૩. સત્તિવગ્ગો

૧.સત્તિસુત્તવણ્ણના

૨૧. દેસનાસીસન્તિ દેસનાપદેસલક્ખણવચનન્તિ અધિપ્પાયો. ઓમટ્ઠોતિ અધોમુખં કત્વા દિન્નપ્પહારો. ઇમિના એવ પસઙ્ગેન પહારે વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘ચત્તારો હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપરિ ઠત્વાતિ હત્થિઆદીનં ઉપરિ ઠત્વા. અધોમુખં દિન્નપ્પહારોતિ ખગ્ગકરવાલાદીનં અધોમુખં કત્વા પહતપહારો. ઉમ્મટ્ઠો વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બો. વિવિધપ્પહારો વિમટ્ઠો. ‘‘ઓમટ્ઠો ગહિતો’’તિ વત્વા તસ્સેવ ગહણે કારણં દસ્સેતું ‘‘સો હી’’તિઆદિ વુત્તં. દુગ્ગન્ધકિમિઆદીનં વસેન અન્તોદોસો. મઞ્ચેન સદ્ધિં બન્ધિત્વાતિ યસ્મિં મઞ્ચે વણિકપુગ્ગલો નિપન્નો, તત્થ તં સુબન્ધં કત્વા પાદટ્ઠાનં ઉદ્ધં કરોન્તેહિ સીસટ્ઠાનં અધો કાતબ્બં. તેનાહ ‘‘અધોસિરો કાતબ્બો’’તિ. પરિબ્બજેતિ પવત્તેય્ય. સા પન પવત્તિ ભાવનાવિહારેન યુત્તાતિ આહ ‘‘વિહરેય્યા’’તિ.

સલ્લસ્સ ઉબ્બહનં સલ્લુબ્બહનં. અત્થં પરિત્તકં ગહેત્વા ઠિતા ઉપમાકારસ્સ વિક્ખમ્ભનપ્પહાનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તેનાહ ‘‘પુનપ્પુન’’ન્તિઆદિ. અનુબન્ધોવ હોતિ સતિ પચ્ચયે ઉપ્પજ્જનારહતો દેવતાય કામરાગપ્પહાનસ્સ જોતિતત્તા. નનુ ભગવતા અનાગામિમગ્ગેન દેસના નિટ્ઠાપેતબ્બાતિ? ન, ઇતરિસ્સા ઞાણબલાનુરૂપદેસનાય પવત્તેતબ્બતો. વેનેય્યજ્ઝાસયાનુકુલઞ્હિ ધમ્મં ધમ્મસ્સામી દેસેતીતિ.

સત્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ફુસતિસુત્તવણ્ણના

૨૨. કમ્મં અફુસન્તન્તિ કમ્મફસ્સં અફુસન્તં, કમ્મં અકરોન્તન્તિ અત્થો. વિપાકો ન ફુસતીતિ વિપાકફસ્સો ન ફુસતિ, વિપાકો ન ઉપ્પજ્જતેવ કારણસ્સ અભાવતો. એવં બ્યતિરેકમુખેન કમ્મવટ્ટેન વિપાકવટ્ટં સમ્બન્ધં કત્વા અત્થં વત્વા ઇદાનિ કેવલં કમ્મવટ્ટવસેન અત્થં વદન્તો ‘‘કમ્મમેવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ નાકરોતો કરિયતીતિ કમ્મં અકુબ્બતો ન કયિરતિ, અનભિસન્ધિકતકમ્મં નામ નત્થીતિ અત્થો. ઇદાનિ તમેવત્થં અન્વયતો દસ્સેતું ‘‘ફુસન્તઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તતોતિ ફુસનહેતુ. સેસં વુત્તનયમેવ. વુત્તમેવત્થં સકારણં કત્વા પરિવેઠિતવસેન વિભૂતં કત્વા દસ્સેતું ‘‘તસ્મા ફુસન્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ધમ્મતાતિ કારકસ્સેવ કમ્મવિપાકાનુબન્ધો, નાકારકસ્સાતિ અયં કમ્મવિપાકાનં સભાવો.

