૨. નન્દનવગ્ગો

૧. નન્દનસુત્તવણ્ણના

૧૧. ‘‘તત્ર ભગવા’’તિ વુત્તે ન તથા બ્યઞ્જનાનં સિલિટ્ઠતા, યથા ‘‘તત્ર ખો ભગવા’’તિ વુત્તેતિ આહ ‘‘બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાવસેના’’તિ. પરિસજેટ્ઠકેતિ પરિસાય જેટ્ઠકે, યે તસ્સા દેસનાય વિસેસતો ભાજનભૂતા. પરિસજેટ્ઠકે ભિક્ખૂતિ ચતુપરિસજેટ્ઠકે ભિક્ખૂ. ચતુન્નં હિ પરિસાનં જેટ્ઠા ભિક્ખુપરિસા પઠમુપ્પન્નત્તા. આમન્તેસીતિ સમ્બોધેસિ, સમ્બોધનઞ્ચ જાનાપનન્તિ આહ ‘‘જાનાપેસી’’તિ. ભદન્તેતિ ગરુગારવસપ્પતિસ્સવવચનમેતં, અત્થતો પન ભદન્તેતિ ભદ્દં તવ હોતુ અત્તનો નિટ્ઠાનપરિયોસાનત્તા પરેસઞ્ચ સન્તતાવહત્તા. ભગવતો પચ્ચસ્સોસુન્તિ એત્થ ભગવતોતિ સામિવચનં આમન્તનમેવ સમ્બન્ધિઅત્થપદં અપેક્ખતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ભગવતો વચનં પતિઅસ્સોસુ’’ન્તિ. ભગવતોતિ પન ઇદં પતિસ્સવનસમ્બન્ધેન સમ્પદાનવચનં યથા ‘‘દેવદત્તસ્સ પટિસ્સુણાતી’’તિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં નિદાનવગ્ગસ્સ આદિસુત્તવણ્ણનાયં આગમિસ્સતિ.

તાવતિંસકાયોતિ તાવતિંસસઞ્ઞિતો દેવનિકાયો. દુતિયદેવલોકોતિ છસુ કામલોકેસુ દુતિયો દેવલોકો. તેત્તિંસ જના સહપુઞ્ઞકારિનો તત્થ ઉપ્પન્ના, તંસહચરિતટ્ઠાનં તાવતિંસં, તન્નિવાસિનોપિ તાવતિંસનામકા સહચરણઞાયેનાતિ આહ ‘‘મઘેન માણવેના’’તિઆદિ. અયં પન કેચિવાદો બ્યાપન્નો હોતીતિ તં અરોચેન્તેન ‘‘વદન્તી’’તિ વુત્તં. બ્યાપન્નતં દસ્સેન્તો ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિમાહ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘એવં હિ નિદ્દોસં પદં હોતી’’તિ. નામપણ્ણત્તિયેવાતિ અત્થનિરપેક્ખત્તા નિરુળ્હસમઞ્ઞા એવ.

તં વનન્તિ તં ઉપવનં. પવિટ્ઠે પવિટ્ઠે દુક્ખપ્પત્તેપિ અત્તનો સમ્પત્તિયા નન્દયતિ, પગેવ અદુક્ખપ્પત્તેતિ દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચસુ હી’’તિઆદિ વુત્તં. પવેસિતાનન્તિ પકોટ્ઠવારેન પવેસિતાનમ્પીતિ અધિપ્પાયો. ચવનકાલેયેવ થોકં દિસ્સમાનવિકારા હુત્વા ચવન્તિ, તે સન્ધાય ‘‘હિમપિણ્ડો વિય વિલીયન્તી’’તિ વુત્તં. યે પન અદિસ્સમાનવિકારા સહસા અન્તરધાયન્તિ, તે સન્ધાય ‘‘દીપસિખા વિય વિજ્ઝાયન્તી’’તિ વુત્તન્તિ વદન્તિ. નન્દયતિ પકતિયા સોમનસ્સિતં દોમનસ્સિતઞ્ચ. નન્દનેતિ એવંઅન્વત્થનામકે ઉય્યાને. પરિવુતાતિ ‘‘દેવતા’’તિ વચનં ઉપાદાય ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તં. દેવપુત્તો હિ સો.

દિવિ ભવત્તા દિબ્બાતિ આહ ‘‘દેવલોકે નિબ્બત્તેહી’’તિ. કામેતબ્બતાય કામબન્ધનેહિ, તથા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસંકિણ્ણસભાવતાય કામકોટ્ઠાસેહિ. ઉપેતાતિ ઉપગતા સમન્નાગતા. પરિચારયમાનાતિ પરિરમમાના. ઇદઞ્હિ પદં અપેક્ખિત્વા ‘‘કામગુણેહી’’તિ કત્તરિ કરણવચનં, પુરિમાનિ અપેક્ખિત્વા સહયોગે. રમમાના ચરન્તીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘રમમાના’’તિ. પરિચારયમાનાતિ વા પરિતો સમન્તતો ચારયમાનાતિ અત્થોતિ આહ ‘‘ઇન્દ્રિયાનિ સઞ્ચારયમાના’’તિ. પઠમનયે હિ અનુભવનત્થો પરિચરણસદ્દો, દુતિયનયે પરિવત્તનત્થો. સો પનાતિ ‘‘તાયં વેલાય’’ન્તિ વુત્તકાલો. અધુનાતિ સમ્પતિ. સો વિચરીતિ સમ્બન્ધો. કામગુણેહીતિ હેતુમ્હિ કરણવચનં. ઓવુતોતિ યથા તં ન ઞાયતિ, એવં પિહિતચિત્તો. નિવુતો પરિયોનદ્ધોતિ તસ્સેવ વેવચનં. તેનાહ ‘‘લોકાભિભૂતો’’તિ. આસભિન્તિ સેટ્ઠં ‘‘અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૧; મ. નિ. ૩.૨૦૭) ભાસન્તો બોધિસત્તો વિય.

કેવલં દસ્સનં કિમત્થિયન્તિ આહ – ‘‘યે…પે… વસેના’’તિ, તસ્મિં નન્દનવને અવટ્ઠિતકામભાગાનુભવનવસેનાતિ અત્થો. નરદેવાનન્તિ પુરિસભૂતદેવતાનં. તેનાહ ‘‘દેવપુરિસાન’’ન્તિ. અપ્પકં અધિકં ઊનં વા ગણનૂપગં નામ ન હોતીતિ ‘‘તિક્ખત્તું દસન્ન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘તેત્તિંસાન’’ન્તિ હિ વત્તબ્બે અયં રુળ્હી. પરિવારસઙ્ખાતેન, ન કિત્તિસઙ્ખાતેનાતિ અધિપ્પાયો. સીલાચારાદિગુણનેમિત્તિકા હિ કિત્તિ. ‘‘તાવતિંસા દેવા દીઘાયુકા વણ્ણવન્તો સુખબહુલા’’તિ એવમાદિવચનેન યસે ઇચ્છિતે અવિસેસેત્વાવ ‘‘યસેન સમ્પન્નાન’’ન્તિ સક્કા વત્તું.

