૧૬. સદ્ધિવિહારિકવત્તકથા

૬૭. સમ્માવત્તનાયં વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. ઉદ્દેસાદીહીતિ આદિસદ્દેન પરિપુચ્છાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. સઙ્ગહસદ્દસ્સ સઙ્ખેપગહણેસુપિ વુત્તિતો ‘‘અનુગ્ગહો’’તિ વુત્તં. અથ વા સમ્મુખા સઙ્ગહો ચ પરમ્મુખા અનુગ્ગહો ચ કાતબ્બો. આમિસેન વા સઙ્ગહો, ધમ્મેન વા અનુગ્ગહો. દિટ્ઠધમ્મિકત્થાય વા સઙ્ગહો, સમ્પરાયિકત્થાય વા અનુગ્ગહો. લોકિયત્થાય વા સઙ્ગહો, લોકુત્તરત્થાય વા અનુગ્ગહો કાતબ્બો. તત્થાતિ યં વુત્તં ‘‘ઉદ્દેસેન પરિપુચ્છાય ઓવાદેન અનુસાસનીયા’’તિ. તત્થ ઉદ્દિસનં ઉદ્દેસોતિ વચનત્થેન પાળિવાચના ઉદ્દેસો નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉદ્દેસોતિ પાળિવાચના’’તિ. ‘‘પાળિયા અત્થવણ્ણના’’તિ ઇમિના પુનપ્પુનં, સમન્તતો વા પાળિયા અત્થસ્સ પુચ્છનં પરિપુચ્છાતિ અત્થં દસ્સેતિ. વત્થુસ્મિન્તિ ચારિત્તવારિત્તવત્થુસ્મિં. ઇદન્તિ ચારિત્તં. પુન ઇદન્તિ વારિત્તં. ‘‘વચન’’ન્તિ ઇમિના ઓવદનં ઓવાદોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિં ‘‘ઇદં કરોહિ, ઇદં મા કરિત્થા’’તિ વચનં અનુસાસની નામાતિ યોજના. ‘‘પુનપ્પુનં વચન’’ન્તિ ઇમિના અનુસાસનીતિ એત્થ અનુસદ્દસ્સ નઉપચ્છિન્નત્થં દસ્સેતિ. ‘‘સચે ઉપજ્ઝાયસ્સ પત્તો હોતી’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ ન પકતિપત્તો હોતિ, અથ ખો અતિરિત્તપત્તો હોતીતિ આહ ‘‘અતિરેકપત્તો’’તિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ‘‘સચે ઉપજ્ઝાયસ્સ ચીવરં હોતી’’તિઆદીસુ પદેસુ. અઞ્ઞોપીતિ પત્તચીવરેહિ અઞ્ઞોપિ. સમણપરિક્ખારોતિ છત્તુપાહનાદિ સમણપરિક્ખારો. ઇધાતિ સદ્ધિવિહારિકવત્તે. નયેનાતિ ઞાયેન. ઉપ્પજ્જમાનઉપાયપરિયેસનન્તિ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ, ઉપ્પજ્જમાનત્થાય વા ઉપાયસ્સ પરિયેસનં. ઇતોતિ ‘‘કિન્તિ નુ ખો સદ્ધિવિહારિકસ્સ પરિક્ખારો ઉપ્પજ્જિયેથા’’તિ પાળિતો. ચીવરં રજન્તેનાતિ એત્થ રજન્તેન ઉપજ્ઝાયેનાતિ અત્થો ન દટ્ઠબ્બો, સદ્ધિવિહારિકેનાતિ અત્થો એવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપજ્ઝાયતો ઉપાયં સુત્વા રજન્તેના’’તિ. ઉપજ્ઝાયતો ઉપાયન્તિ ઉપજ્ઝાયતો લદ્ધં ઉપાયં.

નસમ્માવત્તનાદિકથા

૬૮. ઉપજ્ઝાયવત્તન્તિ ઉપજ્ઝાયમ્હિ વત્તિતબ્બં વત્તં. સોતિ સદ્ધિવિહારિકો. દુક્કટં આપજ્જતીતિ અસ્સ, સો વા દુક્કટં આપજ્જતીતિ યોજના. પણામેતબ્બોતિ એત્થ પપુબ્બ નમુધાતુ અત્થપકરણાદિવસેન ઇધ અપસાદનત્થોતિ આહ ‘‘અપસાદેતબ્બો’’તિ. અધિમત્તન્તિ અધિકપ્પમાણં. ગેહસિતપેમન્તિ મેત્તાસિનેહં. વુત્તપટિપક્ખનયેનાતિ કણ્હપક્ખે વુત્તેન પટિપક્ખેન નયેન. અલં પણામેતુન્તિ એત્થ અલંસદ્દસ્સ અરહત્થપટિક્ખિત્તેસુ દ્વીસુ અત્થેસુ અરહત્થોતિ આહ ‘‘યુત્તો પણામેતુ’’ન્તિ.

