ વિસદભાવેન. તથા ચાહ ‘‘આગમબ્યત્તિસિદ્ધી’’તિ, સબ્બસ્સ વા કાયવચીપયોગસ્સ નિદ્દોસભાવેન. પરિસુદ્ધકાયવચીપયોગો હિ વિપ્પટિસારાભાવતો અવિક્ખિત્તચિત્તો પરિયત્તિયં વિસારદો હોતીતિ.

નાનપ્પકારપટિવેધદીપકેનાતિઆદિના અત્થબ્યઞ્જનેસુ થેરસ્સ એવં-સદ્દસુત-સદ્દાનં અસમ્મોહાસમ્મોસદીપનતો ચતુપટિસમ્ભિદાવસેન અત્થયોજનં દસ્સેતિ. તત્થ સોતબ્બભેદપટિવેધદીપકેનાતિ એતેન અયં સુત-સદ્દો એવં-સદ્દસન્નિધાનતો, વક્ખમાનાપેક્ખાય વા સામઞ્ઞેનેવ સોતબ્બધમ્મવિસેસં આમસતીતિ દીપેતિ. મનોદિટ્ઠીહિ પરિયત્તિધમ્માનં અનુપેક્ખનસુપ્પટિવેધા વિસેસતો મનસિકારપટિબદ્ધાતિ તે વુત્તનયેન યોનિસોમનસિકારદીપકેન એવં સદ્દેન યોજેત્વા, સવનધારણવચીપરિચયા પરિયત્તિધમ્માનં વિસેસેન સોતાવધાનપટિબદ્ધાતિ તે વુત્તનયેન અવિક્ખેપદીપકેન સુત-સદ્દેન યોજેત્વા દસ્સેન્તો સાસનસમ્પત્તિયા ધમ્મસ્સવને ઉસ્સાહં જનેતિ. તત્થ ધમ્માતિ પરિયત્તિધમ્મા. મનસા અનુપેક્ખિતાતિ ‘‘ઇધ સીલં કથિતં, ઇધ સમાધિ, ઇધ પઞ્ઞા, એત્તકા એત્થ અનુસન્ધિયો’’તિઆદિના નયેન મનસા અનુપેક્ખિતા. દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધાતિ નિજ્ઝાનક્ખન્તિ ભૂતાય, ઞાતપરિઞ્ઞાસઙ્ખાતાય વા દિટ્ઠિયા તત્થ તત્થ વુત્તરૂપારૂપધમ્મે ‘‘ઇતિ રૂપં, એત્તકં રૂપ’’ન્તિઆદિના સુટ્ઠુ વવત્થપેત્વા પટિવિદ્ધા.

સકલેન વચનેનાતિ પુબ્બે તીહિ પદેહિ વિસું વિસું યોજિતત્તા વુત્તં. અત્તનો અદહન્તોતિ ‘‘મમેદ’’ન્તિ અત્તનિ અટ્ઠપેન્તો. ભુમ્મત્થે ચેતં સામિવચનં. અસપ્પુરિસભૂમિન્તિ અકતઞ્ઞુતં. ‘‘ઇધેકચ્ચો પાપભિક્ખુ તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં પરિયાપુણિત્વા અત્તનો દહતી’’તિ (પારા. ૧૯૫) એવં વુત્તં અનરિયવોહારાવત્થં, સા એવ અનરિયવોહારાવત્થા અસદ્ધમ્મો. નનુ ચ આનન્દત્થેરસ્સ ‘‘મમેદં વચન’’ન્તિ અધિમાનસ્સ, મહાકસ્સપત્થેરાદીનઞ્ચ તદાસઙ્કાય અભાવતો અસપ્પુરિસભૂમિ-સમતિક્કમાદિવચનં નિરત્થકન્તિ? નયિદમેવં. ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ વદન્તેન અયમ્પિ અત્થો વિભાવિતોતિ દસ્સનતો. કેચિ પન ‘‘દેવતાનં પરિવિતક્કાપેક્ખં તથાવચનન્તિ એદિસી ચોદના અનવકાસા’’તિ વદન્તિ. તસ્મિં કિર ખણે એકચ્ચાનં દેવતાનં એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘‘ભગવા ચ પરિનિબ્બુતો, અયઞ્ચ આયસ્મા દેસનાકુસલો ઇદાનિ ધમ્મં દેસેતિ, સક્યકુલપ્પસુતો તથાગતસ્સ ભાતા ચૂળપિતુપુત્તો. કિં નુ ખો સયં સચ્છિકતં ધમ્મં દેસેતિ? ઉદાહુ ભગવતો એવ વચનં યથાસુત’’ન્તિ, એવં તદાસઙ્કિતપ્પકારતો અસપ્પુરિસભૂમિસમોક્કમાદિતો અતિક્કમાદિ વિભાવિતન્તિ. અપ્પેતીતિ નિદસ્સેતિ. દિટ્ઠધમ્મિક-સમ્પરાયિક-પરમત્થેસુ યથારહં સત્તે નેતીતિ નેત્તિ, ધમ્મો એવ નેત્તિ ધમ્મનેત્તિ.

દળ્હતરનિવિટ્ઠા વિચિકિચ્છા કઙ્ખા, નાતિસંસપ્પના મતિભેદમત્તા વિમતિ. અસ્સદ્ધિયં વિનાસેતીતિ ભગવતા ભાસિતત્તા સમ્મુખાવસ્સ પટિગ્ગહિતત્તા ખલિતદુરુત્તાદિગહણદોસાભાવતો ચ. એત્થ ચ પઠમાદયો તિસ્સો અત્થયોજના આકારાદિઅત્થેસુ અગ્ગહિતવિસેસમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા દસ્સિતા, તતો પરા ચતસ્સો આકારત્થમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા વિભાવિતા. પચ્છિમા પન તિસ્સો યથાક્કમં આકારત્થં નિદસ્સનત્થં અવધારણત્થઞ્ચ એવં-સદ્દં ગહેત્વા યોજિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

એક-સદ્દો અઞ્ઞસેટ્ઠઅસહાયસઙ્ખયાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હેસ ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ ઇત્થેકે અભિવદન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૭) અઞ્ઞત્થે દિસ્સતિ. ‘‘ચેતસો એકોદિભાવ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૨૮; પારા. ૧૧) સેટ્ઠે, ‘‘એકો વૂપકટ્ઠો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૦૫) અસહાયે, ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૯) સઙ્ખયાયં. ઇધાપિ સઙ્ખયાયન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો’’તિ. કાલઞ્ચ સમયઞ્ચાતિ યુત્તકાલઞ્ચ પચ્ચયસામગ્ગિઞ્ચ. ખણોતિ ઓકાસો. તથાગતુપ્પાદાદિકો હિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ઓકાસો તપ્પચ્ચયસ્સ પટિલાભહેતુત્તા. ખણો એવ ચ સમયો, યો ખણોતિ ચ સમયોતિ ચ વુચ્ચતિ, સો એકો એવાતિ હિ અત્થો. મહાસમયોતિ મહાસમૂહો. સમયોપિ ખોતિ સિક્ખાપદપૂરણસ્સ હેતુપિ. સમયપ્પવાદકેતિ દિટ્ઠિપ્પવાદકે. તત્થ હિ નિસિન્ના તિત્થિયા અત્તનો અત્તનો સમયં પવદન્તિ. અત્થાભિસમયાતિ હિતપટિલાભા. અભિસમેતબ્બોતિ અભિસમયો, અભિસમયો અત્થો અભિસમયત્થોતિ પીળનાદીનિ અભિસમેતબ્બભાવેન એકીભાવં ઉપનેત્વા વુત્તાનિ. અભિસમયસ્સ વા પટિવેધસ્સ વિસયભૂતો અત્થો અભિસમયત્થોતિ તાનેવ તથા એકત્તેન વુત્તાનિ. તત્થ પીળનં દુક્ખસચ્ચસ્સ તંસમઙ્ગિનો હિંસનં અવિપ્ફારિકતાકરણં, સન્તાપો દુક્ખદુક્ખતાદિવસેન સન્તાપનં પરિદહનં.

તત્થ સહકારિકારણં સન્નિજ્ઝં સમેતિ સમવેતીતિ સમયો, સમવાયો. સમેતિ સમાગચ્છતિ એત્થ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં તદાધારપુગ્ગલેહીતિ સમયો, ખણો. સમેતિ એત્થ, એતેન વા સંગચ્છતિ સત્તો, સભાવધમ્મો વા સહજાતાદીહિ, ઉપ્પાદાદીહિ વાતિ સમયો, કાલો. ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય અત્થતો અભૂતોપિ હિ કાલો ધમ્મપ્પવત્તિયા અધિકરણં કરણં વિય ચ પરિકપ્પનામત્તસિદ્ધેન રૂપેન વોહરીયતીતિ. સમં, સહ વા અવયવાનં અયનં પવત્તિ અવટ્ઠાનન્તિ સમયો, સમૂહો યથા ‘‘સમુદાયો’’તિ. અવયવસહાવટ્ઠાનમેવ હિ સમૂહોતિ. અવસેસપચ્ચયાનં સમાગમે એતિ ફલં એતસ્મા ઉપ્પજ્જતિ પવત્તતિ ચાતિ સમયો, હેતુ યથા ‘‘સમુદયો’’તિ. સમેતિ સંયોજનભાવતો સમ્બન્ધો એતિ અત્તનો વિસયે પવત્તતિ, દળ્હગ્ગહણભાવતો વા સંયુત્તા અયન્તિ પવત્તન્તિ સત્તા યથાભિનિવેસં એતેનાતિ સમયો, દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિસંયોજનેન હિ સત્તા અતિવિય બજ્ઝન્તીતિ. સમિતિ સંગતિ સમોધાનન્તિ સમયો, પટિલાભો. સમસ્સ નિરોધસ્સ યાનં, સમ્મા વા યાનં અપગમો અપવત્તિ સમયો, પહાનં. અભિમુખં ઞાણેન સમ્મા એતબ્બો અધિગન્તબ્બોતિ અભિસમયો, ધમ્માનં અવિપરીતો સભાવો. અભિમુખભાવેન સમ્મા એતિ ગચ્છતિ બુજ્ઝતીતિ અભિસમયો, ધમ્માનં અવિપરીતસભાવાવબોધો. એવં તસ્મિં તસ્મિં અત્થે સમયસદ્દપ્પવત્તિ વેદિતબ્બા. સમયસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારે અભિસમયસદ્દસ્સ ઉદાહરણં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અસ્સાતિ સમયસદ્દસ્સ. કાલો અત્થો સમવાયાદીનં અત્થાનં ઇધ અસમ્ભવતો દેસદેસકપરિસાનં વિય સુત્તસ્સ નિદાનભાવેન કાલસ્સ અપદિસિતબ્બતો ચ.

કસ્મા પનેત્થ અનિયમિતવસેનેવ કાલો નિદ્દિટ્ઠો? ન ઉતુસંવચ્છરાદિવસેન નિયમિતોતિ આહ ‘‘તત્થ કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. ઉતુસંવચ્છરાદિવસેન નિયમં અકત્વા સમયસદ્દસ્સ વચને અયમ્પિ ગુણો લદ્ધો હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યે વા ઇમે’’તિઆદિમાહ. સામઞ્ઞજોતના હિ વિસેસે અવતિટ્ઠતીતિ. તત્થ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો દેવસિકં ઝાનફલસમાપત્તીહિ વીતિનામનકાલો, વિસેસતો સત્તસત્તાહાનિ. સુપ્પકાસાતિ દસસહસ્સિલોકધાતુપકમ્પન-ઓભાસપાતુભાવાદીહિ પાકટા. યથાવુત્તપ્પભેદેસુ એવ સમયેસુ એકદેસં પકારન્તરેહિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું ‘‘યો ચાય’’ન્તિઆદિમાહ. તથા હિ ઞાણકિચ્ચસમયો, અત્તહિતપટિપત્તિસમયો ચ અભિસમ્બોધિસમયો, અરિયતુણ્હીભાવસમયો, દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો, કરુણાકિચ્ચપરહિતપટિપત્તિધમ્મીકથાસમયા, દેસનાસમયો એવ.

કરણવચનેન નિદ્દેસો કતોતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ અભિધમ્મતદઞ્ઞસુત્તપદવિનયેસુ. તથાતિ ભુમ્મકરણેહિ. અધિકરણત્થો આધારત્થો. ભાવો નામ કિરિયા, તાય કિરિયન્તરલક્ખણં ભાવેનભાવલક્ખણં. તત્થ યથા કાલો સભાવધમ્મપરિચ્છિન્નો સયં પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ આધારભાવેન પઞ્ઞાતો તઙ્ખણપ્પવત્તાનં તતો પુબ્બે પરતો ચ અભાવતો ‘‘પુબ્બણ્હે જાતો, સાયન્હે ગચ્છતી’’તિ ચ આદીસુ, સમૂહો ચ અવયવવિનિમુત્તો વિસું અવિજ્જમાનોપિ કપ્પનામત્તસિદ્ધો અવયવાનં આધારભાવેન પઞ્ઞાપીયતિ યથા ‘‘રુક્ખે સાખા, યવરાસિયં સમ્ભૂતો’’તિઆદીસુ, એવં ઇધાપીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અધિકરણઞ્હિ…પે… ધમ્માન’’ન્તિ. યસ્મિં કાલે, ધમ્મપુઞ્જે વા કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિં એવ કાલે ધમ્મપુઞ્જે ચ ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ અયં હિ તત્થ અત્થો. યથા ચ ‘‘ગાવીસુ દુય્હમાનાસુ ગતો, દુદ્ધાસુ આગતો’’તિ દોહનકિરિયાય ગમનકિરિયા લક્ખીયતિ, એવં ઇધાપિ યસ્મિં સમયે, તસ્મિં સમયેતિ ચ વુત્તે ‘‘સતી’’તિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયમાનો એવ હોતિ પદત્થસ્સ સત્તાવિરહાભાવતોતિ સમયસ્સ સત્તાકિરિયાય ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદકિરિયા ફસ્સાદિભવનકિરિયા ચ લક્ખીયતિ. યસ્મિં સમયેતિ યસ્મિં નવમે ખણે, યસ્મિં યોનિસોમનસિકારાદિહેતુમ્હિ, પચ્ચયસમવાયે વા સતિ કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિંયેવ ખણે, હેતુમ્હિ, પચ્ચયસમવાયે વા ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ ઉભયત્થ સમયસદ્દે ભુમ્મનિદ્દેસો કતો લક્ખણભૂતભાવયુત્તોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ખણ…પે… લક્ખીયતી’’તિ.

હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ ‘‘અન્નેન વસતિ, વિજ્જાય વસતિ, ફરસુના છિન્દતિ, કુદાલેન ખણતી’’તિઆદીસુ વિય. વીતિક્કમઞ્હિ સુત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ઓતિણ્ણવત્થુકં પુગ્ગલં પટિપુચ્છિત્વા વિગરહિત્વા ચ તં તં વત્થુઓતિણ્ણકાલં અનતિક્કમિત્વા તેનેવ કાલેન સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞપેન્તો ભગવા વિહરતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો તતિયપારાજિકાદીસુ વિય.

અચ્ચન્તમેવ આરમ્ભતો પટ્ઠાય યાવ દેસનાનિટ્ઠાનં. પરહિતપટિપત્તિસઙ્ખાતેન કરુણાવિહારેન. તદત્થજોતનત્થન્તિ અચ્ચન્તસંયોગત્થજોતનત્થં. ઉપયોગનિદ્દેસો કતો યથા ‘‘માસં સજ્ઝાયતી’’તિ. પોરાણાતિ અટ્ઠકથાચરિયા. અભિલાપમત્તભેદોતિ વચનમત્તેન વિસેસો. તેન સુત્તવિનયેસુ વિભત્તિબ્યત્તયો કતોતિ દસ્સેતિ.