અરિયસાવિકાતિ સોતાપન્ના. ‘‘સકદાગામિની’’તિ કેચિ. અધિપ્પાયં વિવટ્ટેત્વાતિ યથા ત્વં અન્ધબાલે મઞ્ઞસિ, ધમ્મસભાવો એવં ન હોતીતિ તસ્સા દેવતાય અધિપ્પાયં વિપરિવત્તેત્વા. એકન્તતો સુખં નામ નિબ્બાનમેવ. કામા હિ દુક્ખા વિપરિણામધમ્માતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન તસ્સા અધિપ્પાયં પટિક્ખિપિત્વા. કામં ચતુત્થભૂમકાપિ સઙ્ખારા અનિચ્ચા એવ, તે પન સમ્મસનૂપગા ન હોન્તીતિ તેભૂમકગ્ગહણં સમ્મસનયોગ્ગેન. હુત્વાતિ પુબ્બે અવિજ્જમાના પચ્ચયસમવાયેન ભવિત્વા ઉપ્પજ્જિત્વા. એતેન નેસં ભાવભાગો દસ્સિતો. અભાવત્થેનાતિ સરસનિરોધભૂતેન વિદ્ધંસનભાવેન.

અનિચ્ચા અદ્ધુવા, તતો એવ ‘‘મય્હં ઇમે સુખા’’તિ વા ન ઇચ્ચાતિ અનિચ્ચા. ઉપ્પાદવયસભાવાતિ ખણે ખણે ઉપ્પજ્જનનિરુજ્ઝનસભાવા. તેનાહ ‘‘ઉપ્પ…પે… વેવચન’’ન્તિ. પુરિમસ્સ વા પચ્છિમં કારણવેવચનન્તિ આહ ‘‘યસ્મા વા’’તિઆદિ. તદનન્તરાતિ તેસં ઉપ્પાદવયાનં અન્તરે. વેમજ્ઝટ્ઠાનન્તિ ઠિતિક્ખણં વદતિ. યે પન ‘‘સઙ્ખારાનં ઠિતિ નત્થી’’તિ વદન્તિ, તેસં તં મિચ્છા. યથા હિ તસ્સેવ ધમ્મસ્સ ઉપ્પાદાવત્થાય ભિન્ના ભઙ્ગાવત્થા ઇચ્છિતા, અઞ્ઞથા અઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞં નિરુજ્ઝતીતિ આપજ્જતિ, એવં ઉપ્પન્નસ્સ ભઙ્ગાભિમુખાવત્થા ઇચ્છિતબ્બા, સાવ ઠિતિક્ખણો. ન હિ ઉપ્પજ્જમાનો ભિજ્જતીતિ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ. વૂપસમસઙ્ખાતન્તિ અચ્ચન્તં વૂપસમસઙ્ખાતં નિબ્બાનમેવ સુખં, ન તયા અધિપ્પેતા કામાતિ અધિપ્પાયો.

નન્દનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. નન્દતિસુત્તવણ્ણના

૧૨. નન્દતીતિ એત્થ નન્દનં સપ્પીતિકકામતણ્હાકિચ્ચન્તિ આહ – ‘‘તુસ્સતી’’તિ, તસ્મા કામપરિતોસેન હટ્ઠતુટ્ઠો હોતીતિ અત્થો. પુત્તિમાતિ પુત્તવા. પહૂતે ચાયં મા-સદ્દોતિ આહ ‘‘બહુપુત્તો’’તિ. બહુપુત્તતાગહણેન ઇદં પયોજનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિમાહ. પૂરેન્તીતિ પદં અપેક્ખિત્વા ધઞ્ઞસ્સાતિ સામિવચનં. ઇતિ આહાતિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ, એવંઅધિપ્પાયો હુત્વાતિ અત્થો. ગોસામિકોતિ ગોમા. ઇધાપિ પહૂતે મા-સદ્દો. ગોરસસમ્પત્તિન્તિ ગોરસેહિ નિપ્ફજ્જનસમ્પત્તિં. ઉપધીતિ પચ્ચત્તબહુવચનં. હીતિ હેતુઅત્થે નિપાતો. નન્દયન્તિ પીતિસોમનસ્સં જનયન્તીતિ નન્દના. કામં દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો નિપ્પરિયાયતો કામા ‘‘ઉપધી’’તિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ, તસ્સા પન દેવતાય અધિપ્પાયવસેનાહ ‘‘સુખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો’’તિ. કિલેસવત્થુહેતુકત્તા સેસપદદ્વયસ્સ કિઞ્ચાપિ સબ્બં સંસારદુક્ખં કિલેસહેતુકં, વિસેસતો પન પાપધમ્મા અપાયૂપપત્તિં નિબ્બત્તેન્તીતિ આહ – ‘‘કિલેસાપિ અપાયદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો’’તિ. ઉપસંહરમાનાતિ ઉપનેન્તા ઉપ્પાદેન્તા. મનુસ્સજાતિકોપિ દુલ્લભઘાસચ્છાદનતાય દુક્ખબહુલો પેતો વિયાતિ મનુસ્સપેતો. મનુસ્સજાતિકોપિ વુત્તરૂપો અનત્થપાતિતો પરેહિ હિંસિતો સમાનો નેરયિકો વિયાતિ મનુસ્સનેરયિકો.

ફલેન રુક્ખતો ફલં પાતેન્તો વિય. તથેવ નવહાકારેહીતિ યથા તીસુ કાલેસુ નાસમરણભેદનવસેન પુત્તિમા પુત્તનિમિત્તં, તથેવ ગોમા ગોનિમિત્તં સોચતિ નવપ્પકારેહિ. પઞ્ચ કામગુણોપધીપિ નરં સોચેન્તીતિ યોજના. તસ્સાતિ યો ઉત્તરિ અનુગિજ્ઝતિ તસ્સ. કામયાનસ્સાતિ જાતકામચ્છન્દસ્સ. જન્તુનોતિ સત્તસ્સ. પરિહાયન્તિ ચે વિનસ્સન્તિ ચે. સલ્લવિદ્ધોવાતિ સલ્લેન વિદ્ધો વિય. રુપ્પતીતિ વિકારં આપજ્જતિ, સોચતીતિ અત્થો. નરસ્સ સોચના સોકઘટ્ટનપચ્ચયો. ઉપધયો નત્થીતિ કામં કિલેસાભિસઙ્ખારૂપધયો તાવ ખીણાસવસ્સ નત્થેવ મગ્ગાધિગમેન નિરોધિતત્તા, ખન્ધૂપધયો પન કથન્તિ? તેપિ તસ્સ સઉપાદિસેસકાલેપિ અટ્ઠુપ્પત્તિહેતુભૂતા ન સન્તેવ, અયઞ્ચ અનુપાદિસેસકાલે. તેનાહ ‘‘સો નિરુપધિ મહાખીણાસવો’’તિ.

નન્દતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નત્થિપુત્તસમસુત્તવણ્ણના

૧૩. પુત્તપેમં પુત્તગ્ગહણેન ગહિતં ઉત્તરપદલોપેનાતિ આહ ‘‘પુત્તપેમસમ’’ન્તિ. ગોસમિતન્તિ ગોહિ સમં કતં. તેનાહ ‘‘ગોહિ સમ’’ન્તિ. સૂરિયસ્સ સમાતિ સૂરિયસમા. અવયવસમ્બન્ધે ચેતં સામિવચનં. અવયવો ચેત્થ આભા એવાતિ વિઞ્ઞાયતિ ‘‘અનન્તરં આભા’’તિ વુચ્ચમાનત્તાતિ આહ ‘‘સૂરિયાભાય સમા’’તિઆદિ. મહોઘભાવેન સરન્તિ સવન્તીતિ સરા, મહન્તા જલાસયા. સબ્બે તે સમુદ્દપરમા ઓરિમજનેહિ અદિટ્ઠપરતીરત્તા તસ્સ.

