૩. ઉપનીયસુત્તવણ્ણના

૩. અનેકત્થત્તા ધાતુસદ્દાનં ઉપસગ્ગવસેન અત્થવિસેસવાચકો હોતીતિ આહ ‘‘ઉપનીયતીતિ પરિક્ખીયતિ નિરુજ્ઝતી’’તિ. વિનસ્સતીતિ અત્થો. ઉપનીયતીતિ વા સરસેનેવ જીવિતસ્સ મરણૂપગમનં વુત્તન્તિ આહ – ‘‘ઉપગચ્છતિ વા, અનુપુબ્બેન મરણં ઉપેતીતિ અત્થો’’તિ. કામઞ્ચેત્થ ‘‘ઉપનીયતી’’તિ પદં અપાકટકમ્મવિસેસં વુત્તં. યથા પન ‘‘સબ્બં આરોગ્યં બ્યાધિપરિયોસાનં, સબ્બં યોબ્બનં જરાપરિયોસાનં, સબ્બં જીવિતં મરણપરિયોસાન’’ન્તિ, ‘‘ઉપનીયતિ જીવિત’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘મરણં ઉપેતી’’તિ વુત્તં. કમ્મકત્તુવસેન હેતં વુત્તં.

ઇદાનિ કમ્મસાધનવસેન અત્થં દસ્સેતું ‘‘યથા વા’’તિઆદિ વુત્તં. ગોપાલેન ગોગણો નીયતિ યથિચ્છિતં ઠાનં. જીવન્તિ તેન સત્તા, સહજાતધમ્મા વાતિ જીવિતં, તદેવ તેસં અનુપાલને આધિપચ્ચસબ્ભાવતો ઇન્દ્રિયન્તિ આહ ‘‘જીવિતન્તિ જીવિતિન્દ્રિય’’ન્તિ પરિત્તન્તિ ઇત્તરં. તેનાહ ‘‘થોક’’ન્તિ. પબન્ધાનુપચ્છેદસ્સ પચ્ચયભાવો ઇધ જીવિતસ્સ મરણકિચ્ચન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘સરસપરિત્તતાય ચા’’તિઆદિ. આયૂતિ ચ પરમાયુ ઇધાધિપ્પેતં, તઞ્ચ અજ્જકાલવસેન વેદિતબ્બં.

ઇમસ્મિઞ્હિ બુદ્ધુપ્પાદે અયં કથાતિ જીવિતસ્સ અતિઇત્તરભાવદીપનપરા અયં દેસના. જીવિતિન્દ્રિયવસેન જીવિતક્ખયં નિયમેન્તો ‘‘એકચિત્તપ્પવત્તિમત્તોયેવા’’તિ આહ, એકસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ પવત્તિક્ખણમત્તો એવાતિ અત્થો. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પવત્તમાનન્તિ નેમિરથીસા વત્તન્તી એકેનેવ નેમિપ્પદેસેન પવત્તતિ એકસ્મિં ખણેતિ અધિપ્પાયો. ‘‘એકેનેવ તિટ્ઠતી’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. એકચિત્તક્ખણિકન્તિ એકચિત્તક્ખણમત્તવન્તં. તસ્મિં ચિત્તેતિ તસ્મિં યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ એકસ્મિં ચિત્તે. નિરુદ્ધમત્તેતિ નિરુદ્ધભાવપ્પત્તમત્તે. નિરુદ્ધોતિ વુચ્ચતીતિ મતોતિ વુચ્ચતિ તંસમઙ્ગી સત્તો પરમત્થતો. અવિસેસવિદુનો પન અવિઞ્ઞાયમાનન્તરેન અનુસન્ધાનસ્સ નિરુદ્ધનં નિરોધં સલ્લક્ખેન્તિ. યથાવુત્તમત્થં સુત્તેન વિભાવેતું ‘‘યથાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તેન તીસુપિ કાલેસુ સત્તાનં પરમત્થતો જીવનં મરણં ચિત્તક્ખણવસેનેવાતિ દસ્સેતિ.