સેટ્ઠન્તિ સેટ્ઠવાચકં વચનં ‘‘સેટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તં સેટ્ઠગુણસહચરણતો, તથા ‘‘ઉત્તમ’’ન્તિ એત્થાપિ. ગારવયુત્તોતિ ગરુભાવયુત્તો ગરુગુણયોગતો, ગરુકરણારહતાય વા ગારવયુત્તો. વુત્તોયેવ, ન પન ઇધ વત્તબ્બો વિસુદ્ધિમગ્ગસ્સ ઇમિસ્સા અટ્ઠકથાય એકદેસભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

અપરો નયો (ઇતિવુ. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના; સારત્થ. ટી. ૧.૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના; વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૪૪) – ભાગવાતિ ભગવા, ભતવાતિ ભગવા, ભાગે વનીતિ ભગવા, ભગે વનીતિ ભગવા, ભત્તવાતિ ભગવા, ભગે વમીતિ ભગવા, ભાગે વમીતિ ભગવા.

‘‘ભાગવા ભતવા ભાગે, ભગે ચ વનિ ભત્તવા;

ભગે વમિ તથા ભાગે, વમીતિ ભગવા જિનો’’.

તત્થ કથં ભાગવાતિ ભગવા? યે તે સીલાદયો ધમ્મક્ખન્ધા ગુણભાગા ગુણકોટ્ઠાસા, તે અનઞ્ઞસાધારણા નિરતિસયા તથાગતે અત્થિ ઉપલબ્ભન્તિ. તથા હિસ્સ સીલં સમાધિ પઞ્ઞા વિમુત્તિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં, હિરી ઓત્તપ્પં, સદ્ધા વીરિયં, સતિ સમ્પજઞ્ઞં, સીલવિસુદ્ધિ દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ, સમથો વિપસ્સના, તીણિ કુસલમૂલાનિ, તીણિ સુચરિતાનિ, તયો સમ્માવિતક્કા, તિસ્સો અનવજ્જસઞ્ઞા, તિસ્સો ધાતુયો, ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, ચત્તારો અરિયમગ્ગા, ચત્તારિ અરિયફલાનિ, ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા, ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણાનિ, ચત્તારો અરિયવંસા, ચત્તારિ વેસારજ્જઞાણાનિ, પઞ્ચ પધાનિયઙ્ગાનિ, પઞ્ચઙ્ગિકો સમ્માસમાધિ, પઞ્ચઞાણિકો સમ્માસમાધિ, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, પઞ્ચ નિસ્સારણીયા ધાતુયો, પઞ્ચ વિમુત્તાયતનઞાણાનિ, પઞ્ચ વિમુત્તિપરિપાચનીયા સઞ્ઞા, છ અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ, છ ગારવા, છ નિસ્સારણીયા ધાતુયો, છ સતતવિહારા, છ અનુત્તરિયાનિ, છ નિબ્બેધભાગિયા સઞ્ઞા, છ અભિઞ્ઞા, છ અસાધારણઞાણાનિ, સત્ત અપરિહાનિયા ધમ્મા, સત્ત અરિયધમ્મા, સત્ત અરિયધનાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, સત્ત સપ્પુરિસધમ્મા, સત્ત નિજ્જરવત્થૂનિ, સત્ત સઞ્ઞા, સત્તદક્ખિણેય્યપુગ્ગલદેસના, સત્તખીણાસવબલદેસના, અટ્ઠપઞ્ઞાપટિલાભહેતુદેસના અટ્ઠ સમ્મત્તાનિ, અટ્ઠલોકધમ્માતિક્કમો, અટ્ઠ આરમ્ભવત્થૂનિ, અટ્ઠઅક્ખણદેસના, અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કા, અટ્ઠઅભિભાયતનદેસના, અટ્ઠ વિમોક્ખા, નવ યોનિસોમનસિકારમૂલકા ધમ્મા, નવ પારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગાનિ, નવસત્તાવાસદેસના, નવ આઘાતપટિવિનયા, નવ સઞ્ઞા, નવનાનત્તા, નવ અનુપુબ્બવિહારા, દસ નાથકરણા ધમ્મા, દસ કસિણાયતનાનિ, દસ કુસલકમ્મપથા, દસ સમ્મત્તાનિ, દસ અરિયવાસા, દસ અસેક્ખધમ્મા, દસ તથાગતબલાનિ, એકાદસ મેત્તાનિસંસા, દ્વાદસ ધમ્માચક્કાકારા, તેરસ ધુતગુણા, ચુદ્દસ બુદ્ધઞાણાનિ, પઞ્ચદસ વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા, સોળસવિધા આનાપાનસ્સતિ, સોળસ અપરન્તપનીયા ધમ્મા, અટ્ઠારસ બુદ્ધધમ્મા, એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ, ચતુચત્તાલીસ ઞાણવત્થૂનિ, પઞ્ઞાસ ઉદયબ્બયઞાણાનિ, પરોપઞ્ઞાસ કુસલા ધમ્મા, સત્તસત્તતિ ઞાણવત્થૂનિ, ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખસમાપત્તિસઞ્ચારિમહાવજિરઞાણં, અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાન-પવિચય-પચ્ચવેક્ખણદેસનાઞાણાનિ, તથા અનન્તાસુ લોકધાતૂસુ અનન્તાનં સત્તાનં આસયાદિવિભાવનઞાણાનિ ચાતિ એવમાદયો અનન્તાપરિમાણભેદા અનઞ્ઞસાધારણા નિરતિસયા ગુણભાગા ગુણકોટ્ઠાસા સંવિજ્જન્તિ ઉપલબ્ભન્તિ, તસ્મા યથાવુત્તવિભાગા ગુણભાગા અસ્સ અત્થીતિ ‘‘ભાગવા’’તિ વત્તબ્બે આકારસ્સ રસ્સત્તં કત્વા ‘‘ભગવા’’તિ વુત્તો. એવં તાવ ભાગવાતિ ભગવા.

‘‘યસ્મા સીલાદયો સબ્બે, ગુણભાગા અસેસતો;

વિજ્જન્તિ સુગતે તસ્મા, ભગવાતિ પવુચ્ચતિ’’.

કથં ભતવાતિ ભગવા? યે તે સબ્બલોકહિતાય ઉસ્સુક્કમાપન્નેહિ મનુસ્સત્તાદિકે અટ્ઠ ધમ્મે સમોધાનેત્વા સમ્માસમ્બોધિયા કતમહાભિનીહારેહિ મહાબોધિસત્તેહિ પરિપૂરિતબ્બા દાનપારમી, સીલ, નેક્ખમ્મ, પઞ્ઞા, વીરિય, ખન્તિ, સચ્ચ, અધિટ્ઠાન, મેત્તા, ઉપેક્ખાપારમીતિ દસ પારમિયો, દસ ઉપપારમિયો, દસ પરમત્થપારમિયોતિ સમતિંસ પારમિયો, દાનાદીનિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ, સચ્ચાદીનિ ચત્તારિ અધિટ્ઠાનાનિ, અઙ્ગપરિચ્ચાગો, જીવિત, રજ્જ, પુત્ત, દારપરિચ્ચાગોતિ પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગા, પુબ્બયોગો, પુબ્બચરિયા, ધમ્મક્ખાનં, ઞાતત્થચરિયા, લોકત્થચરિયા, બુદ્ધિચરિયાતિ એવમાદયો, સઙ્ખેપતો વા સબ્બે પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારા બુદ્ધકરધમ્મા, તે મહાભિનીહારતો પટ્ઠાય કપ્પાનં સતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ યથા હાનભાગિયા સંકિલેસભાગિયા ઠિતિભાગિયા વા ન હોન્તિ, અથ ખો ઉત્તરુત્તરિ વિસેસભાગિયાવ હોન્તિ, એવં સક્કચ્ચં નિરન્તરં અનવસેસતો ભતા સમ્ભતા અસ્સ અત્થીતિ ‘‘ભતવા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ વુત્તો નિરુત્તિનયેન ત-કારસ્સ ગ-કારં કત્વા. અથ વા ભતવાતિ તેયેવ યથાવુત્તે બુદ્ધકરધમ્મે વુત્તનયેનેવ ભરિ, સમ્ભરિ, પરિપૂરેસીતિ અત્થો. એવમ્પિ ભતવાતિ ભગવા.

‘‘સમ્માસમ્બોધિયા સબ્બે, દાનપારમિઆદિકે;

સમ્ભારે ભતવા નાથો, તસ્માપિ ભગવા મતો’’.

કથં ભાગે વનીતિ ભગવા? યે તે ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા દેવસિકં વળઞ્જનકસમાપત્તિભાગા, તે અનવસેસતો લોકહિતત્થં અત્તનો ચ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં નિચ્ચકપ્પં વનિ, ભજિ, સેવિ, બહુલમકાસીતિ ભાગે વનીતિ ભગવા. અથ વા અભિઞ્ઞેય્યધમ્મેસુ કુસલાદીસુ ખન્ધાદીસુ ચ યે તે પરિઞ્ઞેય્યાદિવસેન સઙ્ખેપતો વા ચતુબ્બિધા અભિસમયભાગા, વિત્થારતો પન ‘‘ચક્ખુ પરિઞ્ઞેય્યં સોતં…પે… જરામરણં પરિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૨૧) અનેકે પરિઞ્ઞેય્યભાગા, ‘‘ચક્ખુસ્સ સમુદયો પહાતબ્બો…પે… જરામરણસ્સ સમુદયો પહાતબ્બો’’તિઆદિના પહાતબ્બભાગા, ‘‘ચક્ખુસ્સ નિરોધો…પે… જરામરણસ્સ નિરોધો સચ્છિકાતબ્બો’’તિઆદિના સચ્છિકાતબ્બભાગા, ‘‘ચક્ખુનિરોધગામિનીપટિપદા’’તિઆદિના, ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના ચ અનેકભેદા ભાવેતબ્બભાગા ચ ધમ્મા, તે સબ્બે વનિ, ભજિ, યથારહં ગોચરભાવનાસેવનાનં વસેન સેવિ. એવમ્પિ ભાગે વનીતિ ભગવા. અથ વા ‘‘યે ઇમે સીલાદયો ધમ્મક્ખન્ધા સાવકેહિ સાધારણા ગુણકોટ્ઠાસા ગુણભાગા, કિન્તિ નુ ખો તે વિનેય્યસન્તાનેસુ પતિટ્ઠપેય્ય’’ન્તિ મહાકરુણાય વનિ અભિપત્થયિ, સા ચસ્સ અભિપત્થના યથાધિપ્પેતફલાવહા અહોસિ. એવમ્પિ ભાગે વનીતિ ભગવા.

‘‘યસ્મા ઞેય્યસમાપત્તિ-ગુણભાગે તથાગતો;

ભજિ પત્થયિ સત્તાનં, હિતાય ભગવા તતો’’.

કથં ભગે વનીતિ ભગવા? સમાસતો તાવ કતપુઞ્ઞેહિ પયોગસમ્પન્નેહિ યથાવિભવં ભજીયન્તીતિ ભગા, લોકિયલોકુત્તરસમ્પત્તિયો. તત્થ લોકિયે તાવ તથાગતો સમ્માસમ્બોધિતો પુબ્બે બોધિસત્તભૂતો પરમુક્કંસગતે, વનિ, ભજિ, સેવિ, યત્થ પતિટ્ઠાય નિરવસેસતો બુદ્ધકરધમ્મે સમન્નાનેન્તો બુદ્ધધમ્મે પરિપાચેસિ, બુદ્ધભૂતો પન તે નિરવજ્જેસુ ઉપસંહિતે અનઞ્ઞસાધારણે લોકુત્તરેપિ, વનિ, ભજિ, સેવિ, વિત્થારતો પન પદેસરજ્જ-ઇસ્સરિયચક્કવત્તિસમ્પત્તિ-દેવરજ્જસમ્પત્તિઆદિવસેન ઝાન-વિમોક્ખ-સમાધિસમાપત્તિ-ઞાણદસ્સન-મગ્ગભાવના-ફલસચ્છિ-કિરિયાદિ-ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મવસેન ચ અનેકવિહિતે અનઞ્ઞસાધારણે, ભગે, વનિ, ભજિ, સેવિ. એવમ્પિ ભગે વનીતિ ભગવા.

‘‘યા તા સમ્પત્તિયો લોકે, યા ચ લોકુત્તરા પુથુ;

સબ્બા તા ભજિ સમ્બુદ્ધો, તસ્માપિ ભગવા મતો’’.

કથં સત્તવાતિ ભગવા? ભત્તા દળ્હભત્તિકા અસ્સ બહૂ અત્થીતિ ભત્તવા. તથાગતો હિ મહાકરુણાસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિ-અપરિમિતનિરુપમપ્પભાવ-ગુણવિસેસસમઙ્ગિભાવતો સબ્બસત્તુત્તમો, સબ્બાનત્થપરિહારપુબ્બઙ્ગમાય નિરવસેસહિતસુખવિધાનતપ્પરાય નિરતિસયાય પયોગસમ્પત્તિયા સદેવમનુસ્સાય પજાય અચ્ચન્તુપકારિતાય દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણઅસીતિ અનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાદિ અનઞ્ઞસાધારણવિસેસપટિમણ્ડિતરૂપકાયતાય યથાભુચ્ચગુણાધિગતેન ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિનયપ્પવત્તેન લોકત્તયબ્યાપિના સુવિપુલેન સુવિસુદ્ધેન ચ થુતિઘોસેન સમન્નાગતત્તા ઉક્કંસપારમિપ્પત્તાસુ અપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠિઆદીસુ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવતો દસબલચતુવેસારજ્જાદિ-નિરતિસયગુણવિસેસ-સમઙ્ગીભાવતો ચ રૂપપ્પમાણો રૂપપ્પસન્નો, ઘોસપ્પમાણો ઘોસપ્પસન્નો, લૂખપ્પમાણો લૂખપ્પસન્નો, ધમ્મપ્પમાણો ધમ્મપ્પસન્નોતિ એવં ચતુપ્પમાણિકે લોકસન્નિવાસે સબ્બથાપિ પસાદાવહભાવેન સમન્તપાસાદિકત્તા અપરિમાણાનં સત્તાનં સદેવમનુસ્સાનં આદરબહુમાનગારવાયતનતાય પરમપેમસમ્ભત્તિટ્ઠાનં. યે તસ્સ ઓવાદે પતિટ્ઠિતા અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા હોન્તિ, કેનચિ અસંહારિયા તેસં પસાદભત્તિ સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા. તથા હિ તે અત્તનો જીવિતપરિચ્ચાગેપિ તત્થ પસાદં ન પરિચ્ચજન્તિ, તસ્સ વા આણં દળ્હભત્તિભાવતો.

તેનેવાહ –

‘‘યો વે કતઞ્ઞૂ કતવેદિ ધીરો;

કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતી’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૭૮);

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો ઠિતધમ્મો વેલં નાતિવત્તતિ, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં મયા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તં મમ સાવકા જીવિતહેતુપિ નાતિક્કમન્તી’’તિ (ઉદા. ૪૫; ચૂળવ. ૩૮૫) ચ. –

એવં ભત્તવાતિ ભગવા નિરુત્તિનયેન એકસ્સ ત-કારસ્સ લોપં કત્વા ઇતરસ્સ ગ-કારં કત્વા.

‘‘ગુણાતિસયયુત્તસ્સ, યસ્મા લોકહિતેસિનો;

સમ્ભત્તા બહવો સત્થુ, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ.

કથં ભગે વમીતિ ભગવા? યસ્મા તથાગતો બોધિસત્તભૂતોપિ અપરિમાણાસુ જાતીસુ પારમિયો પરિપૂરેન્તો ભગસઙ્ખાતં સિરિં ઇસ્સરિયં યસઞ્ચ વમિ ઉગ્ગિરિ, ખેળપિણ્ડં વિય અનપેક્ખો છડ્ડયિ, ચરિમત્તભાવેપિ હત્થગતં ચક્કવત્તિસિરિં દેવલોકાધિપચ્ચસદિસં ચતુદીપિસ્સરિયં ચક્કવત્તિસમ્પત્તિસન્નિસ્સયં સત્તરતનસમુજ્જલં યસઞ્ચ તિણાયપિ અમઞ્ઞમાનો નિરપેક્ખો પહાય અભિનિક્ખમિત્વા સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, તસ્મા ઇમે સિરીઆદિકે ભગે વમીતિ ભગવા. અથ વા ભાનિ નામ નક્ખત્તાનિ, તેહિ સમં ગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિ ભગા, સિનેરુયુગન્ધરઉત્તરકુરુહિમવન્તાદિભાજનલોકવિસેસસન્નિસ્સયા સોભા કપ્પટ્ઠિયભાવતો, તેપિ ભગવા વમિ તન્નિવાસિસત્તાવાસસમતિક્કમતો તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેન પજહીતિ. એવમ્પિ ભગે વમીતિ ભગવા.