નત્થિ અત્તસમં પેમન્તિ ગાથાય પઠમગાથાયં વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અત્તપેમેન સમં પેમં નામ નત્થીતિ અયમત્થો. અનુદકકન્તારે ઘમ્મસન્તાપં અસહન્તિયા અઙ્કે ઠપિતપુત્તકં કન્દન્તં ભૂમિયં નિપજ્જાપેત્વા તસ્સ ઉપરિ ઠત્વા મતઇત્થિવત્થુના દીપેતબ્બં. તેનાહ – ‘‘માતાપિતાદયો હિ છડ્ડેત્વાપિ પુત્તધીતાદયો’’તિ. તથા ચાહ –

‘‘સબ્બા દિસા અનુપરિગમ્મ ચેતસા,

નેવજ્ઝગા પિયતરમત્તના ક્વચિ;

એવં પિયો પુથુ અત્તા પરેસં,

તસ્મા ન હિંસે પરમત્તકામો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૧૯; ઉદા. ૪૧; નેત્તિ. ૧૧૩);

ધઞ્ઞેન સમં ધનં નામ નત્થિ, યસ્મા તપ્પટિબદ્ધા આહારૂપજીવીનં સત્તાનં જીવિતવુત્તિ. તથારૂપે કાલેતિ દુબ્ભિક્ખકાલે. એકદેસંયેવ ઓભાસન્તીતિ એકસ્મિં ખણે ચતૂસુ મહાદીપેસુ ઓભાસં ફરિતું અસમત્થત્તા સૂરિયસ્સપિ, પગેવ ઇતરેસં. બોધિસત્તસ્સ ઉદયબ્બયસ્સ ઞાણાનુભાવેન સકલજાતિખેત્તં એકાલોકં અહોસીતિ આહ ‘‘પઞ્ઞા…પે… સક્કોતી’’તિ. તમં વિધમતીતિ પુબ્બેનિવાસઞાણાદયો પઞ્ઞા યત્થ પવત્તન્તિ, તમનવસેસં બ્યાપેત્વા એકપ્પહારેન પવત્તનતો. ‘‘વુટ્ઠિયા પન પવત્તમાનાય યાવ આભસ્સરભવના’’તિ પચુરવસેન વુત્તં.

નત્થિપુત્તસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ખત્તિયસુત્તવણ્ણના

૧૪. ખેત્તતો વિવાદા સત્તે તાયતીતિ ખત્તિયો. વદતિ દેવતા અત્તનો અજ્ઝાસયવસેન. દ્વિપદાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ચતુપ્પદભરિયપુત્તા ગહિતા. બુદ્ધાદયોતિ આદિ-સદ્દેન આજાનીયસુસ્સૂસભરિયસ્સવપુત્તા. દ્વિપદાનં સેટ્ઠોતિ એત્થ દ્વિપદાનં એવ સેટ્ઠોતિ નાયં નિયમો ઇચ્છિતો, સેટ્ઠો એવાતિ પન ઇચ્છિતો, તસ્મા સમ્બુદ્ધો દ્વિપદેસુ અઞ્ઞેસુ તત્થ ચ ઉપ્પજ્જનતો સેટ્ઠો એવ સબ્બેસમ્પિ ઉત્તરિતરસ્સ અભાવતોતિ અયમેત્થ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઉપ્પજ્જમાનો પનેસા’’તિઆદિ. કારણાકારણં આજાનાતીતિ આજાનીયો. ગણ્હાપેથાતિ યથા ઉદકો ન તેમિસ્સતિ, એવં વાળં ગણ્હાપેથ. ‘‘અસુસ્સૂસા’’તિ કેચિ પઠન્તિ. આસુણમાનોતિ સપ્પટિસ્સવો હુત્વા વચનસમ્પટિચ્છકો.

ખત્તિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સણમાનસુત્તવણ્ણના

૧૫. ઠિતે મજ્ઝન્હિકેતિ પુબ્બદ્ધં નિક્ખમિત્વા અપરદ્ધં અપ્પત્વા ઠિતમજ્ઝન્હે. સન્નિસીવેસૂતિ પરિસ્સમવિનોદનત્થં સબ્બસો સન્નિસીદન્તેસુ. દ-કારસ્સ હિ વ-કારં કત્વા નિદ્દેસો. તેનાહ ‘‘સન્નિસિન્નેસુ વિસ્સમમાનેસૂ’’તિ. સબ્બસત્તાનન્તિ સબ્બેસઞ્ચ આહારૂપજીવિતસત્તાનં ઘમ્મતાપને સન્તત્તકાયાનં ઇરિયાપથદુબ્બલ્યકાલોતિ ઠાનાદિઇરિયાપથસ્સ અસમત્થકાલો. સણતિ વિયાતિ સદ્દં કરોતિ વિય, યથા તં અઞ્ઞમ્પિ મહાવનં વક્ખમાનનયેન. તેનાહ ‘‘તપ્પટિભાગં નામેત’’ન્તિ છિદ્દવેણુપબ્બાનન્તિ રન્ધજાતકીચકમહાવેળુપબ્બાનં. દુતિયકં સહાયં અલભન્તી અનભિરતિપરિતસ્સનાય એવમાહ. અનપ્પકં સુખન્તિ વિપુલં ઉળારં વિવેકસુખં.

એકવિહારતાય સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ. તેન કાયવિવેકં દસ્સેતિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ નિચ્ચસઞ્ઞાદિપ્પહાનેન સન્તચિત્તસ્સ. તેન ચિત્તવિવેકં દસ્સેતિ. સંસારે ભયં ઇક્ખનતો ભિક્ખુનો ઉભયવિવેકસમ્પન્નસ્સ, તતો એવ ઉત્તરિં મનુસ્સધમ્મતો રતિં લાભિનો. અમાનુસી રતીતિ ભાવનારતિ. પુરતોતિ પુરિમભાગે. પચ્છતોતિ પચ્છિમભાગે. અપરોતિ અઞ્ઞો. પુરતોતિ વા અનાગતે, અનાગતં આરબ્ભાતિ અત્થો. પચ્છતોતિ અતીતે અતીતં આરબ્ભ પટિપત્તિયા વિબાધનતો. પરોતિ કોધો ચિત્તપટિદુસ્સનતાય. ન પરોતિ અપરો, લોભો, સો ચે ન વિજ્જતિ. એતેન અનાગતપ્પજપ્પનાય અતીતાનુસોચનાય ચ અભાવં દસ્સેતિ. અતીવ ફાસુ ભવતીતિ નીવરણજેટ્ઠકસ્સ કામચ્છન્દસ્સ વિગમેન વિક્ખમ્ભિતનીવરણસ્સ ઝાનસ્સ વસેન અતિવિય ફાસુવિહારો હોતિ. એકસ્સ વસતો વનેતિ તણ્હાદુતિયિકાભાવેન એકસ્સ અરઞ્ઞે વિવેકવાસં વસતો. સેસં તાદિસમેવાતિ સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં, તં પઠમગાથાયં વુત્તસદિસમેવ.

સણમાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. નિદ્દાતન્દીસુત્તવણ્ણના

૧૬. પચ્છિમે માસે પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનોતિ એત્તકં પાઠં સઙ્ખિપિત્વા ‘‘નિદ્દં ઓક્કમિતા’’તિ વુત્તં. કિરિયામયચિત્તેહિ અવોમિસ્સો ભવઙ્ગસોતો અબ્યાકતનિદ્દા. સા હિ ખીણાસવાનં ઉપ્પજ્જનારહા, તસ્સા પુબ્બભાગાપરભાગેસુ…પે… ઉપ્પન્નં થિનમિદ્ધં ઇધાધિપ્પેતા નિદ્દા, સા અખીણાસવાનં યેભુય્યેન અનિયતકાલા, તબ્બિધુરનિયતસબ્ભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અતિચ્છાત…પે… આગન્તુકં આલસિય’’ન્તિ આહ. કાયાલસિયપચ્ચયા વીરિયસ્સ પટિપક્ખભૂતા ચત્તારો અકુસલક્ખન્ધા તન્દી નામ. તન્દીતિ સભાવનિદ્દેસો. તન્દિયનાતિ આકારનિંદ્દેસો. તન્દીમનતાતિ તન્દીભૂતચિત્તતા. આલસ્યન્તિ અલસભાવાહરણં. આલસ્યાયિતત્તન્તિ અલસભાવપ્પત્તિ. કાયવિજમ્ભનાતિ કાયસ્સ વિનામના. અકુસલપક્ખા ઉક્કણ્ઠિતતાતિ અકુસલપક્ખિયા અનભિરતિ. ભત્તકિલમથોતિ યથાવુત્તસ્સ ભત્તવત્થુકસ્સ આહારસ્સ વસેન સરીરે ઉપ્પજ્જનકખેદો. ઉપક્કિલિટ્ઠોતિ પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણેન ઉપક્કિલિટ્ઠચિત્તો. ચિત્તસ્સ અસમાહિતત્તા નિવારિતપાતુભાવો. અરિયમગ્ગસ્સ જોતનં નામ ઉપ્પજ્જનમેવાતિ આહ ‘‘ન જોતતિ, ન પાતુભવતીતિ અત્થો’’તિ. ન હિ અરિયમગ્ગો જોતિઅજોતિનામો પવત્તતિ.

મગ્ગસહજાતવીરિયેનાતિ લોકિયલોકુત્તરમગ્ગસહજાતવીરિયેન. મિસ્સકમગ્ગો હિ ઇધ અધિપ્પેતો. નીહરિત્વાતિ નીહરણહેતુ. હેતુઅત્થો હિ અયં ત્વા-સદ્દો ‘‘પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૭૧) વિય. તેન ‘‘મગ્ગો વિસુજ્ઝતી’’તિ વચનં સમત્થિતં હોતિ. ‘‘અરિયમગ્ગં વિસુજ્ઝતી’’તિ કેચિ પઠન્તિ.

નિદ્દાતન્દીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. દુક્કરસુત્તવણ્ણના

૧૭. દુક્ખં તિતિક્ખન્તિ દુત્તિતિક્ખં. તઞ્ચ દુક્ખમં દુસ્સહનં આરમ્ભવસેન દુક્કરં, અનુયુઞ્જનવસેન દુત્તિતિક્ખન્તિ. અબ્યત્તેનાતિ સામઞ્ઞસ્સ ઉપકારાનુપકારે ધમ્મે જાનનસમત્થાય વેય્યત્તિયસઙ્ખાતાય પઞ્ઞાય અભાવતો ન બ્યત્તેન. તેનાહ ‘‘બાલેના’’તિ. યસ્મિં ધમ્મે સતિ સમણોતિ વુચ્ચતિ, તં સામઞ્ઞન્તિ આહ ‘‘સમણધમ્મો’’તિ. ઇમિનાતિ ‘‘દુક્કરં દુત્તિતિક્ખઞ્ચ, અબ્યત્તેન ચ સામઞ્ઞ’’ન્તિ ઇમિના ગાથદ્ધેન ઇદં દસ્સેતીતિ ઇદં ઇદાનિ વુચ્ચમાનં અત્થજાતં દસ્સેતિ. અભિદન્તન્તિ અભિભવનદન્તં, ઉપરિદન્તન્તિ અત્થો. સો હિ ઇતરં મુસલં વિય ઉદુક્ખલં વિસેસતો કસ્સચિ ખાદનકાલે અભિભુય્ય વત્તતિ. આધાયાતિ નિપ્પીળનવસેનેવ ઠપેત્વા. તાલું આહચ્ચાતિ તાલુપદેસમાહનિત્વા વિય. ચેતસાતિ કુસલચિત્તેન. ચિત્તન્તિ અકુસલચિત્તં. અભિનિગ્ગણ્હિત્વાતિ યથા અતિસમુદાચારો ન હોતિ, એવં વિબાધનવસેન નિગ્ગહેત્વા. આપાણકોટિકન્તિ પાણકોટિપરિયોસાનં, પરિજીવન્તિ અત્થો. સમ્બાધેતીતિ સમ્બાધો, અન્તરાયિકો. બહૂ પરિસ્સયાતિ અયોનિસો કામવિતક્કાદિવસેન.

પજ્જતિ ચિત્તમેત્થાતિ પદં, આરમ્મણં. ઇરિયાપથં એવ પદં ઇરિયાપથપદં.

ગીવા ચત્તારો પાદાતિ ગીવપઞ્ચમાનિ. સમોદહન્તિ વા સમોધાનહેતૂતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ – ‘‘સમોદહિત્વા વા’’તિ, સમ્મા ઓધાય અન્તો પવેસેત્વાતિ અત્થો. સકે આરમ્મણકપાલેતિ ગોચરજ્ઝત્તં વદતિ. સમોદહન્તિ સમોદહન્તો. અનિસ્સિતોતિ તેભૂમકધમ્મેસુ કઞ્ચિપિ ધમ્મં તણ્હાદિટ્ઠાભિનિવેસવસેન અનિસ્સિતો. અવિહિંસમાનો વિહિંસાનિમિત્તાનં પજહનેન. ઉલ્લુમ્પનસભાવસણ્ઠિતેનાતિ સીલબ્યસનતો ઉદ્ધરણરૂપે સણ્ઠિતેન, કરુણાયુત્તેનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચા’’તિ.

દુક્કરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. હિરીસુત્તવણ્ણના

૧૮. નિસેધેતીતિ નિવારેતિ પવત્તિતું ન દેતિ. પુચ્છતિ દેવતા. અપહરન્તોતિ અપનેન્તો, યથા સબ્બેન સબ્બં અક્કોસવત્થુ ન હોતિ, એવં પરિહરન્તોતિ અત્થો. બુજ્ઝતિ સારથિવિધં. અત્તનિ નિપાતં ન દેતિ, આજાનીયો હિ યુત્તં પજાનાતિ. અભૂતેન અભૂતક્કોસેન પરિમુત્તો નામ નત્થિ બાલાનઞ્ચ જનાનં પરાપવાદે યુત્તપયુત્તભાવતો. તેનાહ ભગવા –

‘‘નિન્દન્તિ તુણ્હિમાસીનં, નિન્દન્તિ બહુભાણિનં;

મિતભાણિમ્પિ નિન્દન્તિ, નત્થિ લોકે અનિન્દિતો’’તિ. (ધ. પ. ૨૨૭);

તનુયાતિ વા કતિપયા. તેનાહ ‘‘અપ્પકા’’તિ. સદા સતાતિ હિરિનિસેધભાવે કારણવચનં. પપ્પુય્યાતિ પત્વા અધિગન્ત્વા. વાનતો નિક્ખન્તત્તા નિબ્બાનં, અસઙ્ખતધાતુ.

હિરીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. કુટિકાસુત્તવણ્ણના

૧૯. અન્તોતિ કુચ્છિઅબ્ભન્તરે. વસનટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ વસનભાવેન. કુલપવેણિન્તિ કુલાચારં કુલતન્તિં. સન્તાનકટ્ઠેનાતિ કુલસન્તતિયા બન્ધનભાવેન. એવં સબ્બપદેહિ પુચ્છિતત્થસ્સ અનુજાનનવસેન ‘‘એકંસવચને નિપાતો’’તિ વુત્તં. આપાદિકા પોસિકા માતુચ્છા મહાપજાપતિ માતા એવાતિ કત્વા ‘‘પહાય પબ્બજિતત્તા’’તિ અવિસેસતો વુત્તં. પહાય પબ્બજિતત્તા નત્થીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. પુન માતુકુચ્છિવાસાદીનં અભાવવચનેનેવ વટ્ટમ્હિ બન્ધનસ્સ અભાવો દીપિતો હોતીતિ ન ગહિતો. અયં કિર દેવતા યથા પુથુજ્જના બુદ્ધાનં ગુણે ન જાનન્તિ, એવં ન જાનાતિ, તસ્મા ‘‘મયા સન્નાહં બન્ધિત્વા’’તિઆદિમાહ.

કુટિકાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સમિદ્ધિસુત્તવણ્ણના

૨૦. તપનભાવેન તપનોદકત્તા તપોદાતિ તસ્સ રહદસ્સ નામં. તેનાહ ‘‘તત્તોદકસ્સ રહદસ્સા’’તિ. તતોતિ નાગભવને ઉદકરહદતો તપોદા નામ નદી સન્દતિ. સા હિ નદી ભૂમિતલં આરોહતિ. ‘‘એદિસા જાતા’’તિ વચનસેસો. પેતલોકોતિ લોહકુમ્ભિનિરયા ઇધાધિપ્પેતાતિ વદન્તિ. રહદસ્સ પન આદિતો પબ્બતપાદવનન્તરેસુ બહૂ પેતા વિહરન્તિ, સ્વાયમત્થો પેતવત્થુપાળિયાલક્ખણસંયુત્તેન ચ દીપેતબ્બો. યતાયન્તિ યતો રહદતો અયં. સાતોદકોતિ મધુરોદકો. સેતોદકોતિ પરિસુદ્ધોદકો, અનાવિલોદકોતિ અત્થો. તતોતિ તપોદાનદિતો.

સમિદ્ધોતિ અવયવાનં સમ્પુણ્ણતાય સંસિદ્ધિયાવ સમ્મા ઇદ્ધો. તેનાહ ‘‘અભિરૂપો’’તિઆદિ. પધાને સમ્મસનધમ્મે નિયુત્તો, તં વા એત્થ અત્થીતિ પધાનિકો. સેનાસનં સુટ્ઠપિતદ્વારવાતપાનં, તેસં પિદહનેન ઉતું ગાહાપેત્વા.

પુબ્બાપયમાનોતિ ન્હાનતો પુબ્બભાગે વિય વોદકભાવં આપજ્જમાનો ગમેન્તો. અવત્તં પટિક્ખિપિત્વા વત્તં દસ્સેતું ‘‘તત્થ…પે… ન ઓતરિતબ્બ’’ન્તિ પઠમં વુત્તં. સબ્બદિસાપલોકનં યથા ન્હાયનટ્ઠાનસ્સ મનુસ્સેહિ વિવિત્તભાવજાનનત્થં. ખાણુઆદિવવત્થાપનં ચીવરાદીનં ઠપનત્થં ઉદકસમીપેતિ અધિપ્પાયો. ઉક્કાસનં અમનુસ્સાનં અપગમનત્થં. અવકુજ્જટ્ઠાનં તઙ્ખણેપિ ઉપરિમકાયસ્સ ઉજુકં અવિવટકરણત્થં. ચીવરપિટ્ઠેયેવ ઠપેતબ્બં યત્થ વા તત્થ વા અટ્ઠપેત્વા. ઉદકન્તેતિ ઉદકસમીપે. સિન્નટ્ઠાનન્તિ સેદગતપદેસો. પસારેતબ્બં તસ્સ સુક્ખાપનત્થં. સંહરિત્વા ઠપનં પુન સુખેન ગહેત્વા નિવાસનત્થં. નાભિપ્પમાણમત્તંઓતરણં તાવતા ઉદકપટિચ્છાદિલક્ખણપ્પત્તતો. વીચિં અનુટ્ઠાપેન્તેનાતિઆદિ સંયતકારિતાદસ્સનં. નિવાસનં પરિક્ખિપિત્વાતિ અન્તરવાસકં કટિપ્પદેસસ્સ યથા પરિતો હોતિ, એવં ખિપિત્વા પરિવસિત્વા.

સરીરવણ્ણોપિ વિપ્પસીદિ સમ્મદેવ ભાવનાનુસ્સતિમ્પિ વિન્દન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો. સમનં નિગ્ગહેતુન્તિ કિલેસવસં ગતં અત્તનો ચિત્તં નિગ્ગણ્હિતું. કામૂપનીતાતિ કામં ઉપગતચિત્તા. અથ વા કિલેસકામેન થેરે ઉપનીતચિત્તા.

અપરિભુઞ્જિત્વાતિ અનનુભોત્વા. અનુભવિતબ્બન્તિ અત્થતો આપન્નમેવાતિ આહ ‘‘પઞ્ચકામગુણે’’તિ. ભિક્ખસીતિ યાચસિ. તઞ્ચ ભિક્ખાચરિયવસેનાતિ આહ ‘‘પિણ્ડાય ચરસી’’તિ. કામપરિભોગગરુગમનકાલો નામ વિસેસતો પઠમયોબ્બનાવત્થાતિ આહ ‘‘દહરયોબ્બનકાલો’’તિ. ઓભગ્ગેનાતિ મજ્ઝે સંભગ્ગકાયેન. જિણ્ણકાલે હિ સત્તાનં કટિયં કાયો ઓભગ્ગો હોતિ.

વોતિ નિપાતમત્તં ‘‘યે હિ વો અરિયા’’તિઆદીસુ વિય. સત્તાનન્તિ સામઞ્ઞવચનં, ન મનુસ્સાનં એવ. દેહનિક્ખેપનન્તિ કળેવરટ્ઠપિતટ્ઠાનં. નત્થિ એતેસં નિમિત્તન્તિ અનિમિત્તા, ‘‘એત્તકં અયં જીવતી’’તિઆદિના સઞ્જાનનનિમિત્તરહિતાતિ અત્થો. ન નાયરેતિ ન ઞાયન્તિ. ઇતો પરન્તિ એત્થ પરન્તિ અઞ્ઞં કાલં. તેન ઓરકાલસ્સપિ સઙ્ગહો સિદ્ધો હોતિ. પરમાયુનો ઓરકાલે એવ ચેત્થ પરન્તિ અધિપ્પેતં તતો પરં સત્તાનં જીવિતસ્સ અભાવતો. વવત્થાનાભાવતોતિ કાલવસેન વવત્થાનાભાવતો. વવત્થાનન્તિ ચેત્થ પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો, ન અસઙ્કરતો વવત્થાનં, નિચ્છયો વા. અબ્બુદપેસીતિઆદીસુ અબ્બુદકાલો પેસિકાલોતિઆદિના કાલ-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. કાલોતિ ઇધ પુબ્બણ્હાદિવેલા અધિપ્પેતા. તેનાહ પુબ્બણ્હેપિ હીતિઆદિ. ઇધેવ દેહેન પતિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. અનેકપ્પકારતોતિ નગરે જાતાનં ગામે, ગામે જાતાનં નગરે, વને જાતાનં જનપદે, જનપદે જાતાનં વનેતિઆદિના અનેકપ્પકારતો. ઇતો ચુતેનાતિ ઇતો ગતિતો ચુતેન. ઇધ ઇમિસ્સં ગતિયં. યન્તે યુત્તગોણો વિયાતિ યથા યન્તે યુત્તગોણો યન્તં નાતિવત્તતિ, એવં કાલો ગતિપઞ્ચકન્તિ એવં ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં.