પચ્ચેતિ ઉપગચ્છતિ અનુબન્ધતિ. પાપન્તિ પાપકં કમ્મં ફલઞ્ચ. અયઞ્ચ અત્થો અરઞ્ઞે લુદ્દકસ્સ ઉય્યોજનાય સુનખેહિ પરિવારિયમાનસ્સ ભિક્ખુનો ભયેન રુક્ખં આરુળ્હસ્સ ચીવરે લુદ્દસ્સ ઉપરિ પતિતે તસ્સ સુનખેહિ ખાદિત્વા મારિતવત્થુના દીપેતબ્બોતિ.

ફુસતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. જટાસુત્તવણ્ણના

૨૩. યેન અત્થેન તણ્હા ‘‘જટા’’તિ વુત્તા, તમેવત્થં દસ્સેતું ‘‘જાલિનિયા’’તિ વુત્તં. સા હિ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતપભેદા અત્તનો અવયવભૂતા એવ જાલા એતિસ્સા અત્થીતિ જાલિનીતિ વુચ્ચતિ. ઇદાનિસ્સા જટાકારેન પવત્તિં દસ્સેતું ‘‘સા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસૂતિ તસ્સા પવત્તિટ્ઠાનમાહ રૂપાદિછળારમ્મણવિનિમુત્તસ્સ તણ્હાવિસયસ્સ અભાવતો. હેટ્ઠુપરિયવસેનાતિ કદાચિ રૂપારમ્મણે કદાચિ યાવ ધમ્મારમ્મણા, કદાચિ ધમ્મારમ્મણે કદાચિ યાવ રૂપારમ્મણાતિ એવં હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ પવત્તિવસેન. દેસનાક્કમેન ચેત્થ હેટ્ઠુપરિયતા વેદિતબ્બા, કામરાગાદિવસેનપિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. સઙ્ખારાનં ખણિકભાવતો અપરાપરુપ્પત્તિ એત્થ સંસિબ્બનન્તિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો સંસિબ્બનટ્ઠેના’’તિ. ઇદં યેન સમ્બન્ધેન જટા વિયાતિ જટાતિ જટાતણ્હાનં ઉપમૂપમેય્યતા, તંદસ્સનં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યથા જાલિની વેળુગુમ્બસ્સ સાખા, તાસં સઞ્ચયાદયો ચ અત્તનો અવયવેહિ સંસિબ્બિતા વિનદ્ધા ‘‘જટા’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવં તણ્હાપિ સંસિબ્બનસભાવેનાતિ.

ઇમે સત્તા ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ પરિગ્ગહિતં અત્તનિબ્બિસેસં મઞ્ઞમાના અબ્ભન્તરિમં કરોન્તિ. અબ્ભન્તરટ્ઠો ચ અન્તો-સદ્દોતિ સકપરિક્ખારેસુ ઉપ્પજ્જનમાનાપિ તણ્હા ‘‘અન્તોજટા’’તિ વુત્તા. પબ્બજિતસ્સ પત્તાદિ, ગહટ્ઠસ્સ હત્થિઆદિ સકપરિક્ખારો. અત્તાતિ ભવતિ એત્થ અભિમાનોતિ અત્તભાવો, ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં. સરીરન્તિ કેચિ. ‘‘મમ અત્તભાવો સુન્દરો, અસુકસ્સ વિય મમ અત્તભાવો ભવેય્યા’’તિઆદિના સકઅત્તભાવાદીસુ તણ્હાય ઉપ્પજ્જનાકારો વેદિતબ્બો. અત્તનો ચક્ખાદીનિ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ, અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ રૂપાદીનિ બાહિરાયતનાનિ, પરેસં સબ્બાનિ વા. સપરસન્તતિપરિયાપન્નાનિ વા ચક્ખાદીનિ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ, તથા રૂપાદીનિ બાહિરાયતનાનિ. પરિત્તમહગ્ગતભવેસુ પવત્તિયાપિ તણ્હાય અન્તોજટાબહિજટાભાવો વેદિતબ્બો. કામભવો હિ કસ્સચિપિ કિલેસસ્સ અવિક્ખમ્ભિતત્તા કત્થચિપિ અવિમુત્તો અજ્ઝત્તગ્ગહણસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ ‘‘અજ્ઝત્તં અન્તો’’તિ ચ વુચ્ચતિ, તબ્બિપરિયાયતો રૂપારૂપભવો ‘‘બહિદ્ધા બહી’’તિ ચ. તેનાહ ભગવા – ‘‘અજ્ઝત્તસંયોજનો પુગ્ગલો, બહિદ્ધાસંયોજનો પુગ્ગલો’’તિ (અ. નિ. ૨.૩૭).