‘‘ચક્કવત્તિસિરિં યસ્મા, યસં ઇસ્સરિયં સુખં;

પહાસિ લોકચિત્તઞ્ચ, સુગતો ભગવા તતો’’.

કથં ભાગે વમીતિ ભગવા? ભાગા નામ સભાગધમ્મકોટ્ઠાસા, તે ખન્ધાયતનધાતાદિવસેન, તત્થાપિ રૂપવેદનાદિવસેન પથવિયાદિવસેન અતીતાદિવસેન ચ અનેકવિધા, તે ચ ભગવા સબ્બં પપઞ્ચં સબ્બં યોગં સબ્બં ગન્થં સબ્બં સંયોજનં સમુચ્છિન્દિત્વા અમતધાતું સમધિગચ્છન્તો વમિ ઉગ્ગિરિ, અનપેક્ખો છડ્ડયિ ન પચ્ચાવમિ. તથા હેસ ‘‘સબ્બત્થકમેવ પથવિં આપં તેજં વાયં, ચક્ખું સોતં ઘાનં જિવ્હં કાયં મનં, રૂપે સદ્દે ગન્ધે રસે ફોટ્ઠબ્બે ધમ્મે, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનોવિઞ્ઞાણં, ચક્ખુસમ્ફસ્સં…પે… મનોસમ્ફસ્સં, ચક્ખુસમ્ફસ્સજં વેદનં…પે… મનોસમ્ફસ્સજં વેદનં, ચક્ખુસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞં…પે… મનોસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞં, ચક્ખુસમ્ફસ્સજં ચેતનં…પે… મનોસમ્ફસ્સજં ચેતનં, રૂપતણ્હં…પે… ધમ્મતણ્હં, રૂપવિતક્કં…પે… ધમ્મવિતક્કં, રૂપવિચારં…પે… ધમ્મવિચાર’’ન્તિઆદિના અનુપદધમ્મવિભાગવસેનપિ સબ્બેવ ધમ્મકોટ્ઠાસે અનવસેસતો વમિ ઉગ્ગિરિ, અનપેક્ખપરિચ્ચાગેન છડ્ડયિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યં તં, આનન્દ, ચત્તં વન્તં મુત્તં પહીનં પટિનિસ્સટ્ઠં, તં તથાગતો પુન પચ્ચાવમિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૮૩). એવમ્પિ ભાગે વમીતિ ભગવા. અથ વા ભાગે વમીતિ સબ્બેપિ કુસલાકુસલે સાવજ્જાનવજ્જે હીનપણીતે કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગે ધમ્મે અરિયમગ્ગઞાણમુખેન વમિ ઉગ્ગિરિ, અનપેક્ખો પરિચ્ચજિ પજહિ, પરેસઞ્ચ તથત્તાય ધમ્મં દેસેસિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘ધમ્માપિ વો, ભિક્ખવે, પહાતબ્બા, પગેવ અધમ્મા (મ. નિ. ૧.૨૪૦). કુલ્લૂપમં વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ નિત્થરણત્થાય, નો ગહણત્થાયા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૨૪૦). એવમ્પિ ભાગે વમીતિ ભગવા.

‘‘ખન્ધાયતનધાતાદિ-ધમ્મભાગા-મહેસિના;

કણ્હસુક્કા યતો વન્તા, તતોપિ ભગવા મતો’’.

તેન વુત્તં –

‘‘ભાગવા ભતવા ભાગે, ભગે ચ વનિ ભત્તવા;

ભગે વમિ તથા ભાગે, વમીતિ ભગવા જિનો’’તિ.

ધમ્મસરીરં પચ્ચક્ખં કરોતીતિ ‘‘યો વો, આનન્દ, મયા ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થા’’તિ વચનતો ધમ્મસ્સ સત્થુભાવપરિયાયો વિજ્જતીતિ કત્વા વુત્તં. વજિરસઙ્ઘાતસમાનકાયો પરેહિ અભેજ્જસરીરત્તા. ન હિ ભગવતો રૂપકાયે કેનચિ સક્કા અન્તરાયં કાતુન્તિ. દેસનાસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ વક્ખમાનસ્સ સકલસ્સ સુત્તસ્સ ‘‘એવ’’ન્તિ નિદસ્સનતો. સાવકસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તેન પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ભગવતા એતદગ્ગે ઠપિતેન મયા મહાસાવકેન સુતં, તઞ્ચ ખો મયાવ સુતં, ન અનુસ્સુતં ન પરંપરાભતન્તિ ઇમસ્સત્થસ્સ દીપનતો. કાલસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ ભગવાસદ્દસન્નિધાને પયુત્તસ્સ સમયસદ્દસ્સ બુદ્ધુપ્પાદપટિમણ્ડિતભાવદીપનતો. બુદ્ધુપ્પાદપરમા હિ કાલસમ્પદા. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘કપ્પકસાયે કલિયુગે, બુદ્ધુપ્પાદો અહો મહચ્છરિયં;

હુતાવહમજ્ઝે જાતં, સમુદિતમકરન્દમરવિન્દ’’ન્તિ.

ભગવાતિ દેસકસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ ગુણવિસિટ્ઠસત્તુત્તમભાવદીપનતો ગરુગારવાધિવચનભાવતો.

અવિસેસેનાતિ ન વિસેસેન, વિહારભાવસામઞ્ઞેનાતિ અત્થો. ઇરિયાપથ…પે… વિહારેસૂતિ ઇરિયાપથવિહારો, દિબ્બવિહારો, બ્રહ્મવિહારો, અરિયવિહારોતિ એતેસુ ચતૂસુ વિહારેસુ. સમઙ્ગીપરિદીપનન્તિ સમઙ્ગીભાવપરિદીપનં. એતન્તિ ‘‘વિહરતી’’તિ એતં પદં. તથા હિ તં ‘‘ઇધેકચ્ચો ગિહીહિ સંસટ્ઠો વિહરતિ સહનન્દી સહસોકી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૪૧) ઇરિયાપથવિહારે આગતં. ‘‘યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (ધ. સ. ૧૬૦; વિભ. ૬૨૪) એત્થ દિબ્બવિહારે. ‘‘સો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૫૫૬; ૩.૩૦૮; મ. નિ. ૧.૭૭; ૨.૩૦૯; ૩.૨૩૦) બ્રહ્મવિહારે. ‘‘સો ખો અહં, અગ્ગિવેસ્સન, તસ્સાયેવ કથાય પરિયોસાને તસ્મિં એવ પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તે અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેમિ સન્નિસાદેમિ એકોદિં કરોમિ સમાદહામિ, યેન સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) અરિયવિહારે.

તત્થ ઇરિયનં વત્તનં ઇરિયા, કાયપ્પયોગો. તસ્સા પવત્તનુપાયભાવતો ઠાનાદિ ઇરિયાપથો. ઠાનસમઙ્ગી વા હિ કાયેન કિઞ્ચિ કરેય્ય ગમનાદીસુ અઞ્ઞતરસમઙ્ગી વા. અથ વા ઇરિયતિ પવત્તતિ એતેન અત્તભાવો કાયકિચ્ચં વાતિ ઇરિયા, તસ્સા પવત્તિઉપાયભાવતો ઇરિયા ચ સો પથો ચાતિ ઇરિયાપથો, ઠાનાદિ એવ. સો ચ અત્થતો ગતિનિવત્તિઆદિઆકારેન પવત્તો ચતુસન્તતિરૂપપબન્ધો એવ. વિહરણં, વિહરતિ એતેનાતિ વા વિહારો, ઇરિયાપથો એવ વિહારો ઇરિયાપથવિહારો. દિવિ ભવો દિબ્બો, તત્થ બહુલપ્પવત્તિયા બ્રહ્મપારિસજ્જાદિદેવલોકે ભવોતિ અત્થો. તત્થ યો દિબ્બાનુભાવો, તદત્થાય સંવત્તતીતિ વા દિબ્બો, અભિઞ્ઞાભિનીહારવસેન મહાગતિકત્તા વા દિબ્બો, દિબ્બો ચ સો વિહારો ચાતિ દિબ્બવિહારો, ચતસ્સો રૂપાવચરસમાપત્તિયો. આરુપ્પસમાપત્તિયોપિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. બ્રહ્મૂનં, બ્રહ્માનો વા વિહારા બ્રહ્મવિહારા, ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો. અરિયાનં, અરિયા વા વિહારા અરિયવિહારા, ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ. સો હિ એકં ઇરિયાપથબાધનન્તિઆદિ યદિપિ ભગવા એકેનપિ ઇરિયાપથેન ચિરતરં કાલં અત્તભાવં પવત્તેતું સક્કોતિ, તથાપિ ઉપાદિન્નકસરીરસ્સ નામ અયં સભાવોતિ દસ્સેતું વુત્તં. યસ્મા વા ભગવા યત્થ કત્થચિ વસન્તો વિનેય્યાનં ધમ્મં દેસેન્તો, નાનાસમાપત્તીહિ ચ કાલં વીતિનામેન્તો વસતીતિ સત્તાનં અત્તનો ચ વિવિધં હિતસુખં હરતિ ઉપનેતિ ઉપ્પાદેતિ, તસ્મા વિવિધં હરતીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

પચ્ચત્થિકે જિનાતીતિ જેતો. જેત-સદ્દો હિ સોત-સદ્દો વિય કત્તુસાધનોપિ અત્થીતિ. રઞ્ઞો વા પચ્ચત્થિકાનં જિતકાલે જાતત્તા જેતો. રઞ્ઞો હિ અત્તનો જયં તત્થ આરોપેત્વા જિતવાતિ જેતોતિ કુમારો વુત્તો. મઙ્ગલકામતાય વા જેતોતિસ્સ નામં કતં, તસ્મા ‘‘જેય્યો’’તિ એતસ્મિં અત્થે ‘‘જેતો’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તસ્સ જેતસ્સ રાજકુમારસ્સ. વનેતિઆદિતો પટ્ઠાયેવ તં તસ્સ સન્તકન્તિ દસ્સેતું ‘‘તં હી’’તિઆદિ વુત્તં. સબ્બકામસમિદ્ધિતાય વિગતમલમચ્છેરતાય કરુણાદિગુણસમઙ્ગિતાય ચ નિચ્ચકાલં ઉપટ્ઠપિતો અનાથાનં પિણ્ડો એતસ્સ અત્થીતિ અનાથપિણ્ડિકો, તસ્સ અનાથપિણ્ડિકસ્સ. યદિ જેતવનં, કથં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામોતિ આહ ‘‘અનાથપિણ્ડિકેના’’તિઆદિ. પઞ્ચવિધસેનાસનઙ્ગસમ્પત્તિયા આરમન્તિ એત્થ પબ્બજિતાતિ આરામો, તસ્મિં આરામે. યદિપિ સો ભૂમિભાગો કોટિસન્થરેન મહાસેટ્ઠિના કીતો, રુક્ખા પન જેતેન ન વિક્કીતાતિ તં ‘‘જેતવન’’ન્તિ વત્તબ્બતં લભતીતિ વદન્તિ. ઉભિન્નમ્પિ વા તત્થ પરિચ્ચાગવિસેસકિત્તનત્થં ઉભયવચનં, જેતેનપિ હિ ભૂમિભાગવિક્કયેન લદ્ધધનં તત્થ દ્વારકોટ્ઠકકરણવસેન વિનિયુત્તં. સાવત્થિજેતવનાનં ભૂમિભાગવસેન ભિન્નત્તા વુત્તં ‘‘ન હિ સક્કા ઉભયત્થ એકં સમયં વિહરિતુ’’ન્તિ.

અપાકટાતિ સક્કો સુયામોતિઆદિના અનભિઞ્ઞાતા. અભિઞ્ઞાતાનમ્પિ અઞ્ઞતરસદ્દો દિસ્સતેવ એકસદિસાયત્તત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘અભિજાનાતિ નો’’તિઆદિ વુત્તં. અહુના ઇદાનેવ. સાધારણવચનં દિબ્બતં અન્તોનીતં કત્વા. દેવો એવ દેવતા પુરિસેપિ વત્તનતો. તેનેવાહ ‘‘ઇમસ્મિં પનત્થે’’તિઆદિ. નનુ ચ રૂપાવચરસત્તાનં પુરિસિન્દ્રિયં નત્થિ, યેન તે પુરિસાતિ વુચ્ચેય્યું? યદિપિ પુરિસિન્દ્રિયં નત્થિ, પુરિસસણ્ઠાનસ્સ પન પુરિસવેસસ્સ ચ વસેન પુરિસપુગ્ગલાત્વેવ વુચ્ચન્તિ પુરિસપકતિભાવતો.

અભિક્કન્તાતિ અતિક્કન્તા, વિગતાતિ અત્થોતિ આહ ‘‘ખયે દિસ્સતી’’તિ. તેનેવ હિ ‘‘નિક્ખન્તો પઠમો યામો’’તિ ઉપરિ વુત્તં. અભિક્કન્તતરોતિ અતિવિય કન્તતરો. તાદિસો ચ સુન્દરો ભદ્દકો નામ હોતીતિ આહ ‘‘સુન્દરે દિસ્સતી’’તિ. કોતિ દેવનાગયક્ખગન્ધબ્બાદીસુ કો કતમો? મેતિ મમ. પાદાનીતિ પાદે. ઇદ્ધિયાતિ ઇમાય એવરૂપાય દેવિદ્ધિયા. યસસાતિ ઇમિના એદિસેન પરિવારેન પરિચ્છદેન ચ. જલન્તિ વિજ્જોતમાનો. અભિક્કન્તેનાતિ અતિવિય કન્તેન કમનિયેન અભિરૂપેન. વણ્ણેનાતિ છવિવણ્ણેન સરીરવણ્ણનિભાય. સબ્બા ઓભાસયં દિસાતિ સબ્બાપિ દિસા પભાસેન્તો ચન્દો વિય સૂરિયો વિય ચ એકોભાસં એકાલોકં કરોન્તોતિ ગાથાય અત્થો. અભિરૂપેતિ ઉળારરૂપે સમ્પન્નરૂપે.

કઞ્ચનસન્નિભત્તચતા સુવણ્ણવણ્ણગ્ગહણેન ગહિતાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘છવિય’’ન્તિ. છવિગતા પન વણ્ણધાતુ એવ ‘‘સુવણ્ણવણ્ણો’’તિ એત્થ વણ્ણગ્ગહણેન ગહિતાતિ અપરે. વણ્ણનં કિત્તિયા ઉગ્ઘોસનન્તિ વણ્ણો, થુતિ. વણ્ણીયતિ અસઙ્કરતો વવત્થપીયતીતિ વણ્ણો, કુલવગ્ગો. વણ્ણીયતિ ફલં એતેન યથાસભાવતો વિભાવીયતીતિ વણ્ણો, કારણં. વણ્ણનં દીઘરસ્સાદિવસેન સણ્ઠહનન્તિ વણ્ણો, સણ્ઠાનં. વણ્ણીયતિ અણુમહન્તાદિવસેન પમીયતીતિ વણ્ણો, પમાણં. વણ્ણેતિ વિકારં આપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ વણ્ણો, રૂપાયતનં. એવં તેન તેન પવત્તિનિમિત્તેન વણ્ણસદ્દસ્સ તસ્મિં તસ્મિં અત્થે પવત્તિ વેદિતબ્બા. ઇદ્ધિં માપેત્વાતિ વત્થાલઙ્કારકાયાદીહિ ઓભાસમુઞ્ચનાદિવસેન દિબ્બં ઇદ્ધાનુભાવં નિમ્મિનિત્વા. કામાવચરા અનભિસઙ્ખતેનપિ આગન્તું સક્કોન્તિ ઓળારિકરૂપત્તા. તથા હિ તે કબળીકારભક્ખા. રૂપાવચરા ન સક્કોન્તિ તતો સુખુમતરરૂપત્તા. તેનાહ ‘‘તેસં હી’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘અતિસુખુમો’’તિ મૂલપટિસન્ધિરૂપં સન્ધાય વદતિ. ન તેન ઇરિયાપથકપ્પનં હોતીતિ એતેન બ્રહ્મલોકેપિ બ્રહ્માનો યેભુય્યેન નિમ્મિતરૂપેનેવ પવત્તન્તીતિ દસ્સેતિ. ઇતરઞ્હિ અતિવિય સુખુમં રૂપં કેવલં ચિત્તુપ્પાદસ્સ નિસ્સયાધિટ્ઠાનભૂતં સણ્ઠાનવન્તં હુત્વા તિટ્ઠતિ.

