અન્તરપેય્યાલ કતિપુચ્છાવારવણ્ણના

૨૭૧. ઇદાનિ વુત્તોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇદાની’’તિ પદેન સમ્બન્ધત્તા વુત્તોતિ એત્થ તપચ્ચયો પચ્ચુપ્પન્નકાલિકોતિ દટ્ઠબ્બો.

તત્થાતિ માતિકાયં, પુચ્છાસુ વા. આગતાપત્તિપુચ્છાતિ આગતાપત્તિયા પુચ્છા. હીતિ વિસેસજોતકો, હિ વિસેસં વક્ખામીતિ અત્થો. એત્થાતિ ‘‘કતિ આપત્તિક્ખન્ધા’’તિ દુતિયપદે. ‘‘રાસિવસેના’’તિ ઇમિના ખન્ધસદ્દસ્સ રાસત્થં દસ્સેતિ. વિનીતવત્થૂનીતિ એત્થ વિનીતસદ્દો વિનયપરિયાયોતિ આહ ‘‘વિનયપુચ્છા’’તિ. નનુ વિનીતવિનયસદ્દાનં સદ્દતો નાનત્તા અત્થતોપિ નાનં, કસ્મા પન ‘‘વિનયપુચ્છા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘વિનીતં…પે… એક’’ન્તિ. ઇદન્તિ પદત્તયં. અત્થતો એકન્તિ અત્થતોયેવ એકં, ન સદ્દતો. વિનીતવત્થૂનીતિ આપત્તિવિનયકારણત્તા વિનીતવત્થૂનિ. યેસૂતિ અગારવેસુ. સતીતિ સન્તેસુ. એત્થ ચ યેસુ સતિ આપત્તિયો ન હોન્તિ, અસતિ હોન્તીતિ વાક્યમ્પિ અવુત્તસિદ્ધિનયેન ગહેતબ્બં. યેસૂતિ ગારવેસુ. તેતિ અગારવગારવે. યસ્મા પન નત્થીતિ સમ્બન્ધો. વિપત્તિભાવપુચ્છાતિ વિપત્તિભાવસ્સ પુચ્છા. પુચ્છિયતિ ઇમાયાતિ પુચ્છા. વિવાદમૂલાનિ અનુવાદમૂલાનીતિ ઇમા પુચ્છાયો મૂલપુચ્છાતિ સમ્બન્ધો. પોત્થકેસુ ‘‘ઇમાની’’તિ નિકારેન સહ પાઠો અત્થિ, સો અપાઠોયેવ. મૂલપુચ્છાતિ પુચ્છિયન્તિ ઇમાહીતિ પુચ્છા, મૂલાનં પુચ્છા મૂલપુચ્છા. ‘‘અધિકરણ’’ન્તિઆદીસુ ‘‘વુત્તં’’ ઇતિ સમ્બન્ધો. તેસંયેવાતિ અધિકરણાનંયેવ. અયમેત્થ માતિકા.

નિદ્દેસે માતિકાયાતિ પાતિમોક્ખે. વિભઙ્ગેતિ પદભાજનિયં, આગતવસેન વુત્તાતિ યોજના. અયમેત્થ નિદ્દેસો.