વિસયભેદેન પવત્તિઆકારભેદેન અનેકભેદભિન્નમ્પિ તણ્હં જટાભાવસામઞ્ઞેન એકન્તિ ગહેત્વા ‘‘તાય એવં ઉપ્પજ્જમાનાય જટાયા’’તિ વુત્તં. સા પન પજાતિ વુત્તસત્તસન્તાનપરિયાપન્ના એવ હુત્વા પુનપ્પુનં તં જટેન્તી વિનન્ધન્તી પવત્તતીતિ આહ ‘‘જટાય જટિતા પજા’’તિ. તથા હિ પરમત્થતો યદિપિ અવયવબ્યતિરેકેન સમુદાયો નત્થિ, એકદેસો પન સમુદાયો નામ ન હોતીતિ અવયવતો સમુદાયં ભિન્નં કત્વા ઉપમૂપમેય્યં દસ્સેન્તો ‘‘યથા નામ વેળુજટાદીહિ…પે… સંસિબ્બિતા’’તિ આહ. ઇમં જટન્તિ સમ્બન્ધો. તીસુ ધાતૂસુ એકમ્પિ અસેસેત્વા સંસિબ્બનેન તેધાતુકં જટેત્વા ઠિતં. તેનસ્સા મહાવિસયતં વિજટનસ્સ ચ સુદુક્કરભાવમાહ. વિજટેતું કો સમત્થોતિ ઇમિના ‘‘વિજટયે’’તિ પદં સત્તિઅત્થં, ન વિધિઅત્થન્તિ દસ્સેતિ.

એવં ‘‘અન્તોજટા’’તિઆદિના પુટ્ઠો અથસ્સ ભગવા તમત્થં વિસ્સજ્જેન્તો ‘‘સીલે પતિટ્ઠાયા’’તિઆદિમાહ. એત્થ સીલેતિ કુસલસીલે. તં પન પાતિમોક્ખસંવરાદિભેદેસુ પરિસુદ્ધમેવ ઇચ્છિતબ્બન્તિ આહ ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલે’’તિ.

નરતિ નેતીતિ નરો, પુરિસો. કામં ઇત્થીપિ તણ્હાજટાવિજટને સમત્થા અત્થિ, પધાનમેવ પન સત્તં દસ્સેન્તો ‘‘નરો’’તિ આહ યથા ‘‘સત્થા દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ, અટ્ઠકથાયં પન અવિભાગેન પુગ્ગલપરિયાયો અયન્તિ દસ્સેતું ‘‘નરોતિ સત્તો’’તિ વુત્તં. વિપાકભૂતાય સહ પઞ્ઞાય ભવતીતિ સપઞ્ઞો. તાય હિ આદિતો પટ્ઠાય સન્તાનવસેન બહુલં પવત્તમાનાય અયં સત્તો સવિસેસં સપઞ્ઞોતિ વત્તબ્બતં અરહતિ. વિપાકપઞ્ઞાપિ હિ સન્તાનવિસેસેન ભાવનાપઞ્ઞુપ્પત્તિયા ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતિ અહેતુકદ્વિહેતુકાનં તદભાવતો. કમ્મજતિહેતુકપટિસન્ધિપઞ્ઞાયાતિ કમ્મજાય તિહેતુકપટિસન્ધિયં પઞ્ઞાયાતિ એવં તિહેતુકસદ્દો પટિસન્ધિસદ્દેન સમ્બન્ધિતબ્બો, ન પઞ્ઞાસદ્દેન. ન હિ પઞ્ઞા તિહેતુકા અત્થિ. પટિસન્ધિતો પભુતિ પવત્તમાના પઞ્ઞા ‘‘પટિસન્ધિયં પઞ્ઞા’’તિ વુત્તા તંમૂલકત્તા, ન પટિસન્ધિક્ખણે પવત્તા એવ.