અનવસેસત્તં સકલતા. યેભુય્યતા બહુલભાવો. અબ્યામિસ્સતા વિજાતિયેન અસઙ્કરો. સુખેન હિ અવોકિણ્ણતા તત્થ અધિપ્પેતા. અનતિરેકતા તંપરમતા વિસેસાભાવો. કેવલકપ્પન્તિ કેવલં દળ્હં કત્વાતિ અત્થો. સઙ્ઘભેદાયાતિ સઙ્ઘે વિવાદાય, વિવાદુપ્પાદાયાતિ અત્થો. કેવલં વુચ્ચતિ નિબ્બાનં સબ્બસઙ્ખતવિવિત્તત્તા, એતસ્સ તં અત્થીતિ કેવલી, સચ્છિકતનિરોધો ખીણાસવો. તેનાહ ‘‘વિસંયોગો અત્થો’’તિ.

કપ્પસદ્દો પનાયં સઉપસગ્ગો અનુપસગ્ગો ચાતિ અધિપ્પાયેન ઓકપ્પનિયપદે લબ્ભમાનં કપ્પસદ્દમત્તં દસ્સેતિ, અઞ્ઞથા કપ્પપદં અનિદસ્સનમેવ સિયા. સમણકપ્પેહીતિ વિનયસિદ્ધેહિ સમણવોહારેહિ. નિચ્ચકપ્પન્તિ નિચ્ચકાલં. પઞ્ઞત્તીતિ નામં. નામઞ્હેતં તસ્સ આયસ્મતો, યદિદં કપ્પોતિ. કપ્પિતકેસમસ્સૂતિ કત્તરિકાય છેદિતકેસમસ્સુ. દ્વઙ્ગુલકપ્પોતિ મજ્ઝન્હિકવેલાય વીતિક્કન્તાય દ્વઙ્ગુલતાવિકપ્પો. લેસોતિ અપદેસો. અનવસેસં ફરિતું સમત્થસ્સપિ ઓભાસસ્સ કેનચિપિ કારણેન એકદેસફરણમ્પિ સિયા, અયં પન સબ્બસોવ ફરતીતિ દસ્સેતું સમન્તત્થો કપ્પ-સદ્દો ગહિતોતિ આહ ‘‘અનવસેસં સમન્તતો’’તિ. ઈસં અસમત્તં, કેવલં વા કેવલકપ્પં. ભગવતો આભાય અનોભાસિતમેવ હિ પદેસં દેવતા અત્તનો પભાય ઓભાસેન્તિ. ન હિ ભગવતો પભા કાયચિ પભાય અભિભુય્યતિ, સૂરિયાદીનમ્પિ પભં સા અભિભુય્ય તિટ્ઠતીતિ.

યેન વા કારણેનાતિ હેતુમ્હિ ઇદં કરણવચનં. હેતુઅત્થો હિ કિરિયાય કારણં, ન કરણં વિય કિરિયત્થો, તસ્મા નાનપ્પકાર-ગુણવિસેસાધિગમનત્થા ઇધ ઉપસઙ્કમનકિરિયાતિ ‘‘અન્નેન વસતિ, વિજ્જાય વસતી’’તિઆદીસુ વિય હેતુઅત્થમેવ તં કરણવચનં યુત્તં ન કરણત્થં તસ્સ અયુજ્જમાનત્તાતિ વુત્તં ‘‘યેન વા કારણેના’’તિઆદિ. ભગવતો સતતપ્પવત્તનિરતિસય-સાદુવિપુલમતરસ-સદ્ધમ્મફલતાય સાદુફલનિચ્ચફલિતમહારુક્ખેન ભગવા ઉપમિતો. સાદુફલૂપભોગાધિપ્પાયગ્ગહણેનેવ હિ મહાકારુણિકસ્સ સાદુફલતા ગહિતાતિ. ઉપસઙ્કમીતિ ઉપસઙ્કન્તા. સમ્પત્તકામતાય હિ કિઞ્ચિ ઠાનં ગચ્છન્તો તંતંપદેસાતિક્કમનેન ઉપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કન્તોતિ વત્તબ્બતં લભતિ. તેનાહ ‘‘ગતાતિ વુત્તં હોતી’’તિ, ઉપગતાતિ અત્થો. ઉપસઙ્કમિત્વાતિ પુબ્બકાલકિરિયાનિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ઉપસઙ્કમનપરિયોસાનદીપન’’ન્તિ. તતોતિ યં ઠાનં પત્તા ‘‘ઉપસઙ્કમી’’તિ વુત્તા, તતો ઉપગતટ્ઠાનતો.

ગતિનિવત્તિઅત્થતો સામઞ્ઞતો આસનમ્પિ ઠાનગ્ગહણેન ગય્હતીતિ વુત્તં ‘‘આસનકુસલતાય એકમન્તં તિટ્ઠન્તી’’તિ. નિસિન્નાપિ હિ ગમનતો નિવત્તા નામ હોન્તિ ઠત્વા નિસીદિતબ્બત્તા, યથાવુત્તટ્ઠાનાદયોપિ આસનેનેવ સઙ્ગહિતાતિ. અતિદૂરઅચ્ચાસન્નપટિક્ખેપેન નાતિદૂરનચ્ચાસન્નં નામ ગહિતં. તં પન અવકંસતો ઉભિન્નં પસારિતહત્થસઙ્ઘટ્ટનેન દટ્ઠબ્બં. ગીવં પસારેત્વાતિ ગીવં પરિવત્તનવસેન પસારેત્વા.

કામં ‘‘કથ’’ન્તિ અયમાકારપુચ્છા, તરણાકારો ઇધ પુચ્છિતો. સો પન તરણાકારો અત્થતો કારણમેવાતિ આહ ‘‘કથં નૂતિ કારણપુચ્છા’’તિ? પાકટો અભિસમ્બોધિયં મહાપથવીકમ્પનાદિઅનેકચ્છરિયપાતુભાવાદિના.

મરિસનટ્ઠેન પાપાનં રોગાદિઅનત્થાનં અભિભવનટ્ઠેન મારિસો, દુક્ખરહિતો. તેનાહ ‘‘નિદ્દુક્ખાતિ વુત્તં હોતી’’તિ. નિરયપક્ખે પિયાલપનવચનવસેન ઉપચારવચનઞ્ચેતં યથા ‘‘દેવાનં પિયા’’તિ. તેનેવાહ ‘‘યદિ એવ’’ન્તિઆદિ. સઙ્કુના સઙ્કૂતિ મત્થકતો સમકોટ્ટિતેન યાવ હદયપદેસા નિબ્બિજ્ઝિત્વા ઓતિણ્ણેન સઙ્કુના પાદતલતો સમકોટ્ટિતો સઙ્કુ નિબ્બિજ્ઝિત્વા આરોહન્તો હદયે હદયસ્સ પદેસે સમાગચ્છેય્ય, અથ નેસં સઙ્કૂનં સમાગમસમકાલે નં યથાતિક્કન્તસઙ્કુકરણકાલં જાનેય્યાસિ. કિઞ્ચિ નિમિત્તં ઉપાદાય કિસ્મિઞ્ચિ અત્થે પવત્તસ્સ સદ્દસ્સ તન્નિમિત્તરહિતે પવત્તિ રુળ્હી નામ ગમનકિરિયારહિતે સાસનાદિમતિ પટિપિણ્ડે યથા ગોસદ્દસ્સ.

ઓઘમતરીતિ યેસં ઓઘાનં તરણં પુચ્છિતં, તે ગણનપરિચ્છેદતો સરૂપતો ચ દસ્સેતું ‘‘ચત્તારો’’તિઆદિ વુત્તં. કસ્મા પનેત્થ ચત્તારો એવ ઓઘા વુત્તા, તે ચ કામાદયો એવાતિ? ન ચોદેતબ્બમેતં, યસ્મા ધમ્માનં સભાવકિચ્ચવિસેસઞ્ઞુના ભગવતા સબ્બં ઞેય્યં યાથાવતો અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા એત્તકાવ ઓઘા દેસિતા, ઇમે એવ ચ દેસિતાતિ. વટ્ટસ્મિં ઓહનન્તિ ઓસીદાપેન્તીતિ ઓઘા, ઓહનન્તિ હેટ્ઠા કત્વા હનન્તિ ગામેન્તિ, તથાભૂતા સત્તે અધો ગામેન્તિ નામ. અયઞ્ચ અત્થો ‘‘સબ્બોપિ ચેસા’’તિઆદિના પરતો અટ્ઠકથાયમેવ આગમિસ્સતિ. કામનટ્ઠેન કામો, કામો ચ સો યથાવુત્તેનત્થેન ઓઘો ચાતિ, કામેસુ ઓઘોતિ વા કામોઘો. ભવોઘો નામ ભવરાગોતિ દસ્સેતું ‘‘રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો ઝાનનિકન્તિ ચા’’તિ વુત્તં. સુમઙ્ગલવિલાસિનીઆદીસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૧૨) પન ‘‘સસ્સતદિટ્ઠિસહગતરાગો ચા’’તિ વુત્તં. તત્થ પઠમો ઉપપત્તિભવેસુ રાગો, દુતિયો કમ્મભવે. ભવદિટ્ઠિવિનિમુત્તસ્સ દિટ્ઠિગતસ્સ અભાવતો. ‘‘દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિયો દિટ્ઠોઘો’’તિ વુત્તં, ચતુસચ્ચન્તોગધત્તા સબ્બસ્સ ઞેય્યસ્સ ‘‘ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જોઘો’’તિ આહ.

ઇદાનિ તેસં ઓઘસઙ્ખાતાનં પાપધમ્માનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં, પવત્તિટ્ઠાનં પન કામગુણાદયો દસ્સિતા એવ. ‘‘પઞ્ચસુ કામગુણેસુ છન્દરાગો કામોઘો’’તિ એત્થ ભવોઘં ઠપેત્વા સબ્બો લોભો કામોઘોતિ યુત્તં સિયા. સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો રાગો ભવદિટ્ઠિસમ્પયુત્તત્તા ભવોઘોતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તો, ભવોઘો પન દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તેસુ એવ ઉપ્પજ્જતીતિ પાળિયં વુત્તો. તેનેવાહ – ‘‘ભવોઘો ચતૂસુ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તલોભસહગતચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતી’’તિ. તસ્મા દિટ્ઠિસહગતલોભોપિ કામોઘોતિ યુત્તં સિયા. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકદુક્ખાનઞ્હિ કારણભૂતા કામાસવાદયોપિ દ્વિધા વુત્તા, આસવા એવ ચ ઓઘા. કામાસવનિદ્દેસે ચ કામેસૂતિ કામરાગદિટ્ઠિરાગાદીનં આરમ્મણભૂતેસુ તેભૂમકેસુ વત્થુકામેસૂતિ અત્થો સમ્ભવતિ. તત્થ હિ ઉપ્પજ્જમાના સાયં તણ્હા સબ્બાપિ ન કામચ્છન્દાદિનામં ન લભતીતિ.

યદિ પન પઞ્ચકામગુણિકો ચ રાગો કામોઘોતિ વુત્તોતિ કત્વા બ્રહ્માનં વિમાનાદીસુ રાગસ્સ દિટ્ઠિરાગસ્સ ચ કામોઘભાવો પટિસેધિતબ્બો સિયા, એવં સતિ કામોઘભવોઘવિનિમુત્તેન નામ લોભેન ભવિતબ્બં. સો યદા દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તેસુ ઉપ્પજ્જતિ, તદા તેન સમ્પયુત્તો અવિજ્જોઘો ઓઘવિપ્પયુત્તોતિ દોમનસ્સવિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તસ્સ વિય તસ્સપિ ઓઘવિપ્પયુત્તતા વત્તબ્બા સિયા ‘‘ચતૂસુપિ દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તલોભસહગતેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પન્નો મોહો સિયા ઓઘસમ્પયુત્તો સિયા ઓઘવિપ્પયુત્તો’’તિ. ‘‘કામોઘો અટ્ઠસુ લોભસહગતેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતી’’તિ, ‘‘કામોઘં પટિચ્ચ દિટ્ઠોઘો અવિજ્જોઘો’’તિ ચ વચનતો દિટ્ઠિસહગતો કામોઘો ન હોતીતિ ન સક્કા વત્તું. તથા હેત્થ ‘‘રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો ઝાનનિકન્તિ ચ ભવોઘો નામાતિ એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો રાગો’’તિ.

અધોગમનટ્ઠેનાતિ હેટ્ઠાપવત્તનટ્ઠેન. હેટ્ઠાપવત્તનઞ્ચેત્થ ન કેવલં અપાયગમનિયભાવેન, અથ ખો સંસારતરકાવરોધનેનપીતિ દસ્સેતું ‘‘ઉપરિભવઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. કામં નિબ્બાનં અરૂપિભાવા અદેસં, ન તસ્સ ઠાનવસેન ઉપરિગહણં, સબ્બસઙ્ખતવિનિસ્સટત્તા પન સબ્બસ્સપિ ભવસ્સ ઉપરીતિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ઉપરિભવં નિબ્બાન’’ન્તિ. ‘‘મહાઉદકોઘો’’તિઆદીસુ રાસટ્ઠો ઓઘ-સદ્દોતિ ‘‘મહા હેસો કિલેસરાસી’’તિ વુત્તં સેસેસુપીતિ ભવોઘાદીસુપિ.

અપ્પતિટ્ઠહન્તોતિ કિલેસાદીનં વસેન અસન્તિટ્ઠન્તો, અસંસીદન્તોતિ અત્થો. અનાયૂહન્તોતિ અભિસઙ્ખારાદિવસેન ન આયૂહન્તો મજ્ઝિમં પટિપદં વિલઙ્ઘિત્વા નિબ્બુય્હન્તો. તેનાહ – ‘‘અવાયમન્તો’’તિ, મિચ્છાવાયામવસેન અવાયમન્તોતિ અધિપ્પાયો. ગૂળ્હન્તિ સંવુતં. પટિચ્છન્નન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. અત્થવસેન વા સંવુત્તં ગૂળ્હં, સદ્દવસેનપિ અપાકટં પટિચ્છન્નં અન્તરદીપાદિકે ઠાતબ્બટ્ઠાને. આયૂહન્તાતિ હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયમન્તા. એતં અત્થજાતં, એતં વા વિસ્સજ્જનં.

ઇદાનિ યેનાધિપ્પાયેન ભગવતા તથાગૂળ્હં કત્વા પઞ્હો કથિતો, તં દસ્સેતું ‘‘કિં પનાતિઆદિ વુત્તં. નિગ્ગહમુખેનાતિ વેનેય્યાનં વિનયઉપાયભૂતનિગ્ગહવસેન. તેનાહ યે પણ્ડિતમાનિનો’’તિઆદિ. પવય્હ પવય્હાતિ ઓફુણિત્વા ઓફુણિત્વા.

સોતિ દેવપુત્તો નિહતમાનો અહોસિ યથાવિસ્સજ્જિતસ્સ અત્થસ્સ અજાનન્તો. યથાતિ અનિયમવચનં નિયમનિદ્દિટ્ઠં હોતિ, તંસમ્બન્ધઞ્ચ કથન્તિ પુચ્છાવચનન્તિ તદુભયસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યથાહં જાનામિ, એવં મે કથેહી’’તિ આહ.