અયં કાલોતિ અયં મરણકાલો. પચ્છિમે કાલેતિ પચ્છિમે વયે. તિસ્સો વયોસીમાતિ. પઠમાદિકા તિસ્સો વયસ્સ સીમા અતિક્કન્તેન. પુરિમાનં હિ દ્વિન્નં વયાનં સબ્બસો સીમા અતિક્કમિત્વા પચ્છિમસ્સ આદિસીમં અતિક્કન્તો તથા વુત્તો. ‘‘અયઞ્હિ સમણધમ્મો…પે… ન સક્કા કાતુ’’ન્તિ વત્વા તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘તદા હી’’તિઆદિ વુત્તં. ગણ્હિતુન્તિ પાળિતો અત્થતો ચ હદયે ઠપનવસેન ગણ્હિતું. પરિભુઞ્જિતુન્તિ વુત્તધમ્મપરિહરણસુખં અનુભવિતું. એકસ્સ કથનતો પઠમં ગાથં સુત્તં વા ઉસ્સારેતિ, તસ્મિં નિટ્ઠિતે ઇતરો ધમ્મકથિકો તંયેવ વિત્થારેન્તો ધમ્મં કથેતિ, અયં સરભાણધમ્મકથા. સુત્તગેય્યાનુસારેન યાવ પરિયોસાના ઉસ્સારણં સરભઞ્ઞધમ્મકથા. ‘‘મા મં કાલો ઉપચ્ચગા’’તિ વદન્તો ‘‘સમણધમ્મસ્સ કરણસ્સ અયં મે કાલો’’તિ કથેતિ, તતો પરો ‘‘પચ્છિમવયો અઞ્ઞો કાલો’’તિ કથેતિ. ‘‘કાલં વોહં…પે… તસ્મા અભુત્વા ભિક્ખામી’’તિ વદન્તો અત્તના કતં પટિપત્તિઞ્ચ સહેતુકં સાનિસંસં કથેતિ.

તં ગારવકારણં સન્ધાય. એતન્તિ ‘‘અથ ખો સા દેવતા પથવિયં પતિટ્ઠહિત્વા’’તિ એતં વુત્તં. દહરો ત્વન્તિઆદિમાહ લોભાભિભૂતતાય અધિગતત્તા. સબ્બસમ્પત્તિયુત્તોતિ ભોગસમ્પદા પરિવારસમ્પદાતિ સબ્બસમ્પત્તીહિ યુત્તો. અલઙ્કારપરિહારન્તિ અલઙ્કારકરણં. અનિક્કીળિતાવીતિ અકીળિતપુબ્બો. કીળનઞ્ચેત્થ કામાનં પરિભોગોતિ આહ ‘‘અભુત્તાવી’’તિ. અકતકામકીળોતિ અકતકામાનુભવનપ્પયોગો. સયં અત્તના એવ દિસ્સન્તીતિ સન્દિટ્ઠા, સન્દિટ્ઠા એવ સન્દિટ્ઠિકા, અત્તપચ્ચક્ખતો સન્દિટ્ઠિકા. પકટ્ઠો કાલો પત્તો એતેસન્તિ કાલિકા, તે કાલિકે.

ચિત્તાનન્તરન્તિ ઇચ્છિતચિત્તાનન્તરં, ઇચ્છિતિચ્છિતારમ્મણાકારેતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘ચિત્તાનન્તરં ઇચ્છિતિચ્છિતારમ્મણાનુભવનં ન સમ્પજ્જતી’’તિઆદિ. ચિત્તાનન્તરં લદ્ધબ્બતાયાતિ અનન્તરિતસમાધિચિત્તાનન્તરં લદ્ધબ્બફલતાય. સમોહિતેસુપીતિ સમ્ભતેસુપિ. સમ્પન્નકામસ્સાતિ સમિદ્ધકામસ્સ. ચિત્તકારા રૂપલાભેન, પોત્થકારા પટિમાકારકા, રૂપકારા દન્તરૂપકટ્ઠરૂપ-લોહરૂપાદિકારકા. આદિસદ્દેન નાનારૂપવેસધારીનં નટાદીનં સઙ્ગહો. સેસદ્વારેસૂતિ એત્થ ગન્ધબ્બમાલાકારસૂપકારાદયો વત્તબ્બા.

સોતિ સમિદ્ધિત્થેરો. સમોહિતસમ્પત્તિનાતિ સઙ્ગાહભોગૂપકરણસમ્પત્તિના. પત્તબ્બદુક્ખસ્સાતિ કામાનં આપજ્જનરક્ખણવસેન લદ્ધબ્બસ્સ કાયિકચેતસિકદુક્ખસ્સ. ઉપાયાસસ્સાતિ દળ્હપરિસ્સમસ્સ વિરતસ્સ. ‘‘વિસ્સાતસ્સા’’તિ કેચિ. ‘‘પચ્ચવેક્ખણઞાણેના’’તિ કેચિ પઠન્તિ. અસુકસ્મિં નામ કાલે ફલં હોતીતિ એવં ઉદિક્ખિતબ્બો નસ્સ કાલોતિ અકાલો. એત્થાતિ એતેસુ નવસુ લોકુત્તરધમ્મેસુ. એહિપસ્સવિધિન્તિ ‘‘એહિ પસ્સા’’તિ એવં પવત્તવિધિવચનં. ઉપનેતબ્બોતિ વા ઉપનેય્યો, સો એવ ઓપનેય્યિકો. વિઞ્ઞૂહીતિ વિદૂહિ પટિવિદ્ધસચ્ચેહિ. તે એકંસતો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂઆદયો હોન્તીતિ આહ ‘‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂઆદીહી’’તિ. ‘‘પચ્ચત્ત’’ન્તિ એતસ્સ પતિઅત્તનીતિ ભુમ્મવસેન અત્થો ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘અત્તનિ અત્તની’’તિ.

સબ્બપદેહિ સમ્બન્ધોતિ ‘‘કથં આદીનવો એત્થ ભિય્યો, કથં અકાલિકો’’તિઆદિના સબ્બેહિ પચ્ચેકં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો.

નવોતિ તરુણો ન ચિરવસ્સો. યે ભિક્ખુનોવાદકલક્ખણપ્પત્તા, તે સન્ધાય ‘‘વીસતિવસ્સતો પટ્ઠાય થેરો’’તિ વુત્તં. ઇધ સાસનં નામ સિક્ખત્તયસઙ્ગહં પિટકત્તયન્તિ આહ ‘‘ધમ્મેન હી’’તિઆદિ. તત્થ ધમ્મેન વિનયો એત્થ વિના દણ્ડસત્થેહીતિ ધમ્મવિનયો. ધમ્માય વિનયો એત્થ ન આમિસત્થન્તિ ધમ્મવિનયો. ધમ્મતો વિનયો ન અધમ્મતોતિ ધમ્મવિનયો. ધમ્મો વા ભગવા ધમ્મસ્સામી ધમ્મકાયત્તા, તસ્સ ધમ્મસઞ્ઞિતસ્સ સત્થુ વિનયો, ન તક્કિકાનન્તિ ધમ્મવિનયો. ધમ્મે વિનયો ન અધમ્મે વિનયો. ધમ્મો ચ સો યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને સત્તે અપાયેસુ અપતમાને ધારેતીતિ, સબ્બે સંકિલેસતો વિનેતીતિ વિનયો ચાતિ ધમ્મવિનયો. તેનાહ ‘‘ઉભયમ્પેતં સાસનસ્સેવ નામ’’ન્તિ.