ચિન્તેતિ આરમ્મણં ઉપનિજ્ઝાયતીતિ ચિત્તં, સમાધિ. સો હિ સાતિસયં ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચો. ન હિ વિતક્કાદયો વિના સમાધિના તમત્થં સાધેન્તિ, સમાધિ પન તેહિ વિનાપિ સાધેતીતિ. પગુણબલવભાવાપાદનેન પચ્ચયેહિ ચિત્તં, અત્તસન્તાનં ચિનોતીતિપિ ચિત્તં, સમાધિ. પઠમજ્ઝાનાદિવસેન ચિત્તવિચિત્તતાય ઇદ્ધિવિધાદિચિત્તકરણેન ચ સમાધિ ચિત્તન્તિ વિનાપિ પરોપદેસેનસ્સ ચિત્તપરિયાયો લબ્ભતેવ. અટ્ઠકથાયં પન ચિત્ત-સદ્દો વિઞ્ઞાણે નિરુળ્હોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ચિત્તસીસેન હેત્થ અટ્ઠ સમાપત્તિયો કથિતા’’તિ. યથાસભાવં પકારેહિ જાનાતીતિ પઞ્ઞા. સા યદિપિ કુસલાદિભેદતો બહુવિધા, ‘‘ભાવય’’ન્તિ પન વચનતો ભાવેતબ્બા ઇધાધિપ્પેતાતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ઞાનામેન વિપસ્સના કથિતા’’તિ. યદિપિ કિલેસાનં પહાનં આતાપનં, તં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનમ્પિ અત્થેવ, આતપ્પસદ્દો વિય પન આતાપ-સદ્દો વીરિયે એવ નિરુળ્હોતિ આહ ‘‘આતાપીતિ વીરિયવા’’તિ. યથા કમ્મટ્ઠાનં તાય પઞ્ઞાય પરિતો હરીયતિ પવત્તીયતિ, એવં સાપિ તદત્થં યોગિનાતિ આહ ‘‘પારિહારિયપઞ્ઞા’’તિ. અભિક્કમાદીનિ સબ્બકિચ્ચાનિ સાત્થકસમ્પજઞ્ઞાદિવસેન પરિચ્છિજ્જ નેતીતિ સબ્બકિચ્ચપરિણાયિકા.

યસ્મા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન ગાથા ભાસિતા, તસ્મા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનમેવ ઉપમં દસ્સેન્તો ‘‘યથા નામ પુરિસો’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુનિસિતન્તિ સુટ્ઠુ નિસિતં, અતિવિય તિખિણન્તિ અત્થો. સત્થસ્સ નિસિતતરભાવકરણં નિસાનસિલાયં, બાહુબલેન ચસ્સ ઉક્ખિપનન્તિ ઉભયમ્પેતં અત્થાપન્નં કત્વા ઉપમા વુત્તાતિ તદુભયં ઉપમેય્યં દસ્સેન્તો ‘‘સમાધિસિલાયં સુનિસિતં…પે… પઞ્ઞાહત્થેન ઉક્ખિપિત્વા’’તિ આહ. સમાધિગુણેન હિ પઞ્ઞાય તિક્ખભાવો. યથાહ ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૫; ૪.૯૯; ૫.૧૦૭૧). વીરિયઞ્ચસ્સા ઉપત્થમ્ભકં પગ્ગણ્હનતો. વિજટેય્યાતિ વિજટેતું સક્કુણેય્ય. વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય હિ વત્તમાનાય યોગાવચરો તણ્હાજટં વિજટેતું સમત્થો નામ. વિજટનઞ્ચેત્થ સમુચ્છેદવસેન પહાનન્તિ આહ – ‘‘સઞ્છિન્દેય્ય સમ્પદાલેય્યા’’તિ.