યદાસ્વાહન્તિ યદા સુ અહં, સુ-કારો નિપાતમત્તં ‘‘યદિદં કથં સૂ’’તિઆદીસુ વિય. સબ્બપદેસૂતિ ‘‘તદાસ્સુ સંસીદામી’’તિઆદીસુ તીસુપિ પદેસુ. અતરન્તોતિ ઓઘાનં અતિક્કમનત્થં તરણપ્પયોગં અકરોન્તો. તત્થેવાતિ ઓઘનિયઓઘેસુ એવ. ઓસીદામીતિ નિમુજ્જામિ ઓઘેહિ અજ્ઝોત્થટો હોમિ. નિબ્બુય્હામીતિ ઓઘેહિ નિબ્બૂળ્હો હોમિ. ઠાતું અસક્કોન્તો અસંસીદન્તો. અતિવત્તામીતિ અનુપયોગં અતિક્કમામિ, અપનિધાનવસેન સમ્માપટિપત્તિં વિરાધેમીતિ અત્થો. ઠાને ચ વાયામે ચાતિ વક્ખમાનવિભાગે પતિટ્ઠહને વાયામે ચ દોસં દિસ્વાતિ પતિટ્ઠાનાયૂહનેસુ સંસીદનનિબ્બુય્હનસઙ્ખાતં તરણસ્સ વિબન્ધનભૂતં આદીનવં દિસ્વાન. ઇદં ભગવતા બોધિમૂલે અત્તના પવત્તિત-પુબ્બભાગ-મનસિકારવસેન વુત્તં. અતિટ્ઠન્તો અવાયમન્તોતિ પતિટ્ઠાનાયૂહનકરણકિલેસાદીનં પરિવજ્જનેન અસંસીદન્તો અનિબ્બુય્હન્તો. દેવતાયપિ પટિવિદ્ધો તદત્થો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નતાય વિમુત્તિપરિપાચનીયધમ્માનં પરિપક્કત્તા. ન પન પાકટો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂઆદીનં, ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂનં પન યથા તસ્સા દેવતાય, તથા પાકટો એવાતિ. સત્ત દુકા ઇદાનિ વુચ્ચમાનરૂપા દસ્સિતા પોરાણટ્ઠકથાયં. કિલેસવસેન સન્તિટ્ઠન્તોતિ લોભાદીહિ અભિભૂતતાય સંસારે પતિટ્ઠહન્તો સમ્મા અપ્પટિપજ્જનેન તત્થેવ સંસીદતિ નામ. અભિસઙ્ખારવસેનાતિ તત્થેવાભિસઙ્ખારચેતનાય ચેતેન્તો સમ્માપટિપત્તિયોગ્યસ્સ ખણસ્સ અતિવત્તનેન નિબ્બુય્હતિ નામ. ઇમિના નયેન સેસદુકેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ વટ્ટમૂલકા કિલેસાતિ તેસં વસેન સંસારે અવટ્ઠાનં તંતંકમ્મુના તત્થ તત્થ ભવે અભિનિબ્બત્તિ, કિલેસા પન તેસં પચ્ચયમત્તં. તત્થ તત્થ ભવે અપરાપરં નિબ્બત્તેન્તો સંસારે નિબ્બુય્હતિ નામાતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ દસ્સનવસેન પઠમદુકો વુત્તો. ઇમે સત્તા સંસારે પરિબ્ભમન્તા દુવિધા તણ્હાચરિતા દિટ્ઠિચરિતા ચાતિ તેસં સંસારનાયિકભૂતાનં ધમ્માનં વસેન સન્તિટ્ઠનં, તદઞ્ઞેસં પવત્તિપચ્ચયાનં વસેન આયૂહનન્તિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ દસ્સનવસેન દુતિયદુકો વુત્તો. સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદદસ્સનસભાવાય તણ્હાય વસેન વિસેસતો પતિટ્ઠાનં, અમુત્તિમગ્ગે મુત્તિમગ્ગપરામાસતો તથા આયૂહનમ્પિ દિટ્ઠિયા વસેન હોતીતિ દસ્સેતું તતિયદુકો વુત્તો. ચતુત્થદુકે પન અધિપ્પાયો અટ્ઠકથાય એવ વિભાવિતો. યસ્મા ‘‘સસ્સતો અત્તા’’તિ અભિનિવિસન્તો અરૂપરાગં, અસઞ્ઞૂપગં વા અવિમોક્ખંયેવ વિમોક્ખોતિ ગહેત્વા સંસારે એવ ઓલીયતિ. તેનાહ ‘‘ઓલીયનાભિનિવેસા હિ ભવદિટ્ઠી’’તિ. યસ્મા પન કામભવાદીસુ યં વા તં વા ભવં પત્વા અત્તા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણાતિ અભિનિવિસન્તો ભવવિપ્પમોક્ખાવહાય સમ્માપટિપત્તિયા અપ્પટિપજ્જનેન તં અતિવત્તતિ. તેન વુત્તં ‘‘અતિધાવનાભિનિવેસા વિભવદિટ્ઠી’’તિ.

લીનવસેન સન્તિટ્ઠન્તોતિ કોસજ્જાદિવસેન સંકોચાપજ્જનેન સમ્મા અપ્પટિપજ્જન્તો. ઉદ્ધચ્ચવસેન આયૂહન્તોતિ સમ્માસમાધિનો અભાવેન વિક્ખેપવસેન પઞ્ચમો દુકો વુત્તો. યથા કામસુખં પવિટ્ઠસ્સ સમાધાનં નત્થિ ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલિટ્ઠત્તા, એવં અત્તપરિતાપનમનુયુત્તસ્સ કાયસ્સ ઉપક્કિલિટ્ઠત્તા. ઇતિ ચિત્તકાયપરિક્કિલેસકરા દ્વે અન્તા તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયતાય સંસીદનનિબ્બુય્હનનિમિત્તા વુત્તા છટ્ઠદુકે. પુબ્બે સપ્પદેસતોવ સંકિલેસધમ્મા ‘‘સંસીદનનિમિત્ત’’ન્તિ દસ્સિતાતિ ઇદાનિ નિપ્પદેસતો દસ્સનવસેન, પુબ્બે ચ સાધારણતો અભિસઙ્ખારધમ્મા ‘‘નિબ્બુય્હનનિમિત્ત’’ન્તિ દસ્સિતાતિ ઇદાનિ પુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારે એવ ‘‘આયૂહનનિમિત્ત’’ન્તિ દસ્સનવસેન સત્તમદુકો વુત્તો. એવઞ્હિ દુગ્ગતિસુગતૂપપત્તિવસેન સંસીદનનિબ્બુય્હનાનિ વિભજ્જ દસ્સિતાનિ હોન્તીતિ. તેનેવાહ ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ. અધોભાગં દુગ્ગતિં ગમેન્તીતિ અધોભાગઙ્ગમનીયા અનુનાસિકલોપં અકત્વા. તથા ઉપરિભાગં ગમેન્તીતિ ઉપરિભાગઙ્ગમનીયા.

એત્થ ચ ઓઘતરણં પુચ્છિતેન ભગવતા ‘‘અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહ’’ન્તિ તસ્સ પહાનઙ્ગમેવ દસ્સિતં, ન સમ્પયોગઙ્ગન્તિ? ન એવં દટ્ઠબ્બં, યાવતા યેન પતિટ્ઠાનં હોતિ, યેન ચ આયૂહનં, તદુભયપટિક્ખેપમુખેન તપ્પટિપક્ખધમ્મદસ્સનમેતન્તિ. ન હેસ અ-કારો કેવલં પટિસેધે, અથ ખો પટિપક્ખે ‘‘અકુસલા ધમ્મા, અહિતો, અધમ્મો’’તિઆદીસુ વિય, તસ્મા અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહન્તિ પતિટ્ઠાનાયૂહનાનં પટિપક્ખવસેન પવત્તમાનો તથાપવત્તિહેતૂવાતિ અયમેત્થ અત્થો. ખોતિ ચ અવધારણત્થે નિપાતો ‘‘અસ્સોસિ ખો’’તિઆદીસુ (પારા. ૧) વિય. તેન અપ્પતિટ્ઠાનસ્સ એકંસિકતં દસ્સેતિ. સોયં ખો-સદ્દો ‘‘અનાયૂહ’’ન્તિ એત્થાપિ આનેત્વા વત્તબ્બો. અનાયૂહનમ્પિ હિ એકંસિકમેવાતિ તસ્સ પટિપક્ખો સહ વિપસ્સનાય અરિયમગ્ગો. તેન હિ ઓઘતરણં હોતિ, ન અઞ્ઞથા. એવમયં યથાનુસન્ધિદેસના કતા, દેવતા ચ સહવિપસ્સનં મગ્ગં પટિવિજ્ઝીતિ પઠમફલે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇમં પઞ્હવિસ્સજ્જન’’ન્તિઆદિ.

‘‘ચિરસ્સા’’તિ ઇમિના સમાનત્થં પદન્તરમેતન્તિ આહ ‘‘ચિરસ્સ કાલસ્સા’’તિ યથા ‘‘મમં વા, ભિક્ખવે’’તિ (દી. નિ. ૧.૫-૬) એત્થ ‘‘મમા’’તિ ઇમિના સમાનત્થં પદન્તરં મમન્તિ. ન દિટ્ઠપુબ્બાતિ અદસ્સાવી. અદસ્સાવિતા ચ દિસ્વા કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ અસિદ્ધતાય વેદિતબ્બા. અઞ્ઞથા કા નામ સા દેવતા, યા ભગવન્તં ન દિટ્ઠવતી? તેનાહ ‘‘કિં પનિમાયા’’તિઆદિ. દસ્સનં ઉપાદાય એવં વત્તું વત્તતીતિ યદા કદાચિ કઞ્ચિ પિયજાતિકં દિસ્વા તં દસ્સનં ઉપાદાય ‘‘ચિરેન વત મયં આયસ્મન્તં પસ્સામા’’તિ અદિટ્ઠપુબ્બં દિટ્ઠપુબ્બં વા એવં વત્તું યુજ્જતિ, અયં લોકે નિરુળ્હે સમુદાચારોતિ દસ્સેતિ. બ્રહ્મં વા વુચ્ચતિ અરિયમગ્ગો, તસ્સ અણનતો જાનનતો પટિવિજ્ઝનતો બ્રાહ્મણો. કિલેસનિબ્બાનેનાતિ કિલેસાનં અચ્ચન્તસમુચ્છેદસઙ્ખાતેન નિબ્બાનેન નિબ્બુતં સમ્મદેવ વૂપસન્ત-સબ્બકિલેસદરથ-પરિળાહં. આસત્તવિસત્તાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન વિસતાદિઆકારે સઙ્ગણ્હાતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘વિસતાતિ વિસત્તિકા, વિસટાતિ વિસત્તિકા, વિસાલાતિ વિસત્તિકા, વિસક્કતીતિ વિસત્તિકા, વિસંવાદિકાતિ વિસત્તિકા, વિસં હરતીતિ વિસત્તિકા, વિસમૂલાતિ વિસત્તિકા, વિસફલાતિ વિસત્તિકા, વિસપરિભોગોતિ વિસત્તિકા, વિસાલા વા પન સા તણ્હા રૂપે સદ્દે ગન્ધે રસે ફોટ્ઠબ્બે ધમ્મે કુલે ગણે વિસતા વિત્થતાતિ વિસત્તિકા’’તિ (મહાનિ. ૩).

તત્થ વિસતાતિ વિત્થતા રૂપાદીસુ તેભૂમકધમ્મેસુ અભિબ્યાપનવસેન વિસટાતિ પુરિમવચનમેવ ત-કારસ્સ ટ-કારં કત્વા વુત્તં. વિસાલાતિ વિપુલા. વિસક્કતીતિ પરિસક્કતિ, સહતિ વા. રત્તો હિ રાગવત્થુના પાદેન તાળિયમાનોપિ સહતીતિ. ઓસક્કનં વિપ્ફન્દનં વા ‘‘વિસક્કન’’ન્તિપિ વદન્તિ. અનિચ્ચાદિં નિચ્ચાદિતો. ગણ્હાતીતિ વિસંવાદિકા હોતિ. વિસં હરતીતિ તથા તથા કામેસુ આનિસંસં પસ્સન્તી વિવિધેહિ આકારેહિ નેક્ખમ્માભિમુખપ્પવત્તિતો ચિત્તં સંહરતિ સંખિપતિ, વિસં વા દુક્ખં, તં હરતિ, વહતીતિ અત્થો. દુક્ખનિબ્બત્તકકમ્મસ્સ હેતુભાવતો વિસમૂલા. વિસં વા દુક્ખાભિભૂતા વેદના મૂલં એતિસ્સાતિ વિસમૂલા. દુક્ખસમુદયત્તા વિસં ફલં એતિસ્સાતિ વિસફલા. તણ્હાય રૂપાદિકસ્સ દુક્ખસ્સેવ પરિભોગો હોતિ, ન અમતસ્સાતિ વિસપરિભોગોતિ વુત્તા, સબ્બત્થ નિરુત્તિવસેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. યો પનેત્થ પધાનો અત્થો, તં દસ્સેતું પુન ‘‘વિસાલા વા પના’’તિઆદિ વુત્તન્તિ એવમેત્થ વિસત્તિકાપદસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. તિણ્ણં પઠમદુતિયમગ્ગેહિ. નિત્તિણ્ણં તતિયમગ્ગેન. ઉત્તિણ્ણં ચતુત્થમગ્ગેન.

સમનુઞ્ઞોતિ સમ્મદેવ કતાનુઞ્ઞો. તેનાહ ‘‘એકજ્ઝાસયો અહોસી’’તિ. અન્તરધાયીતિ અદસ્સનં અગમાસિ. યથા પન અન્તરધાયિ, તં દસ્સેતું ‘‘અભિસઙ્ખતકાય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. માલેહીતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, ‘‘માલાહી’’તિ કેચિ પઠન્તિ, ‘‘મલ્યેહી’’તિ વત્તબ્બે ય-કારલોપં કત્વા નિદ્દેસો. અયં તાવ અટ્ઠકથાય લીનત્થવણ્ણના.

નેત્તિનયવણ્ણના

ઇદાનિ પકરણનયેન પાળિયા અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામ. સા પન અત્થવણ્ણના યસ્મા દેસનાય સમુટ્ઠાનપ્પયોજનભાજનેસુ પિણ્ડત્થેસુ ચ નિદ્ધારિતેસુ સુકરા હોતિ સુવિઞ્ઞેય્યા ચ, તસ્મા સુત્તદેસનાય સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમં નિદ્ધારયિસ્સામ. તત્થ સમુટ્ઠાનં તાવ દેસનાનિદાનં, તં સાધારણં અસાધારણન્તિ દુવિધં. તત્થ સાધારણમ્પિ અબ્ભન્તરબાહિરભેદતો દુવિધં. તત્થ સાધારણં અબ્ભન્તરસમુટ્ઠાનં નામ લોકનાથસ્સ મહાકરુણા. તાય હિ સમુસ્સાહિતસ્સ ભગવતો વેનેય્યાનં ધમ્મદેસનાય ચિત્તં ઉદપાદિ, યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સત્તેસુ ચ કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચ બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેસી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૨૮૩; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૯). એત્થ ચ હેતુઅવત્થાયપિ મહાકરુણાય સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો યાવદેવ સંસારમહોઘતો સદ્ધમ્મદેસનાહત્થદાનેહિ સત્તસન્તારણત્થં તદુપ્પત્તિતો. યથા ચ મહાકરુણા, એવં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં દસબલઞાણાદીનિ ચ દેસનાય અબ્ભન્તરસમુટ્ઠાનભાવેન વત્તબ્બાનિ. સબ્બઞ્હિ ઞેય્યધમ્મં તેસં દેસેતબ્બપ્પકારં સત્તાનઞ્ચ આસયાનુસયાદિં યાથાવતો જાનન્તો ભગવા ઠાનાટ્ઠાનાદીસુ કોસલ્લેન વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપં વિચિત્તનયદેસનં પવત્તેસીતિ. બાહિરં પન સાધારણં સમુટ્ઠાનં દસસહસ્સમહાબ્રહ્મપરિવાર-સહમ્પતિમહાબ્રહ્મુનો અજ્ઝેસનં. તદજ્ઝેસનુત્તરકાલઞ્હિ ધમ્મગમ્ભીરતાપચ્ચવેક્ખણાજનિતં અપ્પોસ્સુક્કતં પટિપ્પસ્સમ્ભેત્વા ધમ્મસ્સામી ધમ્મદેસનાય ઉસ્સાહજાતો અહોસિ. અસાધારણમ્પિ અબ્ભન્તરબાહિરભેદતો દુવિધમેવ. તત્થ અબ્ભન્તરં યાય મહાકરુણાય યેન ચ દેસનાઞાણેન ઇદં સુત્તં પવત્તિતં, તદુભયં વેદિતબ્બં બાહિરં પન તસ્સા દેવતાય પુચ્છા, પુચ્છાવસિકો હેસ સુત્તનિક્ખેપો. તયિદં પાળિયં આગતમેવ.