ધમ્મવિનયોતિ ધમ્મેન યુત્તો વિનયોતિ ધમ્મવિનયો આજઞ્ઞરથો વિય. ધમ્મો ચ વિનયો ચાતિ વા ધમ્મવિનયો, તં ધમ્મવિનયં. ધમ્મવિનયાનઞ્હિ સત્થુભાવવચનતો ધમ્મવિનયત્તસંસિદ્ધિ ધમ્મવિનયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસેસનતો. અભિધમ્મેપિ વિનયવચનન્તિ ધમ્મવિનયદ્વયસિદ્ધિ, દેસિતપઞ્ઞત્તવચનતો ધમ્મવિનયસિદ્ધિ. ધમ્મો ચતુધા દેસિતો સન્દસ્સન-સમાદાપન-સમુત્તેજન-સમ્પહંસનવસેન, વિનયો ચતુધા પઞ્ઞત્તો સીલાચારતો પરાજિતવસેન. ધમ્મચરિયા સકવિસયો, વિનયપઞ્ઞત્તિ બુદ્ધવિસયો. પરિયાયેન દેસિતો ધમ્મો, નિપ્પરિયાયેન પઞ્ઞત્તો વિનયો. ધમ્મદેસના અધિપ્પાયત્થપ્પધાના, વિનયપઞ્ઞત્તિ વચનત્થપ્પધાના. પરમત્થસચ્ચપ્પધાનો ધમ્મો, સમ્મુતિસચ્ચપ્પધાનો વિનયો. આસયસુદ્ધિપધાનો ધમ્મો, પયોગસુદ્ધિપધાનો વિનયો.

કિરિયદ્વયસિદ્ધિયા ધમ્મવિનયસિદ્ધિ. ધમ્મેન હિ અનુસાસનસિદ્ધિ, વિનયેન ઓવાદસિદ્ધિ. ધમ્મેન ધમ્મકથાસિદ્ધિ, વિનયેન અરિયતુણ્હીભાવસિદ્ધિ. સાવજ્જદ્વયપરિવજ્જનતો ધમ્મવિનયસિદ્ધિ. ધમ્મેન હિ વિસેસતો પકતિસાવજ્જપરિચ્ચાગસિદ્ધિ, વિનયેન પઞ્ઞત્તિસાવજ્જપરિચ્ચાગસિદ્ધિ. ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં સાધારણાસાધારણગુણદ્વયસિદ્ધિ. બહુસ્સુતસુતપસન્નદ્વયતો પરિયત્તિ-પરિયાપુણન-ધમ્મવિહાર-વિભાગતો ધમ્મધરવિનયધરવિભાગતો ચ ધમ્મવિનયદ્વયસિદ્ધિ, સરણદ્વયસિદ્ધિયા ધમ્મવિનયદ્વયસિદ્ધિ. ઇધ સત્તાનં દુવિધં સરણં ધમ્મો અત્તા ચ. તત્થ ધમ્મો સુચિણ્ણો સરણં. ‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિ’’ન્તિ (થેરગા. ૩૦૩; જા. ૧.૧૦.૧૦૨; ૧.૧૫.૩૮૫) હિ વુત્તં. સુદન્તો અત્તાપિ સરણં ‘‘અત્તા હિ અત્તનો નાથો’’તિ (ધ. પ. ૧૬૦, ૩૮૦) વચનતો. તેન વુત્તં ‘‘સરણદ્વયસિદ્ધિયા ધમ્મવિનયસિદ્ધી’’તિ. તત્થ યતસ્સ ધમ્મસિદ્ધિ, યતો ચ વિનયસિદ્ધિ, તદુભયં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ધમ્મેન હેત્થ દ્વે પિટકાનિ વુત્તાનિ, વિનયેન વિનયપિટક’’ન્તિ. અધુના આગતો ઇદાનેવ ન ચિરસ્સેવ ઉપગતો.

મહન્તે ઠાને ઠપેત્વાતિ મહેસક્ખતાદસ્સનત્થં અત્તનો પરિવારેન મહન્તટ્ઠાને ઠપિતભાવં પવેદેત્વા. મહતિયાતિ ઉપસઙ્કમનવન્દનાદિવચનાપજ્જનવસેન સમાચિણ્ણાય. સબ્બેપિ કિર નિસીદન્તા તં ઠાનં ઠપેત્વાવ નિસીદન્તિ. થિરકરણવસેનાતિ દળ્હીકરણવસેન. અયં કિર દેવતા ઞાણસમ્પન્ના માનજાતિકા, તસ્મા નાયં માનં અપ્પહાય મમ દેસનં પટિવિજ્ઝિતું સક્કોતીતિ માનનિગ્ગણ્હનત્થં આદિતો દુવિઞ્ઞેય્યં કથેન્તો ભગવા ‘‘અક્ખેય્યસઞ્ઞિનો’’તિઆદિના તાય ઞાતુમિચ્છિતકામાનં કાલિકાદિભાવં, ધમ્મસ્સ ચ સન્દિટ્ઠિકાદિભાવં વિભાવેન્તો દ્વે ગાથા અભાસિ.

અક્ખેય્યતોતિ ગિહિલિઙ્ગપરિયાયનામવિસેસાદિવસેન તથા તથા અક્ખાતબ્બતો. તેનાહ ‘‘કથાનં વત્થુભૂતતો’’તિ. એતેસન્તિ સત્તાનં. પતિટ્ઠિતાતિ પવત્તિતા આસત્તા. પઞ્ચન્નં કામસઙ્ગાદીનં વસેન આસત્તા હોન્તુ, ઇતરેસં પન કથન્તિ? અનિટ્ઠઙ્ગતોપિ હિ ‘‘ઇદં નુ ખો’’તિઆદિના કઙ્ખતો તત્થ આસત્તો એવ નામ અવિજહનતો, તથા વિક્ખેપગતો વિક્ખેપવત્થુસ્મિં, અનુસયાનં પન આસત્તભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. મચ્ચુનો યોગન્તિ, મચ્ચુબન્ધનં, મરણધમ્મતન્તિ અત્થો. યસ્મા અપરિઞ્ઞાતવત્થુકા અનતીતમરણત્તા મચ્ચુના યથારુચિ પયોજેતબ્બા, તત્થ તત્થ ઉપરૂપરિ ચ ખિપિતાય આણાય અબ્ભન્તરે એવ હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પયોગં…પે… આગચ્છન્તી’’તિ. યસ્મા તેભૂમકા ધમ્મા કમનીયટ્ઠેન કામા, નેસમ્પિ કાલસ્સ લદ્ધબ્બતાય કાલિકતા ઇધ અક્ખેય્યવચનેન પવેદિતા. તેનાહ – ‘‘એવમિમાય ગાથાય કાલિકા કામા કથિતા’’તિ. સબ્બેપિ તેભૂમકા ધમ્મા કમનીયા, યસ્મા ચ કાલિકાનં કામાનં તથાસભાવતા કથિતા. અયમ્પિ ગાથા તદત્થમેવ દીપેતીતિ ઇમાય તે કથિતા એવ હોન્તિ. યે ચ સત્તા પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ દિટ્ઠિતણ્હાદિવસેન પતિટ્ઠિતા ‘‘ઇત્થી, પુરિસો, અહં, મમા’’તિ ચ અભિનિવિસિય કામે પરિભુઞ્જન્તિ, તે મરણં નાતિવત્તન્તિ. એવમ્પેત્થ કામાનં કાલિકત્થો કથિતોતિ આહ ‘‘કાલિકા કામા કથિતા’’તિ.

અયં ઞાતપરિઞ્ઞાતિ રૂપારૂપધમ્મે લક્ખણાદિતો ઞાતે કત્વા પરિચ્છિન્દનપઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘એવં ઞાતં કત્વા’’તિઆદિ. પદટ્ઠાનગ્ગહણેનેવ ચેત્થ તેસં રૂપારૂપધમ્માનં પચ્ચયો ગહિતોતિ પચ્ચયપરિગ્ગહસ્સપિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તીરેતિ તુલેતિ વીમંસતિ. દ્વાચત્તાલીસાય આકારેહીતિ ઇમિના મત્થકપ્પત્તં મહાવિપસ્સનં દસ્સેતિ. તે પન આકારા વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાય વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિઆદિના વિપસ્સનાક્ખણેપિ એકદેસેન પહાનં લબ્ભતેવ, અનવસેસતો પન પહાનવસેન પહાનપરિઞ્ઞં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અગ્ગમગ્ગેન …પે… અયં પહાનપરિઞ્ઞા’’તિ. તથા ચ આહ ‘‘એવં તીહિ પરિઞ્ઞાહી’’તિઆદિ.