મગ્ગક્ખણે પનેસ વિજટેતિ નામ, અગ્ગફલક્ખણે સબ્બસો વિજટિતજટો નામ. તેનાહ ‘‘ઇદાની’’તિઆદિ. યસ્મા જટાય વિજટનં અરિયમગ્ગેન, તઞ્ચ ખો નિબ્બાનં આગમ્મ, તસ્મા તં સન્ધાયાહ ‘‘જટાય વિજટનોકાસ’’ન્તિ. યત્થ પન સા વિજટીયતિ, તં દસ્સેતું ‘‘યત્થ નામઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘પટિઘં રૂપસઞ્ઞા ચા’’તિ ગાથાસુખત્થં સાનુનાસિકં કત્વા નિદ્દેસો, ‘‘પટિઘરૂપસઞ્ઞા’’તિ વુત્તં હોતિ. પટિઘસઞ્ઞાવસેન કામભવો ગહિતો કામભવપરિયાપન્નત્તા તાય. પથવીકસિણાદિરૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા. ઉભયત્થાપિ સઞ્ઞાસીસેન ચિત્તુપ્પાદસ્સેવ ગહણં. ભવસઙ્ખેપેનાતિ ભવભાવેન સઙ્ખિપિતબ્બતાય, ભવલક્ખણેન એકલક્ખણત્તાતિ અત્થો. રૂપે વા વિરજ્જનવસેન ચ વત્તું સક્કુણેય્યા ઇધ રૂપસઞ્ઞાતિ વુત્તા, એવમ્પેત્થ અરૂપભવસ્સ ચ ગહિતતા વેદિતબ્બા. ‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચા’’તિ અનવસેસતો નામરૂપં ગહિતન્તિ અરૂપભવ-અસઞ્ઞભવાનમ્પેત્થ ગહણં સિદ્ધન્તિ અપરે. પરિયાદિયનટ્ઠાનેતિ પરિયાદિયનકારણે સબ્બસો ખેપનનિમિત્તે નિબ્બાને. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનં…પે… દસ્સિતો હોતી’’તિ.

જટાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. મનોનિવારણસુત્તવણ્ણના

૨૪. એવંલદ્ધિકાતિ સબ્બથાપિ ચિત્તુપ્પત્તિ સદુક્ખા, સબ્બથાપિ અચિત્તકભાવો સેય્યો, તસ્મા યતો કુતોચિ ચિત્તં નિવારેતબ્બન્તિ એવંદિટ્ઠિકા. સોતિ સત્તો. અનિય્યાનિકકથં કથેતિ અયોનિસો ચિત્તનિવારણં વદન્તી. સંયતભાવં આગતન્તિ રાગવિસેવનાદિતો સમ્મદેવ સંયતભાવં ઓતરભાવં. ધમ્મચરિયાવસેન હિ પવત્તમાને ચિત્તે નત્થિ ઈસકમ્પિ રાગાદિવિસેવનં, ન તસ્સ સમ્પતિ આયતિઞ્ચ કોચિ અનત્થો સિયા, તસ્મા તં મનો સબ્બતો અનવજ્જવુત્તિતો ન નિવારેતબ્બં. તેનાહ ‘‘દાનં દસ્સામી’’તિઆદિ. યતો યતોતિ યતો યતો સાવજ્જવુત્તિતો અયોનિસોમનસિકારતો. તન્તિ મનો નિવારેતબ્બં અનત્થાવહત્તા.

મનોનિવારણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અરહન્તસુત્તવણ્ણના

૨૫. કતાવીતિ કતવા, પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચં કત્વા નિટ્ઠપેત્વા ઠિતોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ચતૂહિ મગ્ગેહિ કતકિચ્ચો’’તિ. સ્વાયમત્થો અરહન્તિઆદિસદ્દસન્નિધાનતો વિઞ્ઞાયતિ. એવં ‘‘અહં વદામી’’તિઆદિઆકારેન પુચ્છતિ.

ખન્ધાદીસુ કુસલોતિ ખન્ધાયતનાદીસુ સલક્ખણાદીસુ ચ સમૂહાદિવસેન પવત્તિયઞ્ચ છેકો યથાભૂતવેદી. ઉપલદ્ધિનિસ્સિતકથન્તિ અત્તુપલદ્ધિનિસ્સિતકથં હિત્વા. વોહારભેદં અકરોન્તોતિ ‘‘અહં પરમત્થં જાનામી’’તિ લોકવોહારં ભિન્દન્તો અવિનાસેન્તો લોકે લોકસમઞ્ઞમેવ નિસ્સાય ‘‘અહં, મમા’’તિ વદેય્ય. ખન્ધા ભુઞ્જન્તીતિઆદિના વોહારભેદં, તત્થ ચ આદીનવં દસ્સેતિ.