પટિનિદ્દેસે આરતીતિઆદિપદાનં વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આરકા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘આરકા’’તિ ઇમિના આરતીતિ એત્થ આઉપસગ્ગસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. એતેહીતિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ, આરકાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘રમતી’’તિ ઇમિના તિપચ્ચયો કત્વત્થે હોતીતિ દસ્સેતિ. રતીતિ રમનં. ઇમિના તિપચ્ચયો ભાવત્થેપિ હોતીતિ દસ્સેતિ. વિનાતિ એતેહિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ વિના. ઇમિના વિરતીતિ એત્થ વિત્યૂપસગ્ગસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. પચ્ચેકન્તિ પતિ એકં, પટિસદ્દો વિચ્છત્થજોતકો, વિસું વિસુન્તિ અત્થો. ઇમિના પટિવિરતીતિ એત્થ પટિત્યૂપસગ્ગસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. વિરતિ પટિવિરતીતિ એત્થાપિ તિપચ્ચયો ભાવત્થેપિ વેદિતબ્બો. વેરન્તિ અનત્થકરત્તા વિરમિતબ્બન્તિ વિરં, તદેવ વેરં, રાગાદિઅકુસલધમ્મા. તે હિ વેરહેતુત્તા વેરન્તિ વુચ્ચન્તિ. એતાયાતિ વિરતિયા. ઇમિના અકિરિયાતિ એત્થ રિરિયપચ્ચયો કરણત્થે હોતીતિ દસ્સેતિ. યં આપત્તિક્ખન્ધકરણન્તિ યોજના. તસ્સાતિ આપત્તિક્ખન્ધકરણસ્સ. પટિપક્ખતોતિ વિરુદ્ધભાવતો. ઇમિના અકરણન્તિ એત્થ અકારો વિરુદ્ધત્થોતિ દસ્સેતિ. આપત્તિક્ખન્ધઅજ્ઝાપત્તિયાતિ આપત્તિક્ખન્ધાનં અતિક્કમિત્વા આપજ્જનસ્સ. ‘‘વેલનતો’’તિ ઇમિના વેલતીતિ વેલા, વેલનં વા વેલાતિ વચનત્થે દસ્સેતિ. નિય્યાનન્તિ મગ્ગં. મગ્ગો હિ નિબ્બાનં આરમ્મણકરણવસેન યાતિ ગચ્છતીતિ નિય્યાનન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘બન્ધતી’’તિ ઇમિના સિધાતુયા બન્ધનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘નિવારેતી’’તિ ઇમિના બન્ધધાતુયા અધિપ્પાયત્થં. એતન્તિ ‘‘સેતૂ’’તિ નામં. તં સેતુન્તિ આપત્તિક્ખન્ધસઙ્ખાતં તં સેતું. એત્થ કેસુચિ પોત્થકેસુ ‘‘સો સેતૂ’’તિ ચ ‘‘એતાય પઞ્ઞત્તિયા’’તિ ચ પાઠો અત્થિ, સો અપાઠોયેવ.

બુદ્ધે અગારવાદીસુ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. યોતિ યો કોચિ, ન ગચ્છતીતિઆદીસુ સમ્બન્ધો. ધરમાનેતિ તિટ્ઠમાને, સંવિજ્જમાનેતિ અત્થો. ઉપટ્ઠાનન્તિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠાનં, ઉપટ્ઠાનત્થં વા. એતસ્સાતિ યસ્સ કસ્સચિ ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા. ધમ્મસ્સવનન્તિ ધમ્મસ્સવનટ્ઠાનં, ધમ્મસ્સવનત્થં વા. ધમ્મસ્સવનગ્ગન્તિ ધમ્મસ્સવનં ગણ્હન્તિ એત્થાતિ ધમ્મસ્સવનગ્ગો, ધમ્મસવનમણ્ડપો. અથ વા ધમ્મસ્સવનં ગણ્હાતીતિ ધમ્મસ્સવનગ્ગો, ધમ્મસ્સવનટ્ઠાને સમાગમજનો, તં ધમ્મસ્સવનગ્ગં. ચિત્તીકારન્તિ અપચાયનાકારં. વિક્ખિત્તો વા અનાદરો વા હુત્વા નિસીદતીતિ યોજના. કાયપાગબ્બિયન્તિ ભુસં ગરતિ અઞ્ઞે પીળેતિ અનેનાતિ પગબ્બો, અતિમાનો, ઓટ્ઠજો તતિયક્ખરો. પગબ્બસ્સ ભાવો પાગબ્બિયં, કાયેન પાગબ્બિયં કાયપાગબ્બિયં (વજિર. ટી. પરિવાર ૨૭૧; સારત્થ. ટી. પરિવાર ૩.૨૭૧; વિ. વિ. ટી. પરિવાર ૨.૨૭૧ સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૪૬; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૬.૮૨-૮૪; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૪), કાયાનાચારં. તિસ્સો સિક્ખાતિ અધિસીલસિક્ખાદિકા તિસ્સો સિક્ખા. પમજ્જનં પમાદો, સતિવિપ્પવાસોતિ આહ ‘‘પમાદે ચ સતિવિપ્પવાસે’’તિ. આમિસપટિસન્ધારન્તિ આમિસેન અત્તનો, પરેસઞ્ચ અન્તરસ્સ પટિસન્દહનં આમિસપટિસન્ધારો, તથા ધમ્મપટિસન્ધારો.