પયોજનમ્પિ સાધારણાસાધારણતો દુવિધં. તત્થ સાધારણં અનુક્કમેન યાવ અનુપાદાપરિનિબ્બાનં વિમુત્તિરસત્તા ભગવતો દેસનાય. તેનેવાહ ‘‘એતદત્થા કથા, એતદત્થા મન્તના’’તિઆદિ (પરિ. ૩૬૬). અસાધારણં પન તસ્સા દેવતાય દસ્સનમગ્ગસમધિગમો, ઉભયમ્પેતં બાહિરમેવ. સચે પન વેનેય્યસન્તાનગતમ્પિ દેસનાબલસિદ્ધિસઙ્ખાતં પયોજનં અધિપ્પાયસમિજ્ઝનભાવતો યથાધિપ્પેતત્થસિદ્ધિયા મહાકારુણિકસ્સ ભગવતોપિ પયોજનમેવાતિ ગણ્હેય્ય, ઇમિના પરિયાયેનસ્સ અબ્ભન્તરતાપિ સિયા.

અપિચ તસ્સા દેવતાય ઓઘતરણાકારસ્સ યાથાવતો અનવબોધો ઇમિસ્સા દેસનાય સમુટ્ઠાનં, તદવબોધો પયોજનં. સો હિ ઇમાય દેસનાય ભગવન્તં પયોજેતિ તન્નિપ્ફાદનપરાયં દેસનાતિ કત્વા. યઞ્હિ દેસનાય સાધેતબ્બં ફલં, તં આકઙ્ખિતબ્બત્તા દેસકં દેસનાય પયોજેતીતિ પયોજનન્તિ વુચ્ચતિ. તથા દેવતાય તદઞ્ઞેસઞ્ચ વિનેય્યાનં પતિટ્ઠાનાયૂહનવિસ્સજ્જનઞ્ચેત્થ પયોજનં. તથા સંસારચક્કનિવત્તિ-સદ્ધમ્મચક્કપ્પવત્તિસસ્સતાદિમિચ્છાચાર-નિરાકરણં સમ્માવાદપુરેક્ખારો અકુસલમૂલસમૂહનનં કુસલમૂલસમારોપનં અપાયદ્વારપિદહનં સગ્ગમોક્ખદ્વારવિવરણં પરિયુટ્ઠાનવૂપસમનં અનુસયસમુગ્ઘાતનં ‘‘મુત્તો મોચેસ્સામી’’તિ પુરિમપટિઞ્ઞાઅવિસંવાદનં તપ્પટિપક્ખમારમનોરથવિસંવાદનં તિત્થિયસમયનિમ્મથનં બુદ્ધધમ્મપતિટ્ઠાપનન્તિ એવમાદીનિપિ પયોજનાનિ ઇધ વેદિતબ્બાનિ.

યથા દેવતા ઓઘતરણે સંસયપક્ખન્દા, તાદિસા અઞ્ઞે ચ સઙ્ખાતધમ્માનં સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ચ પટિપત્તિં અજાનન્તા અસદ્ધમ્મસ્સવન-ધારણ-પરિચય-મનસિકારવિપલ્લત્થબુદ્ધિકા સદ્ધમ્મસ્સવન-ધારણ-પરિચયવિમુખા ચ ભવવિમોક્ખેસિનો વિનેય્યા ઇમિસ્સા દેસનાય ભાજનં.

પિણ્ડત્થા પન ‘‘અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહ’’ન્તિ પદદ્વયે ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનાનુયોગવસેન યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો કુસલમૂલસમાયોગો ઓલીયનાતિધાવનાવિસ્સજ્જનં ઉપાયવિનિબન્ધવિધમનં મિચ્છાભિનિવેસદૂરીભાવો તણ્હાવિજ્જાવિસોધનં વટ્ટત્તયવિચ્છેદનુપાયો આસવોઘ-યોગ-ગન્થાગતિ-તણ્હુપ્પાદુપાદાનવિયોગો ચેતોખિલવિવેચનં અભિનન્દનનિવારણં સંસગ્ગાતિક્કમો વિવાદમૂલપરિચ્ચાગો અકુસલકમ્મપથવિદ્ધંસનં મિચ્છત્તાતિવત્તનં અનુસયમૂલચ્છેદો. સબ્બકિલેસ-દરથપરિળાહ-સારમ્ભપટિપ્પસ્સમ્ભનં દસ્સનસવનનિદ્દેસો વિજ્જૂપમવજિરૂપમધમ્માપદેસો અપચયગામિધમ્મવિભાવના પહાનત્તયદીપના સિક્ખત્તયાનુયોગો સમથવિપસ્સનાનુટ્ઠાનં ભાવનાસચ્છિકિરિયાસિદ્ધિ સીલક્ખન્ધાદિપારિસુદ્ધીતિ એવમાદયો વેદિતબ્બા.

તત્થ યેસં કિલેસાદીનં વસેન પતિટ્ઠાતિ સંસીદતિ, યેસઞ્ચ અભિસઙ્ખારાદીનં વસેન આયૂહતિ નિબ્બુય્હતિ, ઉભયમેતં સમુદયસચ્ચં, તપ્પભાવિતા તદુભયનિસ્સિતા ચ ખન્ધા દુક્ખસચ્ચં, તદુભયમત્થો, ‘‘અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહ’’ન્તિ અધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ પટિચ્છન્નં કત્વા દેસના ઉપાયો માનનિગ્ગણ્હનવસેન તસ્સા દેવતાય સચ્ચાભિસમયકારણભાવતો પતિટ્ઠાનાયૂહનપટિક્ખેપોપદેસેન ચતુરોઘનિરત્થરણત્થિકેહિ અન્તદ્વયરહિતા મજ્ઝિમા પટિપત્તિ પટિપજ્જિતબ્બાતિ અયમેત્થ ભગવતો આણત્તીતિ અયં દેસનાહારો.

પરસંસયપક્ખન્દનતાય ઞાતુકામતાય ચ કથં નૂતિ પુચ્છાવસેન વુત્તં? અભિમુખભાવતો એકપુગ્ગલભાવતો ચ ‘‘ત્વ’’ન્તિ વુત્તં. પરમુક્કંસગતસ્સ ગરુભાવસ્સ અનઞ્ઞયોગ્યસ્સ સદ્ધમ્મધુરસ્સ પરિદીપનતો સાધૂતિ મરિસસીલાદિગુણતાય ‘‘મારિસા’’તિ વુત્તં. અવહનનતો રાસિભાવતો ચ ‘‘ઓઘ’’ન્તિ વુત્તં. ઞાતું ઇચ્છિતસ્સ અત્થસ્સ કતત્તા પરિયોસાપિતત્તા ‘‘ઇતી’’તિ વુત્તં. સંસીદનલક્ખણસ્સ પતિટ્ઠાનસ્સ અકાતબ્બતો સબ્બસો ચ અકતત્તા. ‘‘અપ્પતિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તં. તયિદં અકરણં એકંસિકન્તિ ખોતિ અવધારણવસેન વુત્તં. તસ્સ ચ અપ્પતિટ્ઠાનસ્સ સસન્તતિગતત્તા ‘‘ત્વ’’ન્તિ ચ પુચ્છિતત્તા ‘‘અહ’’ન્તિ વુત્તં. દેવતાય સમ્બોધનતો પિયાલપનતો ચ, ‘‘આવુસો’’તિ વુત્તં. નિબ્બુય્હનલક્ખણસ્સ આયૂહનસ્સ અકાતબ્બતો સબ્બસો ચ અકતત્તા અનાયૂહન્તિ વુત્તં. તિણ્ણાકારસ્સ ઓઘાનં અનિચ્છિતભાવતો એવ તત્થ સંસયસ્સ અનપગતત્તા ઓઘતરણસ્સ ચ અવિસેસત્તા ‘‘યથા કથં પના’’તિ વુત્તં. તથા સંસીદનલક્ખણં પતિટ્ઠાનં સંસારે ચ સણ્ઠાનન્તિ અનત્થન્તરત્તા અભિન્નકાલિકં. તથા નિબ્બુય્હનલક્ખણં આયૂહનં સમ્માપટિપત્તિયા અતિવત્તનન્તિ અનત્થન્તરત્તા અભિન્નકાલિકન્તિ વુત્તં ‘‘યદા સ્વાહં…પે… તદાસ્સુ નિબ્બુય્હામી’’તિ. તદુભયસ્સ પટિપક્ખભાવતો પટિબાહનતો ચ ઓઘાતિણ્ણાતિ વુત્તં ‘‘એવં ખ્વાહં…પે… ઓઘમતરિ’’ન્તિ.

એકબુદ્ધન્તરન્તરિકત્તા સુદૂરકાલિકતાય ‘‘ચિરસ્સ’’ન્તિ વુત્તં. અન્તરા અદિટ્ઠપુબ્બતાય વિમ્હયનીયતાય ચ ‘‘વતા’’તિ વુત્તં. તદા ઉપલબ્ભમાનતાય અત્તપચ્ચક્ખતાય ચ ‘‘પસ્સામી’’તિ વુત્તં. બાહિતપાપતો બ્રહ્મસ્સ ચ અરિયમગ્ગસ્સ અણનતો પટિવિજ્ઝનતો ‘‘બ્રાહ્મણ’’ન્તિ વુત્તં. કિલેસસન્તાપવૂપસમનતો દુક્ખસન્તાપવૂપસમનતો ચ સબ્બસો નિબ્બુતત્તા ‘‘પરિનિબ્બુત’’ન્તિ વુત્તં. તરણપયોગસ્સ નિબ્બત્તિતત્તા ઉપરિ તરિતબ્બાભાવતો ચ ‘‘તિણ્ણ’’ન્તિ વુત્તં. ઞાણચક્ખુના ઓલોકેતબ્બતો લુજ્જનતો પલુજ્જનતો ચ ‘‘લોકે’’તિ વુત્તં. વિસયેસુ સઞ્જનતો જાતભાવતો ‘‘વિસત્તિક’’ન્તિ વુત્તં. ઞાણસ્સ પચ્ચક્ખભાવતો નિગમનતો ચ ‘‘ઇદ’’ન્તિ વુત્તં. ભાસિતત્તા પરિસમત્તત્તા ચ ‘‘અવોચા’’તિ વુત્તં. પઠમં ગહિતત્તા પચ્ચામસનતો ચ ‘‘સા દેવતા’’તિ વુત્તં. પટિક્ખેપસ્સ અભાવતો અત્થસ્સ અનુમોદિતબ્બતો ‘‘સમનુઞ્ઞો’’તિ વુત્તં. વિનેય્યાનં સાસનતો પરમત્થસમ્પત્તિતો ચ ‘‘સત્થા’’તિ વુત્તં. ચક્ખુપથાતિક્કમેન તિરોભાવૂપગમનતો ‘‘અન્તરધાયી’’તિ વુત્તન્તિ અયં અનુપદવિચયતો વિચયહારો.

અપ્પતિટ્ઠાનાનાયૂહનેહિ ઓઘતરણં યુજ્જતિ કિલેસાભિસઙ્ખારવિજહનેન પારસમ્પત્તિસમિજ્ઝનતો. સબ્બકિલેસ-તણ્હાદિટ્ઠિ-તણ્હાયતન-સસ્સતાદિવસેન સન્તિટ્ઠતો સંસારે સંસીદનં હોતીતિ યુજ્જતિ કારણસ્સ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવતો. અભિસઙ્ખરણકિચ્ચે કિલેસાભિસઙ્ખારે વિજ્જમાને સબ્બદિટ્ઠાભિનિવેસ-અતિધાવનાભિનિવેસાદીનં વસેન આયૂહન્તસ્સ સંસારમહોઘેન નિબ્બુય્હનં હોતીતિ યુજ્જતિ સમ્માપટિપત્તિયા અતિવત્તનતો. બ્રહ્મસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ અણનતો પટિવિજ્ઝનતો બ્રાહ્મણભાવો યુજ્જ્જતિ બાહિતપાપત્તા. સમ્મદેવ સન્તધમ્મસમધિગમતો પરિનિબ્બુતભાવો યુજ્જતિ સબ્બસો સવાસનપહીનકિલેસત્તા. તથા ચ વિસત્તિકાય તિણ્ણભાવો યુજ્જતિ યથા યાય લેસોપિ ન દિસ્સતિ, એવં અગ્ગમગ્ગેન તસ્સા સમુચ્છિન્નત્તાતિ અયં યુત્તિહારો.

કિલેસવટ્ટવસેન પતિટ્ઠાનં વિસેસતો કમ્મવટ્ટસ્સ પદટ્ઠાનં. અભિસઙ્ખારવસેન આયૂહનઞ્ચ વિપાકવટ્ટસ્સ પદટ્ઠાનં. અપ્પતિટ્ઠાનાનાયૂહનાનિ ઓઘતરણસ્સ પદટ્ઠાનં, ઓઘતરણં અનુપાદિસેસનિબ્બાનસ્સ. તણ્હાવસેન પતિટ્ઠાનસ્સ અસ્સાદાનુપસ્સિતા પદટ્ઠાનં. તેનાહ ભગવા – ‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૫૨, ૫૬).

ખન્ધાવિજ્જા-ફસ્સ-સઞ્ઞા-વિતક્કાયોનિસોમનસિકાર-પાપમિત્તપરતોઘોસા દિટ્ઠિવસેન પતિટ્ઠાનસ્સ પદટ્ઠાનં. યથાહ – પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૧૨૪) ‘‘ખન્ધાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, અવિજ્જાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ. તણ્હાદિટ્ઠાભિનન્દનઅવસેસકિલેસાભિસઙ્ખારવસેન આયૂહનસ્સ પદટ્ઠાનં. ઇમિના નયેન યથારહં તણ્હાદિટ્ઠાદિવસેન પતિટ્ઠાનાયૂહનાનં પદટ્ઠાનભાવો વત્તબ્બો. સેસમેત્થ પાળિતો એવ સુનિદ્ધારિયં. અયં પદટ્ઠાનહારો.

અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહન્તિ પતિટ્ઠાનાયૂહનપટિક્ખેપેન વિસ્સજ્જેન્તેન નિય્યાનાવહા સમ્માપટિપત્તિ ગહિતા એકન્તતો ઓઘનિત્થરણૂપાયભાવતો. તગ્ગહણેન ચ સબ્બેપિ સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા ગહિતા હોન્તિ નિય્યાનલક્ખણેન એકલક્ખણત્તાતિ અયં લક્ખણહારો.

નિદાનમસ્સા દેવતાય ઓઘતરણાકારસ્સ યાથાવતો અનવબોધોતિ વુત્તોવાયમત્થો. અઞ્ઞેપિ યે ઇમં દેસનં નિસ્સાય ઓઘતરણૂપાયં પટિવિજ્ઝન્તિ, તેપિ ઇમિસ્સા દેસનાય નિદાનન્તિ દટ્ઠબ્બા. ‘‘કથં નુ ખો ઇમં દેસનં નિસ્સાય સમ્મદેવ પટિવિજ્ઝન્તા ચતુબ્બિધમ્પિ ઓઘં તરન્તા સકલસંસારમહોઘતો નિત્થરેય્યું, પરે ચ તત્થ પતિટ્ઠપેય્યુ’’ન્તિ અયમેત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો. પદનિબ્બચનં નિરુત્તં, તં ‘‘એવ’’ન્તિઆદિનિદાનપદાનં ‘‘કથ’’ન્તિઆદિપાળિપદાનઞ્ચ અટ્ઠકથાય તસ્સા લીનત્થવણ્ણનાય ચ વુત્તનયાનુસારેન સુકરત્તા અતિવિત્થારભયેન ન વિત્થારયિમ્હ.