જીવિતન્તિ જીવિતિન્દ્રિયં. અત્તભાવોતિ જીવિતવેદનાવિઞ્ઞાણાનિ ઠપેત્વા અવસિટ્ઠધમ્મા અધિપ્પેતા. સુખદુક્ખાતિ સુખદુક્ખા વેદના, ઉપેક્ખાપિ ઇધ સુખદુક્ખાસ્વેવ અન્તોગધા ઇટ્ઠાનિટ્ઠભાવતો. કેવલાતિ અત્તના, નિચ્ચભાવેન વા અવોમિસ્સા. એકચિત્તસમાયુત્તાતિ એકકેન ચિત્તેન સહિતા. લહુસો વત્તતે ખણોતિ વુત્તનયેન એકચિત્તક્ખણિકતાય લહુકો અતિઇત્તરો જીવિતાદીનં ખણો વત્તતિ.

યે નિરુદ્ધા મરન્તસ્સાતિ ચવન્તસ્સ સત્તસ્સ ચુતિતો ઉદ્ધં નિરુદ્ધાતિ વત્તબ્બા યે ખન્ધા. તિટ્ઠમાનસ્સ વા ઇધાતિ યે વા ઇધ પવત્તિયં તિટ્ઠમાનસ્સ ધરન્તસ્સ ભઙ્ગપ્પત્તિયા નિરુદ્ધા ખન્ધા, સબ્બેપિ સદિસા તે સબ્બેપિ એકસદિસા ગતા અત્થઙ્ગતા અપ્પટિસન્ધિયા પુન આગન્ત્વા પટિસન્ધાનાભાવેન વિગતા. યથા હિ ચુતિખન્ધા ન નિબ્બત્તન્તિ, એવં તતો પુબ્બેપિ ખન્ધા. તસ્મા એકચિત્તક્ખણિકં સત્તાનં જીવિતન્તિ અધિપ્પાયો.

અનિબ્બત્તેન ન જાતોતિ અનુપ્પન્નેન ચિત્તેન જાતો ન હોતિ ‘‘અનાગતે ચિત્તક્ખણે ન જીવિત્થ ન જીવતિ જીવિસ્સતી’’તિ વત્તબ્બતો. પચ્ચુપ્પન્નેન વત્તમાનેન ચિત્તેન જીવતિ જીવમાનો નામ હોતિ, ન જીવિત્થ ન જીવિસ્સતિ. ચિત્તભઙ્ગા મતો લોકોતિ ચુતિચિત્તસ્સ વિય સબ્બસ્સપિ તસ્સ તસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગપ્પત્તિયા અયં લોકો પરમત્થતો મતો નામ હોતિ ‘‘અતીતે ચિત્તક્ખણે જીવિત્થ ન જીવતિ ન જીવિસ્સતી’’તિ વત્તબ્બતો, નિરુદ્ધસ્સ અપ્પટિસન્ધિકત્તા. એવં સન્તેપિ પઞ્ઞત્તિ પરમત્થિયા, યાયં તં તં પવત્તં ચિત્તં ઉપાદાય ‘‘તિસ્સો જીવતિ, ફુસ્સો જીવતી’’તિ વચનપ્પવત્તિયા વિસયભૂતા સન્તાનપઞ્ઞત્તિ, સા એત્થ પરમત્થિયા પરમત્થભૂતા. તથા હિ વુત્તં ‘‘નામગોત્તં ન જીરતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૭૬).