૨૭૨. સત્થરિપિ અગારવોતિઆદીનં અત્થોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અનીચવુત્તી’’તિઆદિના અપ્પતિસ્સોતિ પદસ્સ અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ, સદ્દત્થો પનેવં વેદિતબ્બો, પટિમુખં આદરેન સત્થુવચનં અસુણન્તો અપ્પતિસ્સો નામાતિ. અજ્ઝત્તં વાતિ એત્થ નિયકજ્ઝત્તાદીસુ ચતૂસુ નિયકજ્ઝત્તભાવઞ્ચ સત્તમીવિભત્તિયા અમાદેસભાવઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્તનો સન્તાને વા’’તિ. ‘‘અત્તનો પક્ખે વા’’તિ ઇમિના અત્તનો ચિત્તસન્તાનેતિ અત્થં પટિક્ખિપતિ. તત્ર તુમ્હેતિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તસ્મિં અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદે’’તિ. સપરસન્તાનેતિ અત્તપરસન્તાને. પહાનાયાતિ એત્થ હાધાતુયા કરણઞ્ચ આયસદ્દસ્સ તદત્થભાવઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘મેત્તાભાવનાદીહિ નયેહિ પહાનત્થ’’ન્તિ. મેત્તાભાવનાદીહીતિઆદિસદ્દેન કરુણાભાવનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તન્તિ વિવાદમૂલં. ‘‘અપ્પવત્તિભાવાયા’’તિ ઇમિના અનવસ્સવાયાતિ એત્થ અવપુબ્બ સુધાતુયા પવત્તનત્થં દસ્સેતિ.

સન્દિટ્ઠિપરામાસીતિ એત્થ સસ્સ અત્તનો ઇદં સં, સં દિટ્ઠિં પરતો આમસતીતિ સન્દિટ્ઠિપરામાસીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સકમેવ દિટ્ઠિં પરામસતી’’તિ. ‘‘ય’’ન્તિઆદિના પરામસનાકારં દસ્સેતિ. આધાનગ્ગાહીતિ એત્થ આભુસો ઠિયતે આધાનન્તિ વચનત્થેન આધાનસદ્દો દળ્હપરિયાયોતિ આહ ‘‘દળ્હગ્ગાહી’’તિ. દળ્હં ગણ્હાતીતિ દળ્હગ્ગાહી.

૨૭૩. અનુવાદમૂલનિદ્દેસો કિઞ્ચાપિ સમાનોતિ યોજના. અથ ખોતિ તથા સમાનોપિ, અયમેત્થ વિસેસોતિ સમ્બન્ધો. વિવદન્તાનં પુગ્ગલાનન્તિ યોજના. તથા વિવદન્તાતિ તેનાકારેન વિવદન્તા, અનુવદન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અસુકં નામ વિપત્તિં આપન્નો’’તિ વુત્તમેવત્થં આપત્તિયા સલ્લક્ખેત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘પારાજિકં આપન્નોસી’’તિઆદિ. એત્થાતિ અનુવાદમૂલે. વિસેસોતિ વિવાદમૂલતો વિસેસો. વિવદન્તાનં કોધૂપનાહાદીનિ વિવાદમૂલાનિ, અનુવદન્તાનં અનુવાદમૂલાનીતિ વુત્તં હોતિ.

૨૭૪. મેત્તં કાયકમ્મં નામાતિ એત્થ મેત્તા એતસ્સત્થીતિ મેત્તં, કાયકમ્મં, મેત્તચિત્તસહગતં કાયકમ્મન્તિ વુત્તં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘મેત્તચિત્તેન કતં કાયકમ્મ’’ન્તિ. સમ્મુખપરમ્મુખાનં વિત્થારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ સમ્મુખપરમ્મુખેસુ. કાયકમ્મં નામાતિ મેત્તં કાયકમ્મં નામ. થેરાનં દાનઇતિ સમ્બન્ધો. ઉભયેહિપીતિ નવકત્થેરેહિપિ. તેસૂતિ નવકત્થેરેસુ. અવમઞ્ઞન્તિ અવમાનં. અત્તનો દુન્નિક્ખિત્તાનં પટિસામનં વિય પટિસામનન્તિ યોજના. ‘‘મેત્તાકાયકમ્મસઙ્ખાતો’’તિ ઇમિના અયમ્પિ ધમ્મોતિ એત્થ ધમ્મસરૂપં દસ્સેતિ. પિસદ્દો ઉપરિ વક્ખમાને ધમ્મે અપેક્ખતિ. ‘‘સરિતબ્બો’’તિ ઇમિના અનીયસદ્દો કમ્મવાચકોતિ દસ્સેતિ. સતિજનકોતિ સબ્રહ્મચારીનં સતિજનકો. તસ્સ પદસ્સ અધિપ્પાયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યો ન’’ન્તિઆદિ. તત્થ યોતિ પુગ્ગલો. નન્તિ મેત્તં કાયકમ્મં. તં પુગ્ગલં અનુસ્સરન્તીતિ સમ્બન્ધો. યેસન્તિ સબ્રહ્મચારીનં. તેતિ સબ્રહ્મચારિનો. પસન્નચિત્તા હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પિયં કરોતી’’તિ ઇમિના પિયકરણોતિ પદસ્સ પિયં કરોતીતિ પિયકરણોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. એસેવ નયો ગરુકરણોતિ એત્થાપિ. ‘‘સઙ્ગહેતબ્બભાવાયા’’તિ ઇમિના સઙ્ગહાયાતિ પદસ્સ ભાવપ્પધાનકમ્મનિદ્દેસભાવં દસ્સેતિ. સઙ્ગહેતબ્બોતિ સઙ્ગહો, તદત્થાય. તેહીતિ સબ્રહ્મચારીહિ. ‘‘સમગ્ગભાવાયા’’તિ ઇમિના સમગ્ગસ્સ ભાવો સામગ્ગીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ.