પદ-પદત્થ-દેસના-નિક્ખેપ-સુત્તસન્ધિ-વસેન પઞ્ચવિધા સન્ધિ. તત્થ પદસ્સ પદન્તરેન સમ્બન્ધો પદસન્ધિ. તથા પદત્થસ્સ પદત્થન્તરેન સમ્બન્ધો પદત્થસન્ધિ, યો ‘‘કિરિયાકારકસમ્બન્ધો’’તિ વુત્તો. નાનાનુસન્ધિકસ્સ તંતંઅનુસન્ધીતિ સમ્બન્ધો, એકાનુસન્ધિકસ્સ પન પુબ્બાપરસમ્બન્ધો દેસનાસન્ધિ, યા અટ્ઠકથાયં ‘‘પુચ્છાનુસન્ધિ અજ્ઝાસયાનુસન્ધિ યથાનુસન્ધી’’તિ તિધા વિભત્તા. અજ્ઝાસયો ચેત્થ અત્તજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયોતિ દ્વિધા વેદિતબ્બો. નિક્ખેપસન્ધિ ચતુન્નં સુત્તનિક્ખેપાનં વસેન વેદિતબ્બા. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પપઞ્ચસૂદનીટીકાયં વુત્તનયેન ગહેતબ્બં. સુત્તસન્ધિ ઇધ પઠમનિક્ખેપવસેન વેદિતબ્બા.

‘‘કસ્મા પનેત્થ ઓઘતરણસુત્તમેવ પઠમં નિક્ખિત્ત’’ન્તિ નાયમનુયોગો કત્થચિ ન પવત્તતિ? અપિચ ‘‘અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહં ઓઘમતરિ’’ન્તિ પતિટ્ઠાનાયૂહનપટિક્ખેપવસેન અન્તદ્વયવિવજ્જનમુખેન વા મજ્ઝિમાય પટિપદાય વિભાવનતો સબ્બપઠમમિદં સુત્તં ઇધ નિક્ખિત્તં. અન્તદ્વયં અનુપગમ્મ મજ્ઝિમાય પટિપત્તિયા સઙ્કાસનપરઞ્હિ બુદ્ધાનં સાસનન્તિ. યં પન એકિસ્સા દેસનાય દેસનન્તરેન સદ્ધિં સંસન્દનં, અયમ્પિ દેસનાસન્ધિ. સા ઇધ એવં વેદિતબ્બા –

‘‘અપ્પતિટ્ઠં…પે… અનાયૂહં ઓઘમતરિ’’ન્તિ અયં દેસના –

‘‘સબ્બદા સીલસમ્પન્નો, પઞ્ઞવા સુસમાહિતો;

આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તો, ઓઘં તરતિ દુત્તરં.

‘‘વિરતો કામસઞ્ઞાય, રૂપસંયોજનાતિગો;

નન્દીરાગપરિક્ખીણો, સો ગમ્ભીરે ન સીદતિ; (સં. નિ. ૧.૯૬);

સદ્ધાય તરતિ ઓઘં, અપ્પમાદેન અણ્ણવં. (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૬);

‘‘પઞ્ચ છિન્દે પઞ્ચ જહે, પઞ્ચ ચુત્તરિ ભાવયે;

પઞ્ચસઙ્ગાતિગો ભિક્ખુ, ઓઘતિણ્ણોતિ વુચ્ચતિ. (સં. નિ. ૧.૫; ધ. પ. ૩૭૦);

‘‘તસ્મા જન્તુ સદા સતો, કામાનિ પરિવજ્જયે;

તે પહાય તરે ઓઘં, નાવં સિત્વાવ પારગૂ. (સુ. નિ. ૭૭૭; મહાનિ. ૬; નેત્તિ. ૫);

‘‘એકાયનં જાતિખયન્તદસ્સી, મગ્ગં પજાનાતિ હિતાનુકમ્પી;

એતેન મગ્ગેન તરિંસુ પુબ્બે, તરિસ્સન્તિ યે ચ તરન્તિ ઓઘ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૫.૩૮૪, ૪૦૯; મહાનિ. ૧૯૧; ચૂળનિ. પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૭; પઠમવગ્ગ ૧૨૧; નેત્તિ. ૧૭૦) –

એવમાદીહિ દેસનાહિ સંસન્દતીતિ અયં ચતુબ્યૂહો હારો.

અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહન્તિ એત્થ સંકિલેસવસેન પતિટ્ઠાનં આયૂહનઞ્ચ. તેન અયોનિસોમનસિકારો દીપિતો, સન્તકિલેસવસેન અનાયૂહનેન યોનિસોમનસિકારો. તત્થ અયોનિસોમનસિકરોતો તણ્હાવિજ્જા પવડ્ઢતિ. તેસુ તણ્હાગહણેન ચ તણ્હામૂલકા ધમ્મા આવત્તન્તિ. અવિજ્જાગહણેન અવિજ્જામૂલકં સબ્બં ભવચક્કં આવત્તતિ. યોનિસોમનસિકારગ્ગહણેન ચ યોનિસોમનસિકારમૂલકા ધમ્મા આવત્તન્તિ ચતુબ્બિધઞ્ચ સમ્પત્તિચક્કં. પતિટ્ઠાનાયૂહનપટિક્ખેપેન પન સમ્માપટિપત્તિ દીપિતા, સા ચ સઙ્ખેપતો સીલાદિસઙ્ગહા. તત્થ સીલગ્ગહણેન એકાદસ સીલાનિસંસા આવત્તન્તિ, સમાધિગ્ગહણેન પઞ્ચઙ્ગિકો સમ્માસમાધિ પઞ્ચઞ્ઞાણિકો સમ્માસમાધિ સમાધિપરિક્ખારા ચ આવત્તન્તિ. પઞ્ઞાગહણેન પઞ્ઞા ચ સમ્માદિટ્ઠીતિ સમ્માદિટ્ઠિસુદસ્સના સબ્બેપિ અરિયમગ્ગધમ્મા આવત્તન્તીતિ અયં આવત્તો હારો.

પતિટ્ઠાનં કિલેસાદિવસેન સત્તવિધં. આયૂહનં અભિસઙ્ખારાદિવસેન સત્તવિધં. તથા તપ્પટિપક્ખતો અપ્પતિટ્ઠાનં અનાયૂહનઞ્ચ. અયમેત્થ ધમ્મવિભત્તિ. પદટ્ઠાનભૂમિવિભત્તિયો પન હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા. અયં વિભત્તિહારો.

પુબ્બભાગપ્પટિપદં સમ્મદેવ સમ્પાદેત્વા સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં કત્વા ભાવનં ઉસ્સક્કેન્તો કિલેસાદીનં દૂરીકરણતો તેસં વસેન અસંસીદન્તો અનિબ્બુય્હન્તો અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહં ઓઘં તરતિ. કિલેસાદીનં વસેન પન સંસીદન્તો નિબ્બુય્હન્તો સંસારે પતિટ્ઠાનતો આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયા આયૂહનતો ઓઘં ન તરતીતિ અયં પરિવત્તો હારો.

અપ્પતિટ્ઠં અસન્તિટ્ઠન્તો અસંસીદન્તો અનિબ્બિસં અનવિનિબ્બિસન્તિ પરિયાયવચનં, અનાયૂહં અનિબ્બુય્હન્તો અચેતેન્તો અપકપ્પેન્તોતિ પરિયાયવચનં, ઓઘં કિલેસસમુદ્દન્તિ પરિયાયવચનં, અતરિ અતિક્કમિ અચ્ચવાયીતિ પરિયાયવચનં. ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ પરિયાયવચનં વેદિતબ્બન્તિ અયં વેવચનો હારો.

અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહન્તિ એત્થ પતિટ્ઠં આયૂહન્તિ કિલેસાનં કિચ્ચકરણપઞ્ઞત્તિ. પરિયુટ્ઠાનાનં વિભાવનપઞ્ઞત્તિ. અભિસઙ્ખારાનં વિરુહનપઞ્ઞત્તિ. તણ્હાય અસ્સાદપઞ્ઞત્તિ. દિટ્ઠિયા પરિનિપ્ફન્દનપઞ્ઞત્તિ. ભવદિટ્ઠિયા ભવાભિનિવેસપઞ્ઞત્તિ. વિભવદિટ્ઠિયા વિપલ્લાસપઞ્ઞત્તિ. કામસુખાનુયોગસ્સ કામેસુ અનુગિજ્ઝનપઞ્ઞત્તિ. અત્તકિલમથાનુયોગસ્સ અત્તપરિતાપનપઞ્ઞત્તિ. અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહન્તિ પન અભિઞ્ઞેય્યધમ્માનં અભિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ. પરિઞ્ઞેય્યધમ્માનં પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ. ઓઘમતરિન્તિ પહાતબ્બધમ્માનં પહાનપઞ્ઞત્તિ. મગ્ગસ્સ ભાવનાપઞ્ઞત્તિ. નિરોધસ્સ સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તીતિ અયં પઞ્ઞત્તિહારો.

અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહન્તિ એત્થ પતિટ્ઠાનાયૂહનગ્ગહણેન ઓઘગ્ગહણેન ચ સમુદયસચ્ચં ગહિતં. અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહં અતરિન્તિ પન પદત્તયેન મગ્ગસચ્ચં ગહિતં, હેતુગહણેન ચ હેતુમતો ગહણં સિદ્ધમેવાતિ દુક્ખનિરોધસચ્ચાનિ અત્થતો ગહિતાનેવાતિ અયં સચ્ચેહિ ઓતરણા. તત્થ યે લોકિયા પઞ્ચક્ખન્ધા, યેસં વસેન પતિટ્ઠાનાયૂહનસિદ્ધિ. યે લોકુત્તરા ચત્તારો ખન્ધા, યેસં વસેન ઓઘતરણસિદ્ધિ. અયં ખન્ધમુખેન ઓતરણા. યે એવ પઞ્ચક્ખન્ધા દ્વાદસાયતનાનિ અટ્ઠારસ ધાતુયો, તે ચત્તારો ખન્ધા દ્વાયતનાનિ દ્વે ધાતુયોતિ અયં આયતનમુખેન ધાતુમુખેન ચ ઓતરણા. તથા અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહન્તિ એત્થ પતિટ્ઠાનાયૂહનગ્ગહણેન કિલેસાભિસઙ્ખારાદીનં ગહણં. કિલેસાભિસઙ્ખારાદયો ઓઘા ચ સઙ્ખારક્ખન્ધા ધમ્માયતનં ધમ્મધાતુ ચ, અપ્પતિટ્ઠાનાનાયૂહનગ્ગહણેન ઓઘતરણવચનેન ચ સહ વિપસ્સનાય મગ્ગો કથિતો. એવઞ્ચ સઙ્ખારક્ખન્ધો ધમ્માયતનં ધમ્મધાતુ ચ ગહિતાતિ એવમ્પિ ખન્ધમુખેન આયતનમુખેન ધાતુમુખેન ઓતરણા. વિપસ્સના ચે અનિચ્ચાનુપસ્સના, અનિમિત્તમુખેન વિમોક્ખમુખં, દુક્ખાનુપસ્સના ચે, અપ્પણિહિતવિમોક્ખમુખં, અનત્તાનુપસ્સના ચે, સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખન્તિ એવં વિમોક્ખમુખેન ઓતરણં. મગ્ગે સેક્ખા સીલક્ખન્ધાદયો ધમ્માયતનધમ્મધાતૂ અનાસવા ચ એવમ્પિ ખો ખન્ધાદિમુખેન ઓતરણાતિ અયં ઓતરણો હારો.

અપ્પતિટ્ઠન્તિ આરમ્ભો. અનાયૂહન્તિ પદસુદ્ધિ, નો આરમ્ભસુદ્ધિ, તથા ઓઘન્તિ. અતરિન્તિ પન પદસુદ્ધિ ચેવ આરમ્ભસુદ્ધિ ચાતિ અયં સોધનો હારો.

અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહન્તિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં તણ્હાદિટ્ઠિઆદિવસેન પતિટ્ઠાનાયૂહનાનં સાધારણતો પટિક્ખેપચોદનાતિ કત્વા ઓઘમતરિન્તિ તં વિકપ્પેત્વા વિસેસવચનં. ઓઘતરણઞ્હિ ચત્તારો અરિયમગ્ગા. તત્થ પઠમદુતિયમગ્ગા અવિસેસેન દિટ્ઠોઘતરણં, તતિયમગ્ગો કામોઘતરણં, અગ્ગમગ્ગો સેસોઘતરણન્તિ અયં અધિટ્ઠાનો હારો.

કિલેસવસેન પતિટ્ઠાનસ્સ અયોનિસોમનસિકારો હેતુ. અભિસઙ્ખારવસેન આયૂહનસ્સ કિલેસા હેતૂ. અપ્પતિટ્ઠાનાનાયૂહનાનં પન યથાક્કમં યોનિસોમનસિકારપહાનાનિ હેતૂ. સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સના તણ્હાવસેન યથારહં તસ્સ હેતૂ. તેનાહ ભગવા – ‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ. ખન્ધાવિજ્જાફસ્સસઞ્ઞાવિતક્કાયોનિસોમનસિકારપાપમિત્તપરતોઘોસા દિટ્ઠિવસેન પતિટ્ઠાનસ્સ હેતૂ. તેનાહ – પટિસમ્ભિદામગ્ગે ‘‘ખન્ધાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, અવિજ્જાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ. તણ્હાભિનન્દના અવસેસકિલેસાભિસઙ્ખારવસેન આયૂહનસ્સ હેતૂ. ઇમિના નયેન યથારહં તણ્હાદિટ્ઠિવસેન પતિટ્ઠાનાયૂહનાનં હેતુવિભાગો નિદ્ધારેતબ્બો, તબ્બિપરિયાયેન અપ્પતિટ્ઠાનાનાયૂહનાનં. કિલેસુપ્પાદને હિ સમ્મદેવ આદીનવદસ્સનં અપ્પતિટ્ઠાનસ્સ હેતૂ, અભિસઙ્ખરણે આદીનવદસ્સનં અનાયૂહનસ્સ હેતૂ, વિપસ્સનાય ઉસ્સુક્કાપનં ઓઘતરણસ્સ હેતૂતિ અયં પરિક્ખારો હારો.

યથાવુત્તવિભાગેહિ પતિટ્ઠાનાયૂહનેહિ ચતુબ્બિધસ્સપિ ઓઘસ્સ પરિસુદ્ધિ. અપ્પતિટ્ઠાનાનાયૂહનેહિ પન સોતાનં સંવરો સબ્બસો પિધાનઞ્ચાતિ ચતુબ્બિધસ્સપિ ઓઘસ્સ વિસેસતો પિધાનં અપ્પવત્તિકરણં. અરિયમગ્ગસ્સ ભાવનાય હિ કિલેસવસેન પતિટ્ઠાનં અભિસઙ્ખારવસેન આયૂહનં ઉપચ્છિન્નં, તસ્સ સબ્બેપિ ઓઘા તિણ્ણા સમ્મતિણ્ણા પહીના હોન્તીતિ અયં સમારોપનો હારો.

અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહન્તિ એત્થ પતિટ્ઠાગહણેન તણ્હાવિજ્જા ગહિતા. તાસં હિ વસેન સત્તો તત્થ તત્થ ભવે પતિટ્ઠાતિ. આયૂહનગ્ગહણેન તપ્પચ્ચયા અભિસઙ્ખારધમ્મા ગહિતા. તત્થ તણ્હાય વિસેસતો રૂપધમ્મા અધિટ્ઠાનં, અવિજ્જાય અરૂપધમ્મા. તેસં યથાક્કમં સમથો ચ વિપસ્સના ચ પટિપક્ખા, તે ‘‘અપ્પતિટ્ઠં અનાયૂહં ઓઘમતરિ’’ન્તિ પદેહિ પકાસિતા હોન્તિ, તેસુ સમથસ્સ ચેતોવિમુત્તિ ફલં, વિપસ્સનાય પઞ્ઞાવિમુત્તિ. તથા હિ સા ‘‘રાગવિરાગા અવિજ્જાવિરાગા’’તિ વિસેસેત્વા વુચ્ચતિ. તત્થ તણ્હાવિજ્જા અભિસઙ્ખારો ચ સમુદયસચ્ચં, તેસં અધિટ્ઠાનભૂતા રૂપારૂપધમ્મા દુક્ખસચ્ચં, તેસં અપ્પવત્તિ નિરોધસચ્ચં, નિરોધપજાનના પટિપદા ઓઘતરણપરિયાયેન વુત્તા મગ્ગસચ્ચં. તણ્હાગહણેન ચેત્થ માયા-સાઠેય્યમાનાતિમાન-મદપ્પમાદ-પાપિચ્છતા-પાપમિત્તતા-અહિરિકાનોત્તપ્પાદિવસેન અકુસલપક્ખો નેતબ્બો. અવિજ્જાગહણેન વિપરીતમનસિકાર-કોધૂપનાહ-મક્ખપળાસ-ઇસ્સામચ્છરિય-સારમ્ભ- દોવચસ્સતા-ભવદિટ્ઠિઆદિવસેન અકુસલપક્ખો નેતબ્બો. વુત્તવિપરિયાયેન અમાયાઅસાઠેય્યાદિઅવિપરીતમનસિકારાદિવસેન. તથા સમથપક્ખિયાનં સદ્ધિન્દ્રિયાનં વિપસ્સનાપક્ખિયાનં અનિચ્ચસઞ્ઞાદીનઞ્ચ વસેન વોદાનપક્ખો નેતબ્બોતિ અયં નન્દિયાવત્તસ્સ નયસ્સ ભૂમિ.