માનો નામ દિટ્ઠિયા સમધુરો. તથા હિ દુતિયમગ્ગાદીસુ સમ્માદિટ્ઠિયા પહાનાભિસમયસ્સ પટિવિપચ્ચનીકે પટિપત્તિસિદ્ધિ. તેનાહ ‘‘યદિ દિટ્ઠિયા વસેન ન વદતિ, માનવસેન નુ ખો વદતીતિ ચિન્તેત્વા’’તિ. વિધૂપિતાતિ સન્તાપિતા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા. તે પન વિદ્ધંસિતા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘વિધમિતા’’તિ. મમઙ્કારાદયો મયન્તિ સત્તસન્તાને સતિ પવત્તન્તિ એતેનાતિ મયો, મઞ્ઞના. મયો એવ મયતાતિ આહ ‘‘મયતન્તિ મઞ્ઞન’’ન્તિ.

અરહન્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. પજ્જોતસુત્તવણ્ણના

૨૬. દિવારત્તિન્તિ ન આદિચ્ચો વિય દિવા એવ, ન ચન્દિમા વિય રત્તિં એવ, અથ ખો દિવા ચ રત્તિઞ્ચ. તત્થ તત્થાતિ યત્થ યત્થ સમ્પજ્જલિતો, તત્થ તત્થેવ પદેસે, ન આદિચ્ચો વિય ચન્દિમા વિય સકલં મહાદિસં દિસન્તરાળઞ્ચ. ઞાણાનુભાવેન ઉપ્પન્નાલોકો ઞાણાલોકોતિ વદન્તિ. ‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ પુબ્બે મે, ભિક્ખવે, અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ ઞાણં ઉદપાદિ પઞ્ઞા ઉદપાદિ વિજ્જા ઉદપાદિ આલોકો ઉદપાદી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૫; પટિ. મ. ૨.૩૦) પન વચનતો મગ્ગો ઞાણાલોકો. ‘‘તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૬; પારા. ૧૨) વા વચનતો વિજ્જત્તયાલોકો ઞાણાલોકો. પઠમાભિસમ્બોધિયં વિય સઞ્જાતપીતિવિપ્ફારો, વિસેસતો રતનઘરે સમન્તપટ્ઠાનવિચિનને સઞ્જાતપીતિવસેન ઉપ્પન્નસરીરોભાસો વા પીતિઆલોકો. તત્થેવ ઉપ્પન્નપસાદવસેન સઞ્જાતઆલોકોવ પસાદાલોકો. ધમ્મચક્કપવત્તને ‘‘અઞ્ઞાસિ વત, ભો, કોણ્ડઞ્ઞો’’તિ ઉપ્પન્નપસાદાલોકોતિ ચ વદન્તિ. સબ્બત્થેવ સત્થુ ધમ્મદેસના સત્તાનં હદયતમં વિધમન્તી ધમ્મકથાઆલોકો. સબ્બોપિ બુદ્ધાનં પાતુભાવા ઉપ્પન્નો આલોકોતિ ઇમિના સાવકાનં દેસનાય સઞ્જાતધમ્માલોકોપિ બુદ્ધાનુભાવોતિ દસ્સેતિ.

પજ્જોતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સરસુત્તવણ્ણના

૨૭. સરણતો અવિચ્છેદવસેન પવત્તનતો ખન્ધાદીનં પટિપાટિ સરા. તેનાહ ‘‘ઇમે સંસારસરા’’તિ. કુતોતિ કેન કારણેન, કિમ્હિ વા? તેનાહ ‘‘કિં આગમ્મા’’તિ? ન પતિટ્ઠાતિ પચ્ચયાભાવતો. આપોતિઆદિના પાળિયં ચતુન્નં મહાભૂતાનં અપ્પતિટ્ઠાનાપદેસેન તત્થ કામરૂપભવાનં અભાવો દસ્સિતો. તદુભયાભાવદસ્સનેન હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અરૂપભવસ્સપિ અભાવો દસ્સિતોવ હોતિ, યથારુતવસેન વા એત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. યસ્મા પુરિમા દ્વે ગહિતા, ગહિતઞ્ચ અત્થં પરિગ્ગહેત્વાવ પચ્છિમત્થો પવત્તોતિ.

સરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. મહદ્ધનસુત્તવણ્ણના

૨૮. નિધીયતીતિ નિધાનં. નિધાતબ્બતં ગતં નિહિતન્તિ અત્થો. મુત્તસારાદીતિ મુત્તામણિવેળુરિયપવાળરજતજાતરૂપાદિ. સુવણ્ણરજતભાજનાદીતિ આદિ-સદ્દેન કહાપણ-ધઞ્ઞકોટ્ઠભણ્ડાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તમ્પિ હિ નિચ્ચપરિબ્બયવસેન ભુઞ્જીયતીતિ ‘‘ભોગો’’તિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં અભિગિજ્ઝન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સન્તકં અભિગિજ્ઝન્તિ. તેનાહ ‘‘પત્થેન્તી’’તિ. અનલઙ્કતાતિ ન અલં પરિયત્તન્તિ એવં કતચિત્તા, અત્રિચ્છતામહિચ્છતાહિ અભિભૂતા. તેનાહ ‘‘અતિત્તા અપરિયત્તજાતા’’તિ. ઉસ્સુક્કજાતેસૂતિ તંતંકિચ્ચે સઞ્જાતઉસ્સુક્કેસુ. નાનાકિચ્ચજાતેસૂતિ નાનાવિધકિચ્ચેસુ, સઞ્જાતનાનાકિચ્ચેસુ વા. વટ્ટગામિકપસુતેન વટ્ટસોતં અનુસરન્તેસુ. તણ્હાનિવાસતાય ગેહન્તિપિ અગારન્તિપિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘માતુગામેન સદ્ધિં ગેહ’’ન્તિ. વિરાજિયાતિ હેતુઅત્થદીપકં પદન્તિ આહ ‘‘વિરાજેત્વા’’તિ, ત્વા-સદ્દોપિ ચાયં હેતુઅત્થોતિ.

મહદ્ધનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ચતુચક્કસુત્તવણ્ણના

૨૯. ઇરિયા વુચ્ચતિ કાયેન કત્તબ્બકિરિયા, તસ્સા પવત્તિટ્ઠાનભાવતો ઇરિયાપથો, ગમનાદિ. તં અપરાપરપ્પવત્તિયા ચક્કં. તેનાહ ‘‘ચતુચક્કન્તિ ચતુઇરિયાપથ’’ન્તિ. નવદ્વારન્તિ કરજકાયો અધિપ્પેતો. સો ચ કેસાદિઅસુચિપરિપૂરોતિ આહ ‘‘પુણ્ણન્તિ અસુચિપૂર’’ન્તિ. તણ્હાય સંયુત્તન્તિ તણ્હાસહિતં. તેન ન કેવલં સભાવતો એવ, અથ ખો નિસ્સિતધમ્મો ચ અસુચિં દસ્સેતિ. માતુકુચ્છિસઙ્ખાતે અસુચિપઙ્કે જાતત્તા પઙ્કજાતં, કેસાદિઅસુચિપઙ્કજાતત્તા ચ પઙ્કજાતં. યાત્રાતિ અપગમો. તેન સભાવતો નિસ્સિતધમ્મતો ચ અસુચિસભાવતો કાયતો કથં અપગમો સિયાતિ પુચ્છતિ. તેનાહ ‘‘એતસ્સા’’તિઆદિ.

નહનટ્ઠેન બન્ધનટ્ઠેન નદ્ધીતિ ઉપનાહો ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘નદ્ધિન્તિ ઉપનાહ’’ન્તિ. સો પન ઇતો પુબ્બકાલે કોધોતિ આહ ‘‘પુબ્બકાલે’’તિઆદિ. પાળિનિદ્દિટ્ઠેતિ ઉપનાહઇચ્ચાદિકે ઇધ પાળિયં નિદ્દિટ્ઠે કિલેસે ઠપેત્વા અવસેસા દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદયો સત્ત કિલેસા દુમ્મોચયતાય વરત્તા વિયાતિ વરત્તાતિ વેદિતબ્બા. આરમ્મણગ્ગહણસભાવતો એકો એવેસ ધમ્મો, પવત્તિ-આકારભેદેન પન ઇચ્છનટ્ઠેન પત્થનટ્ઠેન ઇચ્છા, લુબ્ભનટ્ઠેન ગિજ્ઝનટ્ઠેન લોભોતિ વુત્તો. પઠમુપ્પત્તિકાતિ એકસ્મિં આરમ્મણે, વારે વા પઠમં ઉપ્પન્ના. અપરાપરુપ્પત્તિકોતિ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જમાનકો. અલદ્ધપત્થના અપ્પટિલદ્ધવત્થુમ્હિ આસત્તિ લોભો. ઉપ્પાટેત્વાતિ સસન્તાનતો ઉદ્ધરિત્વા.