પગ્ગય્હ વચનન્તિ પગ્ગહેત્વા વચનં. વિહારેતિ આધારે ભુમ્મં, થેરે અસન્તેતિ યોજના. તન્તિ થેરં કદા આગમિસ્સતિ નુખોતિ યોજના. મમાયનવચનન્તિ મમાયનાકારેન પવત્તં વચનં. મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધાનીતિ મેત્તાસઙ્ખાતેન સિનેહેન સિનેહિતાનિ. નયનાનીતિ ચક્ખૂનિ. ‘‘અપ્પાબાધો’’તિ ઇમિના અરોગોતિ પદસ્સેવ અત્થં દસ્સેતિ. નિચ્ચાબાધેન વા અરોગો, આગન્તુકાબાધેન અપ્પાબાધો, અજ્ઝત્તાબાધેન વા અરોગો, બહિદ્ધાબાધેન અપ્પાબાધો, કાયાબાધેન વા અરોગો, ચિત્તાબાધેન અપ્પાબાધો. સમન્નાહરણન્તિ પુનપ્પુનં મનસિકરણં.

ન પુગ્ગલં પટિવિભજિત્વા ભુઞ્જતીતિ યોજના. તદત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘યો હી’’તિઆદિ. તત્થ યોતિ પુગ્ગલો, ભુઞ્જતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘એત્તકં…પે… ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ ઇમિના આમિસપટિવિભત્તભોગિભાવં દસ્સેતિ. ‘‘એત્તકં વા અસુકસ્સ ચ…પે… ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ ઇમિના પુગ્ગલપટિવિભત્તભોગિભાવં દસ્સેતિ. અયન્તિ પુગ્ગલો. આભતન્તિ ગામાદિતો આનીતં. અદાતુમ્પીતિ પિસદ્દેન દાતુમ્પિ વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. દાનઞ્હિ નામ ન કસ્સચિ વારિતં. સબ્બેસન્તિ દુસ્સીલસીલવન્તાનં. વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૪૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૯૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૬.૧૧) વુત્તં. વિચેય્યાતિ વિચિનિત્વા. દાતુમ્પીતિ પિસદ્દેન અવિચિનિત્વા સામઞ્ઞતો દાતુમ્પિ વટ્ટતીતિ સમ્પિણ્ડેતિ. નનુ એવં સતિ પુગ્ગલવિભાગો કતો નામ હોતિ, કસ્મા વિચેય્ય દાતું વટ્ટતીતિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. હીતિ યસ્મા. એતેતિ ગિલાનાદયો. ઇદં પદં વિચિનિત્વાતિ પદે કમ્મં, ‘‘દેન્તેના’’તિ પદે સમ્પદાનં. હીતિ સચ્ચં. ઇતિ અયન્તિ ઇતિ મનસિકત્વા અયં સારણીયધમ્મપૂરકો.