ન સન્તિ તાણાતિ જરં ઉપગતસ્સ તતો તંનિમિત્તં યં વા પાપકારિનો પાપકમ્માનં ઉપટ્ઠાનવસેન પુઞ્ઞકારિનો પિયવિપ્પયોગવસેન ચિત્તદુક્ખં ઉભયેસમ્પિ બન્ધનચ્છેદનાદિવસેન વિતુજ્જમાનં અનપ્પકં સરીરદુક્ખં સમ્મોહપ્પત્તિ ચ હોતિ, તતો તાયન્તા ન સન્તિ. તેનાહ – ‘‘તાણં લેણં સરણં ભવિતું સમત્થા નામ કેચિ નત્થી’’તિ. ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, ભયનિમિત્તન્તિ આહ ‘‘ભયવત્થૂ’’તિ. તગ્ગહણેન ચ ચિત્તુત્રાસલક્ખણં ભયં ગહિતમેવ, સતિ નિમિત્તે નેમિત્તં સન્તમેવાતિ. પુબ્બચેતનન્તિ એકાવજ્જનવીથિયં નાનાવજ્જનવીથિયં સમ્પવત્તં ઉપચારજ્ઝાનચેતનં. અપરચેતનન્તિ વસીભાવાપાદનવસેન પરતો સમાપજ્જનવસેન ચ પવત્તં સમાપત્તિચેતનં. મુઞ્ચચેતનન્તિ વિક્ખમ્ભનવસેન પવત્તં પઠમપ્પનાચેતનં. કુસલજ્ઝાનસ્સ વિપાકજ્ઝાનેવ લબ્ભમાનં સુખં ઝાનસુખં. ઇટ્ઠપરિયાયો ચેત્થ સુખ-સદ્દો. ઝાને અપેક્ખા ઝાનનિકન્તિ. ઝાનસ્સ અસ્સાદવસેન પવત્તો લોભો ઝાનસ્સાદો. યેન તે તે બ્રહ્માનો ઝાનતો વુટ્ઠાય ‘‘અહો સુખં અહો સુખ’’ન્તિ વાચં નિચ્છારેસુન્તિ. યથા દેવા સુખબહુલા તિહેતુપટિસન્ધિકાવાતિ પટિપજ્જન્તા ઝાનં અધિગન્તું ભબ્બા, ન ઇતરેતિ ‘‘કામાવચરદેવેસૂ’’તિ વુત્તં. કામાવચરા ચ ઉપરિદેવા ચ કામાવચરદેવાતિ એકદેસસરૂપેકસેસો દટ્ઠબ્બો. તેન મનુસ્સાનમ્પિ એકચ્ચાનં સબ્બેસમ્પિ વા સઙ્ગહો સિદ્ધો હોતિ પત્થનાપરિકપ્પનાય વિસયભાવતો. તેનાહ ‘‘અહો વતિમે ચ…પે… તિટ્ઠેય્યુ’’ન્તિ. થુલ્લાનિ ફુસિતાનિ વિપ્ફુરાનિ એત્થાતિ થુલ્લફુસિતકો, કાલો, દેસો વા. તસ્મિં થુલ્લફુસિતકે.

‘‘પુઞ્ઞાનિ કયિરાથ સુખાવહાની’’તિ વુત્તત્તા ‘‘અનિય્યાનિકં વટ્ટકથં કથેતી’’તિ વુત્તં. લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો, કિલેસેહિ આમસિતબ્બતો આમિસઞ્ચાતિ લોકામિસં. નિપ્પરિયાયામિસં પન લોકે આમિસન્તિપિ લોકામિસં. પરિયાયેતિ સભાવતો પરિવત્તેત્વા ઞાપેતિ એતેનાતિ પરિયાયો, લેસો, કારણં વાતિ આહ ‘‘નિપ્પરિયાયેન ચત્તારો પચ્ચયા’’તિ, વટ્ટસ્સ એકન્તતો બાલલોકેહેવ આમસિતબ્બભાવતો પરિયાયામિસતા વુત્તા. ઇધ પરિ..પે… અધિપ્પેતં વિવટ્ટપટિયોગિનો ઇચ્છિતત્તા. ચતુપચ્ચયાપેક્ખઞ્હિ પહાનં. એકચ્ચસ્સ સકલવટ્ટાપેક્ખપ્પહાનસ્સપિ પચ્ચયો હોતીતિ ‘‘વટ્ટતિયેવા’’તિ સાસઙ્કં વદતિ. વૂપસમતિ એત્થ સકલવટ્ટદુક્ખન્તિ સન્તિ, અસઙ્ખતધાતૂતિ આહ ‘‘નિબ્બાનસઙ્ખાત’’ન્તિ.

ઉપનીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.