તથા વુત્તનયેન ગહિતેસુ તણ્હાવિજ્જાતપ્પક્ખિયધમ્મેસુ તણ્હા લોભો, અવિજ્જા મોહો, અવિજ્જાય સમ્પયુત્તો લોહિતે સતિ પુબ્બો વિય તણ્હાય સતિ સિજ્ઝમાનો આઘાતો દોસો ઇતિ તીહિ અકુસલમૂલેહિ ગહિતેહિ, તપ્પટિપક્ખતો ‘‘અપ્પતિટ્ઠ’’ન્તિઆદિવચનેહિ ચ તીણિ અકુસલમૂલાનિ તીણિ કુસલમૂલાનિ ચ સિદ્ધાનિ એવ હોન્તિ. ઇધાપિ લોભો સબ્બાનિ સાસવકુસલમૂલાનિ આયૂહનધમ્મા ચ સમુદયસચ્ચં, તન્નિબ્બત્તા તેસં અધિટ્ઠાનગોચરભૂતા ચ ઉપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખસચ્ચન્તિઆદિના સચ્ચયોજના યોજેતબ્બા. ફલં પનેત્થ વિમોક્ખત્તયવસેન નિદ્ધારેતબ્બં, તીહિ અકુસલમૂલેહિ તિવિધદુચ્ચરિત-સંકિલેસમલવિસમઅકુસલસઞ્ઞા-વિતક્કાદિવસેન અકુસલપક્ખો નેતબ્બો, તથા તીહિ કુસલમૂલેહિ તિવિધસુચરિત-સમકુસલસઞ્ઞા-વિતક્ક-સમાધિ-વિમોક્ખમુખાદિવસેન વોદાનપક્ખો નેતબ્બોતિ અયં તિપુક્ખલસ્સ નયસ્સ ભૂમિ.

તથા વુત્તનયેન ગહિતેસુ તણ્હાવિજ્જાતપ્પક્ખિયધમ્મેસુ વિસેસતો તણ્હાદિટ્ઠીનં વસેન અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ, દુક્ખે ‘‘સુખ’’ન્તિ ચ વિપલ્લાસા, અવિજ્જાદિટ્ઠીનં વસેન ‘‘અનિચ્ચે નિચ્ચ’’ન્તિ અનત્તનિ ‘‘અત્તા’’તિ વિપલ્લાસા વેદિતબ્બા. તેસં પટિપક્ખતો ‘‘અપ્પતિટ્ઠ’’ન્તિઆદિવચનેહિ ચ લદ્ધેહિ સતિવીરિયસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયેહિ ચત્તારિ સતિપટ્ઠાનાનિ સિદ્ધાનેવ હોન્તિ.

તત્થ ચતૂહિ ઇન્દ્રિયેહિ ચત્તારો પુગ્ગલા નિદ્દિસિતબ્બા. કથં? દુવિધો હિ તણ્હાચરિતો મુદિન્દ્રિયો તિક્ખિન્દ્રિયોતિ, તથા દિટ્ઠિચરિતો. તેસુ પઠમો અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ વિપરિયેસગ્ગાહી સતિબલેન યથાભૂતં કાયસભાવં સલ્લક્ખેન્તો ભાવનાબલેન તં વિપલ્લાસં સમુગ્ઘાતેત્વા સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમતિ. દુતિયો અસુખે ‘‘સુખ’’ન્તિ વિપરિયેસગ્ગાહી ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિઆદિના વુત્તેન વીરિયસંવરભૂતેન વીરિયબલેન પટિપક્ખં વિનોદેન્તો ભાવનાબલેન તં વિપલ્લાસં વિદ્ધંસેત્વા સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમતિ. તતિયો અનિચ્ચે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ અયાથાવગ્ગાહી સમથબલેન સમાહિતચિત્તો સઙ્ખારાનં તઙ્ખણિકભાવં સલ્લક્ખેન્તો ભાવનાબલેન તં વિપલ્લાસં સમુગ્ઘાતેત્વા સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમતિ. ચતુત્થો સન્તતિ-સમૂહ-કિચ્ચારમ્મણ-ઘનવઞ્ચિતતાય ફસ્સાદિધમ્મપુઞ્જમત્તે અનત્તનિ ‘‘અત્તા’’તિ મિચ્છાભિનિવેસી ચતુકોટિકસુઞ્ઞતામનસિકારેન તં મિચ્છાભિનિવેસં વિદ્ધંસેત્વા સામઞ્ઞફલં સચ્છિકરોતિ. સુભસઞ્ઞાસુખસઞ્ઞાદીહિ ચતૂહિ વા વિપલ્લાસેહિ સમુદયસચ્ચં, તેસમધિટ્ઠાનારમ્મણભૂતા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખસચ્ચન્તિઆદિના સચ્ચયોજના વેદિતબ્બા. ફલં પનેત્થ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ, ચતૂહિ ચેત્થ વિપલ્લાસેહિ ચતુરાસવોઘયોગ-કાયગન્થ-અગતિ-તણ્હુપ્પાદુપાદાન-સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ-અપરિઞ્ઞાદિવસેન અકુસલપક્ખો નેતબ્બો, તથા ચતૂહિ સતિપટ્ઠાનેહિ ચતુબ્બિધઝાન-વિહારાધિટ્ઠાન-સુખભાગિયધમ્મ-અપ્પમઞ્ઞાસમ્મપ્પધાનિદ્ધિપાદાદિવસેન વોદાનપક્ખો નેતબ્બોતિ અયં સીહવિક્કીળિતસ્સ નયસ્સ ભૂમિ.

ઇમેસં પન તિણ્ણં અત્થનયાનં સિદ્ધિયા વોહારનયદ્વયં સિદ્ધમેવ હોતિ. તથા હિ અત્થનયાનં દિસાભૂતધમ્માલોચનં દિસાલોચનં, તેસં સમાનયનં અઙ્કુસોતિ પઞ્ચપિ નયા ઇધ નિયુત્તાતિ વેદિતબ્બા. ઇદઞ્ચ સુત્તં સોળસવિધે સુત્તન્તપટ્ઠાને નિબ્બેધસેક્ખભાગિયં બ્યતિરેકમુખેન પતિટ્ઠાનાયૂહનાનિ ગહિતાનીતિ સંકિલેસનિબ્બેધસેક્ખભાગિયં ચાતિ દટ્ઠબ્બં. અટ્ઠવીસતિવિધે પન સુત્તન્તપટ્ઠાને લોકિયલોકુત્તરં સત્તાધિટ્ઠાનં ઞાણઞેય્યં દસ્સનભાવનં સકવચનં વિસ્સજ્જનીયં કુસલં અનુઞ્ઞાતન્તિ વેદિતબ્બં.

ઓઘતરણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. નિમોક્ખસુત્તવણ્ણના

૨. પઠમમાગતન્તિ સંવણ્ણનાવસેન પઠમસુત્તાદીસુ પઠમં આગતપદં. ઉત્તાનત્થન્તિ પાકટત્થં. અપુબ્બંયેવ હિ દુવિઞ્ઞેય્યત્થઞ્ચ પદં સંવણ્ણેતબ્બં. નોતિ પુચ્છાયં નુ-સદ્દેન સમાનત્થો નિપાતોતિ આહ ‘‘જાનાસિ નોતિ જાનાસિ નૂ’’તિ. વટ્ટતો નિમુચ્ચન્તિ તેન સત્તાતિ નિમોક્ખો, મગ્ગો. સો ચ પમુચ્ચન્તિ તેનાતિ પમોક્ખો, પમુચ્ચનન્તે પન અધિગન્તબ્બત્તાફલં ‘‘પમોક્ખો’’તિ વુત્તં, યથા અરહત્તં ‘‘રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો’’તિ વુત્તં. તેતિ સત્તા. વિવિચ્ચતીતિ વિસું અસમ્મિસ્સો હોતિ, વિગચ્છતીતિ અત્થો. વિવિચ્ચતિ દુક્ખં એતસ્માતિ વિવેકો. દુતિયવિકપ્પે પન સકલવટ્ટદુક્ખતો સત્તા નિમુચ્ચન્તિ એત્થ પમુચ્ચન્તિ વિવિચ્ચન્તિ ચાતિ નિમોક્ખો પમોક્ખો વિવેકો, નિબ્બાનન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થાતિ ચ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં દટ્ઠબ્બં. અવધારણત્થો ખો-કારો ‘‘અસ્સોસિ ખો’’તિઆદીસુ વિય.

નન્દીમૂલકો ભવો નન્દીભવો પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપેન ‘‘સાકભક્ખો પત્થવો સાકપત્થવો’’તિ યથા. પઠમં કમ્મવટ્ટપધાનં અત્થં વત્વા પુન કિલેસકમ્માનં વસેન ઉભયપ્પધાનં અત્થં વદન્તો ‘‘નન્દિયા ચા’’તિઆદિમાહ. પુરિમનયેતિ નન્દીમૂલકો કમ્મભવો નન્દીભવોતિ એતસ્મિં પક્ખે. નન્દીભવેનાતિ નન્દીભવપદેન. તિવિધકમ્માભિસઙ્ખારવસેનાતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિવસેન કાયસઙ્ખારાદિવસેન ચ તિપ્પકારસ્સ કમ્માભિસઙ્ખારસ્સ વસેન. સઙ્ખારક્ખન્ધો ગહિતો ચેતનાપધાનત્તા સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ. સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણેહીતિ ‘‘સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણસઙ્ખયા’’તિ એવં વુત્તસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણપદેહિ. તંસમ્પયુત્તા ચાતિ તેન યથાવુત્તસઙ્ખારક્ખન્ધેન સમં યુત્તા એવ. દ્વે ખન્ધાતિ સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણક્ખન્ધા.

નનુ એત્થ વેદનાક્ખન્ધો ન ગહિતોતિ? નો ન ગહિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તેહિ પના’’તિઆદિમાહ. તીહિ ખન્ધેહીતિ સઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણક્ખન્ધેહિ. ગહિતાવ અવિનાભાવતો. ન હિ વેદનારહિતો કોચિ ચિત્તુપ્પાદો અત્થિ. અનુપાદિણ્ણકાનન્તિ કુસલાકુસલાનં. ન હેત્થ કિરિયાખન્ધાનં અપ્પવત્તિ અધિપ્પેતા. અપ્પવત્તિવસેનાતિ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપત્તિવસેન. નિબ્બત્તનવસેન કમ્મકિલેસેહિ ઉપાદીયતીતિ ઉપાદિ, પઞ્ચક્ખન્ધા. ઉપાદિનો સેસો ઉપાદિસેસો, સહ ઉપાદિસેસેનાતિ સઉપાદિસેસં. નિબ્બાનં કથિતં સકલકમ્મકિલેસવૂપસમત્થસ્સ જોતિતત્તા. હેટ્ઠા દ્વીહિ પદેહિ અનુપાદિણ્ણકક્ખન્ધા ગહિતાતિ ‘‘વેદનાન’’ન્તિ એત્થ ઉપાદિણ્ણકગ્ગહણં યુત્તન્તિ આહ ‘‘ઉપાદિણ્ણકવેદનાન’’ન્તિ. નિરોધેનાતિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગનિરોધવસેન નિરુજ્ઝનેન. ઉપસમેનાતિ અચ્ચન્તૂપસમેન અપ્પવત્તનેન. એવઞ્ચ કત્વા ચ-સદ્દગ્ગહણં સમત્થિતં હોતિ. તેસન્તિ તસ્સા વેદનાય તંસમ્પયુત્તાનઞ્ચ તિણ્ણં ખન્ધાનં. વત્થારમ્મણવસેનાતિ વત્થુભૂતાનં છન્નં આરમ્મણભૂતાનઞ્ચ સબ્બેસમ્પિ ઉપાદિણ્ણકરૂપધમ્માનં વસેન.

કસ્મા પન હેટ્ઠા ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધાયેવ વુત્તા, રૂપક્ખન્ધો ન ગહિતોતિ? વિસેસભાવતો. સઉપાદિસેસનિબ્બાનપ્પત્તિયઞ્હિ ઉપાદિણ્ણકરૂપધમ્માનં વિય અનુપાદિણ્ણકરૂપધમ્માનં અપ્પવત્તિયેવ નત્થિ. દુતિયનયેતિ નન્દિયા ચ ભવસ્સ ચાતિ એતમ્હિ પક્ખે. નન્દિગ્ગહણેન સઙ્ખારક્ખન્ધો ગહિતો તંસહચરણતો. ઉપપત્તિભવસઙ્ખાતો રૂપક્ખન્ધોતિ ઉપાદિણ્ણકરૂપધમ્મમેવ વદતિ. તગ્ગહણેનેવ ચ તન્નિમિત્તકાનિ ઉતુઆહારજાનિ, વિઞ્ઞાણગ્ગહણેન ચિત્તજાનીતિ ચતુસન્તતિરૂપસ્સપેત્થ ગહિતતા વેદિતબ્બા. સઞ્ઞાદીહીતિ સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણવેદનાગહણેહિ તયો ખન્ધા ગહિતા, તઞ્ચ ખો ઉપાદિણ્ણા અનુપાદિણ્ણાતિ વિભાગં અકત્વા અવિસેસતો. અવિસેસેન હિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અપ્પવત્તિ નિબ્બાનં. તેનાહ ‘‘એવં…પે… નિબ્બાનં કથિતં હોતી’’તિ. ‘‘નિબ્બાન’’ન્તિ હિ ઇધ અમતમહાનિબ્બાનં અધિપ્પેતં. ઇમમેવ ચ નયન્તિ ઇદં યથાવુત્તં દુતિયમેવ. ચત્તારો મહાનિકાયે ધારેતીતિ ચતુનિકાયિકો. ભણ્ડિકનામકો થેરો ભણ્ડિકત્થેરો. ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. નિબ્બાનવસેનેવાતિ પઠમનયે સઉપાદિસેસનિબ્બાનસ્સ અનુપાદિસેસનિબ્બાનસ્સ ચ, દુતિયે પન ‘‘અમતમહાનિબ્બાનસ્સા’’તિ સબ્બથાપિ નિબ્બાનસ્સેવ વસેન ભગવા દેસનં નિટ્ઠપેસિ સમાપેસીતિ.

નિમોક્ખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉપનીયસુત્તવણ્ણના

૩. અનેકત્થત્તા ધાતુસદ્દાનં ઉપસગ્ગવસેન અત્થવિસેસવાચકો હોતીતિ આહ ‘‘ઉપનીયતીતિ પરિક્ખીયતિ નિરુજ્ઝતી’’તિ. વિનસ્સતીતિ અત્થો. ઉપનીયતીતિ વા સરસેનેવ જીવિતસ્સ મરણૂપગમનં વુત્તન્તિ આહ – ‘‘ઉપગચ્છતિ વા, અનુપુબ્બેન મરણં ઉપેતીતિ અત્થો’’તિ. કામઞ્ચેત્થ ‘‘ઉપનીયતી’’તિ પદં અપાકટકમ્મવિસેસં વુત્તં. યથા પન ‘‘સબ્બં આરોગ્યં બ્યાધિપરિયોસાનં, સબ્બં યોબ્બનં જરાપરિયોસાનં, સબ્બં જીવિતં મરણપરિયોસાન’’ન્તિ, ‘‘ઉપનીયતિ જીવિત’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘મરણં ઉપેતી’’તિ વુત્તં. કમ્મકત્તુવસેન હેતં વુત્તં.