અખણ્ડાનીતિઆદીસુ પઠમં તાવ ખણ્ડછિદ્દસબલકમ્માસાનિ દસ્સેત્વા તેસં પટિપક્ખવસેન અખણ્ડાદીનિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ યસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ, સિક્ખાપદં ભિન્નન્તિ સમ્બન્ધો. સત્તસુ આપત્તિક્ખન્ધેસૂતિ આધારે ભુમ્મં, સિક્ખાપદન્તિ સમ્બન્ધો. આપત્તિઞ્હિ પટિચ્ચ સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા આપત્તિ તસ્સ વિસયો હોતિ. આદિમ્હિ વા અન્તે વાતિ સિક્ખાપદાનં આદિમ્હિ વા અન્તે વા. વાસદ્દો અનિયમવિકપ્પત્થો. સિક્ખાપદે ભિન્ને આપત્તિસમ્ભવતો વુત્તં ‘‘સિક્ખાપદં ભિન્ન’’ન્તિ. ખણ્ડં નામાતિ છિન્નં નામ. વેમજ્ઝેતિ સિક્ખાપદાનં વેમજ્ઝે. ભિન્નન્તિ સિક્ખાપદં ભિન્નં. છિદ્દં નામાતિ વિવરં નામ. દ્વે તીણિ સિક્ખાપદાનીતિ સમ્બન્ધો. સબલં નામાતિ ચિત્રં નામ. ભિન્નાનીતિ સિક્ખાપદાનિ ભિન્નાનિ. કમ્માસં નામાતિ વિચિત્રં નામ. એત્થ ચ એકસ્મિં ઠાને એકેન વિસભાગવણ્ણેન ચિત્રં સબલં નામ, નાનાઠાને નાનાવણ્ણેન વિચિત્રં કમ્માસં નામાતિ અયમેતેસં વિસેસો. ખણ્ડાદીનં વિપરિવત્તનવસેન અખણ્ડાદીનિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સ પના’’તિઆદિ. અભિન્નાનિસીલાનીતિ અભિન્નાનિ સિક્ખાપદસીલાનિ. તાનિ પનાતિ સીલાનિ પન. ‘‘એતાની’’તિ પદં પદાલઙ્કારમત્તં. ભુજિસ્સભાવકરણતોતિ તણ્હાદાસબ્યતો મોચેત્વા ભુજિસ્સકરણભાવતો. ઇમિના ‘‘ભુજિસ્સભાવકરણાની’’તિ વત્તબ્બે ઉત્તરપદલોપવસેન એવં વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. ભુજિસ્સાનીતિ વુચ્ચન્તીતિ સમ્બન્ધો. વિઞ્ઞૂહીતિ બુદ્ધાદીહિ સપ્પુરિસેહિ. ઉપચારસમાધિં અપ્પનાસમાધિં વાતિ એત્થ વાસદ્દો સમુચ્ચયત્થો. ઉપચારસમાધિઞ્ચ અપ્પનાસમાધિં ચાતિ હિ અત્થો. ‘‘સંવત્તયન્તી’’તિ ઇમિના સમાધિસંવત્તનિકાનીતિ એત્થ અનીયસદ્દો બહુલં કત્તુવાચકોતિ દસ્સેતિ. સીલસામઞ્ઞગતોતિ એત્થ સમાનસ્સ ભાવો સામઞ્ઞં, તં ગતોતિ સામઞ્ઞગતો, સીલેન સામઞ્ઞગતો સીલસામઞ્ઞગતો, હુત્વા વિહરતીતિ યોજના. તેન વુત્તં ‘‘સમાનભાવૂપગતસીલો વિહરતી’’તિ.

યાયં દિટ્ઠીતિ એત્થ ‘‘દિટ્ઠી’’તિ સામઞ્ઞગતસ્સાપિ સદ્દસ્સ ‘‘અરિયા’’તિ સદ્દન્તરસન્નિધાનેન વિસેસવિસયત્તા સમ્માદિટ્ઠીતિ આહ ‘‘મગ્ગસમ્પયુત્તા સમ્માદિટ્ઠી’’તિ. ‘‘મગ્ગસમ્પયુત્તા’’તિ ઇમિના લોકિયસમ્માદિટ્ઠિં પટિક્ખિપતિ. નિદ્દોસાતિ વિસુદ્ધત્તા, ઉત્તમત્તા વા નિદ્દોસા. ઇમિના અરિયસદ્દો નિદ્દોસત્થવાચકો અનિપ્ફન્નપાટિપદિકોતિ દસ્સેતિ. નિય્યાતીતિ નિબ્બાનં યાતિ. ઇમિના અનીયસદ્દો બહુલં કત્તુવાચકોતિ દસ્સેતિ. યો તથાકારી હોતિ, તક્કરસ્સાતિ યોજના. તથાકારીતિ તાય મગ્ગસમ્પયુત્તાય સમ્માદિટ્ઠિયા કારી હોતિ. ઇમિના તાય સમ્માદિટ્ઠિયા કરોતીતિ તક્કરોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. દુક્ખક્ખયાયાતિ એત્થ ખીયનં ખયો, દુક્ખસ્સ ખયો દુક્ખક્ખયો, તદત્થાયાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સબ્બદુક્ખસ્સ ખયત્થ’’ન્તિ. સેસન્તિ વુત્તવચનતો સેસં વચનં.

ઇતિ કતિપુચ્છાવારવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.