ચતુચક્કસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. એણિજઙ્ઘસુત્તવણ્ણના

૩૦. એણિમિગસ્સ વિયાતિ એણિમિગસ્સ જઙ્ઘા વિય. અવયવીસમ્બન્ધે હિ ઇદં સામિવચનં. પિણ્ડિમંસસ્સ પરિતો સમસણ્ઠિતત્તા સુવટ્ટીતજઙ્ઘો. કિસન્તિ થૂલભાવપટિક્ખેપપરાજોતના, ન સુટ્ઠુ કિસભાવદીપનપરાતિ આહ ‘‘અથૂલં સમસરીર’’ન્તિ. આતપેન મિલાતન્તિ તપસા મિલાતકાયં ઇન્દ્રિયસન્તાપનભાવતો. તેનેવાહ – ‘‘તપો મિલાત’’ન્તિઆદિ, તથા ચાહ પાળિયં ‘‘અપ્પાહારં અલોલુપ’’ન્તિ. યથા ‘‘વીરસ્સ ભાવો વીરિય’’ન્તિ વીરભાવેન વીરિયં લક્ખીયતિ, એવં વીરિયસમ્ભવેન વીરભાવોતિ આહ ‘‘વીરન્તિ વીરિયવન્ત’’ન્તિ. ‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે’’તિ (થેરગા. ૯૮૩; મિ. પ. ૬.૫.૧૦) ધમ્મસેનાપતિવુત્તનિયામેન પરિમિતભોજિતાય અપ્પાહારતા ભોજને મત્તઞ્ઞુતા. ‘‘મિતાહાર’’ન્તિ વત્વા પુન પરિચ્છિન્નકાલભોજિતાયપિ અપ્પાહારતં દસ્સેન્તો ‘‘વિકાલ…પે… પરિત્તાહાર’’ન્તિ આહ. ચતૂસુ પચ્ચયેસુ લોલુપ્પવિરહિતં બોધિમૂલે એવ સબ્બસો લોલુપ્પસ્સ પહીનત્તા. ‘‘ચતૂસુ પચ્ચયેસૂ’’તિ હિ ઇમિનાવ સબ્બત્થ લોલુપ્પવિગમો દીપિતોવાતિ. રસતણ્હાપટિક્ખેપો વા એસ ‘‘અપ્પાહાર’’ન્તિ વત્વા ‘‘અલોલુપ’’ન્તિ વુત્તત્તા. ‘‘સીહં વા’’તિ એત્થ એકચરસદ્દો વિય ઇવ-સદ્દો અત્થતો ‘‘નાગ’’ન્તિ એત્થાપિ આનેત્વા, સમ્બન્ધિતબ્બોતિ આહ – ‘‘એકચરં સીહં વિય, એકચરં નાગં વિયા’’તિ. એકચરા અપ્પમત્તા એકીકતાય.

પઞ્ચકામગુણવસેન રૂપં ગહિતં તેસં રૂપસભાવત્તા. મનેન નામં ગહિતં મનસ્સ નામસભાવત્તા. અવિનિભુત્તધમ્મેતિ અવિનાભાવધમ્મે ગહેત્વા. આદિ-સદ્દેન આયતનધાતુઆદયો ગહિતા. કામગુણગ્ગહણેન હેત્થ રૂપભાવસામઞ્ઞેન પઞ્ચ વત્થૂનિ ગહિતાનેવ હોન્તિ, મનોગહણેન ધમ્માયતનં, એવં દ્વાદસાયતનાનિ ગહિતાનિ હોન્તિ. ઇમિના નયેન ધાતુઆદીનમ્પિ ગહિતતા યોજેતબ્બા. તેનાહ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધાદિવસેનપેત્થ ભુમ્મં યોજેતબ્બ’’ન્તિ. એત્થાતિ પાળિયં. કામવત્થુ ભુમ્મં.

એણિજઙ્ઘસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તિવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.