અક્ખાતારન્તિ અક્ખાતબ્બં, ન અક્ખેય્યકં. તેનાહ ‘‘કમ્મવસેન કારક’’ન્તિઆદિ. કારકન્તિ ચ સાધનમાહ. ન મઞ્ઞતીતિ વા મઞ્ઞનં નપ્પવત્તેતિ અક્ખાતારન્તિ ખીણાસવં. અથ વા તઞ્હિ તસ્સ ન હોતીતિ તં કારણં તસ્સ ખીણાસવસ્સ ન હોતિ ન વિજ્જતિ, યેન દિટ્ઠિતણ્હાદિકારણેન અક્ખેય્યં ખન્ધપઞ્ચકં ‘‘તિસ્સો’’તિ વા ‘‘ફુસ્સો’’તિ વા ‘‘ઇત્થી’’તિ વા ‘‘પુરિસો’’તિ વા અભિનિવિસ્સ વદેય્યાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. મનુસ્સનાગાદીહિ પૂજનીયત્તા ‘‘યક્ખો’’તિ સબ્બદેવાનં સાધારણવચનન્તિ દેવધીતાપિ ‘‘યક્ખી’’તિ વુત્તા. અક્ખેય્યન્તિ પહાનપરિઞ્ઞાય પહાનમગ્ગો, તસ્સ આરમ્મણભૂતં નિબ્બાનમ્પિ ગહિતં. ન મઞ્ઞતીતિ ખીણાસવસ્સ અસ્સ ફલપ્પત્તીતિ આહ ‘‘નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો કથિતો’’તિ.

વિસેસીતિ વિસેસજાતિઆદિવસેન સેય્યોતિ અત્થો. તેસુ ગહિતેસૂતિ તેસુ સેય્યમાનાદીસુ તીસુ માનેસુ ગહિતેસુ. તયો સેય્યમાના, તયો સદિસમાના, તયો હીનમાના ગહિતાવ હોન્તિ. સો પુગ્ગલોતિ સો અપ્પહીનમઞ્ઞનપુગ્ગલો. તેનેવ માનેન હેતુભૂતેન. ઉપડ્ઢગાથાયાતિ પુરિમદ્ધેન પન વત્થુકામા વુત્તાતિ આહ ‘‘કાલિકા કામા કથિતા’’તિ.

વિધીયતિ વિસદિસાકારેન ઠપીયતીતિ વિધા, કોટ્ઠાસો. કથંવિધન્તિ કથં પતિટ્ઠિતં, કેન પકારેન પવત્તિતન્તિ અત્થો. વિદહનતો હીનાદિવસેન વિવિધેનાકારેન દહનતો ઉપધારણતો વિધા, માનો. માનેસૂતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, માનહેતૂતિ અત્થો. ન ચલતીતિ ન વેધતિ અત્તનો પરિસુદ્ધપકતિં અવિજહનતો.

પઞ્ઞા ‘‘સઙ્ખા’’તિ આગતા, પઞ્ઞાતિ યોનિસો પટિસઙ્ખાનં. સઙ્ખાયકોતિ સઙ્કલનપદુપ્પાદનાદિ-પિણ્ડગણનાવસેન ગણકો પપઞ્ચસઙ્ખાતિ માનાદિપપઞ્ચભાગા. તે તે ધમ્મા સમ્મા યાથાવતો સઙ્ખાયન્તિ ઉપતિટ્ઠન્તિ એતાયાતિ સઙ્ખા, પઞ્ઞા. એકં દ્વેતિઆદિના સઙ્ખાનં ગણનં પરિચ્છિન્દનન્તિ સઙ્ખા, ગણના. સઙ્ખાયતિ ભાગસો કથીયતીતિ સઙ્ખા, કોટ્ઠાસો. સઙ્ખાનં સત્તો પુગ્ગલોતિઆદિના સઞ્ઞાપનન્તિ સઙ્ખા, રત્તોતિઆદિ પણ્ણત્તિ. ખીણાસવો જહિ પજહિ રાગાદીનં સુપ્પહીનત્તા. નવભેદં પભેદતો, સઙ્ખેપતો તિવિધમાનન્તિ અત્થો. નવવિધન્તિ વા પાઠે નવભેદત્તા અન્તરભેદવસેન નવવિધન્તિ અત્થો. પચ્ચયવિસેસેહિ ઇત્થિભાવાદિવિસેસેહિ વિસેસેન માનીયતિ ગબ્ભો એત્થાતિ વિમાનં, ગબ્ભાસયો. ન ઉપગચ્છીતિ ન ઉપગમિસ્સતિ. તેનાહ ‘‘અનાગતત્થે અતીતવચન’’ન્તિ. ‘‘નાજ્ઝગા’’તિ હિ અતીતં ‘‘ન ગમિસ્સતી’’તિ એતસ્મિં અત્થે. છિન્દિ અરિયમગ્ગસત્થેન. ઓલોકયમાના ઉપપત્તીસુ. સત્તનિવેસનેસૂતિ સત્તાનં ઉપપજ્જટ્ઠાનેસુ. લોકુત્તરધમ્મમેવ કથેસિ અરહત્તસ્સ પવેદિતત્તા.

‘‘ગાથાય અત્થં કથેતું વટ્ટતી’’તિ અત્થ-સદ્દો આહરિત્વા વત્તબ્બો. અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગવસેનપીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સતિસમ્પજઞ્ઞં નામ કુસલધમ્માનુયોગે કારણન્તિ આહ ‘‘દસકુસલકમ્મપથકારણ’’ન્તિ.

અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગવસેન ચ ગાથાઅત્થવચને અયં ઇદાનિ વુચ્ચમાનો વિત્થાર-નયો. તસ્મિં કિર ઠાનેતિ તસ્મિં કિર દેવતાય પુચ્છિતં પઞ્હં વિસ્સજ્જનટ્ઠાને. દેવતાય ઞાણપરિપાકં ઓલોકેત્વા અનુપુબ્બિયા કથાય સદ્ધિં સામુક્કંસિકદેસના મહતી ધમ્મદેસના અહોસિ. ઞાણં પેસેત્વાતિ સત્થુદેસનાય અનુસ્સરણવસેન પત્તવિસુદ્ધિપટિપાટિપવત્તં ભાવનાઞાણં બન્ધિત્વા. સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાયાતિ સત્થુદેસનાવિલાસેન અત્તનો ચ પરિપક્કઞાણત્તા પઠમં ફલં પત્વા. એવમાહાતિ એવં ‘‘પાપં ન કયિરા’’તિઆદિપ્પકારેન ગાથમાહ. અઙ્ગં ન હોતિ, આજીવો યથા કુપ્પમાનો વાચાકમ્મન્તવસેન કુપ્પતિ, તથા સમ્પજ્જમાનોપીતિ. સો વાચાકમ્મન્તપક્ખિકો, તસ્મા તગ્ગહણેન ગહિતોવ હોતિ. વાયામસતિસમાધયો ગહિતા સમાધિક્ખન્ધસઙ્ગહતો. સમ્માદિટ્ઠિસમ્માસઙ્કપ્પા ગહિતા પઞ્ઞાક્ખન્ધસઙ્ગહતો. અન્તદ્વયવિવજ્જનં ગહિતં સરૂપેનેવાતિ અધિપ્પાયો. ઇતીતિઆદિ નિગમનં.

સમિદ્ધિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નન્દનવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.