સાતિસારો હોતીતિ એત્થ પકતિભાવં અતિક્કમિત્વા સરણં પવત્તનં અતિસારો, દોસો. સંવિજ્જતિ સો એતસ્સાતિ સાતિસારોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સદોસો હોતી’’તિ. તસ્સત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ. આપત્તિન્તિ દુક્કટાપત્તિં. તન્તિ વત્તં.

તેસન્તિ સદ્ધિવિહારિકાનં. વત્તન્તિ બહુકાનં સદ્ધિવિહારિકાનં વત્તં. સાદિયનં વા…પે… બાલો હોતીતિ એત્થ બાલસ્સ કારણં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સાદિયનં વા અસાદિયનં વા ન જાનાતી’’તિ. સાદિયનસ્સ વા અસાદિયનસ્સ વા અજાનનત્તા બાલો હોતીતિ વુત્તં હોતિ. અજાનનસ્સ કારણં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘બાલો હોતી’’તિ. બાલત્તા સાદિયનં વા અસાદિયનં વા ન જાનાતીતિ વુત્તં હોતિ. તેસૂતિ બહુકેસુ સદ્ધિવિહારિકેસુ. તસ્સાતિ વત્તસમ્પન્નભિક્ખુસ્સ. તેસન્તિ ઇતરેસં સદ્ધિવિહારિકાનં.

રાધબ્રાહ્મણવત્થુકથા

૬૯. કિઞ્ચાપિ આયસ્મા સારિપુત્તો જાનાતીતિ યોજના. ઇમિના ‘‘કિં નુ ખો અજાનન્તો પુચ્છી’’તિ આસઙ્કં નિવારેતિ. ભગવા અનુઞ્ઞાતુકામો હોતીતિ સમ્બન્ધો. પનસદ્દો ગરહત્થો, તથા જાનન્તોપીતિ અત્થો. લહુકન્તિ હેતુઅન્તોગધવિસેસનં. લહુકત્તા પટિક્ખિપિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. અસ્સાતિ ભગવતો, અજ્ઝાસયન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અજ્ઝાસયં વિદિત્વા’’તિવચનસ્સ યુત્તિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘બુદ્ધાનં હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં. અયઞ્ચાતિ સારિપુત્તત્થેરો ચ. અગ્ગોતિ કોટિઉક્કંસો. સેટ્ઠોતિ પવરો ઉત્તમો.

‘‘બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેના’’તિ એત્થ બ્યત્તપટિબલાનં વિસેસં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘બ્યત્તો નામા’’તિઆદિ. તત્થ યસ્સ સાટ્ઠકથં વિનયપિટકવાચુગ્ગતં પવત્તતિ, અયં બ્યત્તો નામાતિ યોજના. તસ્મિન્તિ વિનયપિટકં વાચુગ્ગતભિક્ખુમ્હિ. યસ્સાતિ ભિક્ખુનો. સુગ્ગહિતન્તિ સાટ્ઠકથાય સુટ્ઠુ ગહિતં. અયમ્પીતિ પિસદ્દો પુરિમભિક્ખું અપેક્ખતિ. ઇમસ્મિં અત્થેતિ ઇમસ્મિં વત્થુમ્હિ, ઇમસ્મિં વિસયેતિ અત્થો. બ્યતિરેકાન્વયવસેન પટિબલં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યો પના’’તિઆદિ. યો પન ન સક્કોતીતિ સમ્બન્ધો. કસ્માતિ આહ ‘‘કાસસોસસેમ્હાદિના વા’’તિઆદિ. તત્થ કાસો ચ સોસો ચ સેમ્હો ચ, તે આદયો યસ્સ ગેલઞ્ઞસ્સાતિ કાસસોસસેમ્હાદિ, આદિસદ્દેન એળમૂગાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. ઓટ્ઠો ચ દન્તો ચ જિવ્હા ચ, તા આદયો યેસં તાલુઆદીનન્તિ ઓટ્ઠદન્તજિવ્હાદયો, તેસં. પદબ્યઞ્જનેહીતિ પદઅક્ખરેહિ. બ્યઞ્જનસદ્દો હેત્થ અક્ખરવાચકો. હાપેતીતિ ગલત્તા હાપેતિ. અઞ્ઞથા વા વત્તબ્બન્તિ અઞ્ઞેન સિથિલાદિના આકારેન વા વત્તબ્બં. અઞ્ઞથા વદતીતિ અઞ્ઞેન ધનિતાદિઆકારેન વદતિ. તબ્બિપરીતોતિ તસ્સ અપટિબલસ્સ વિપરીતો ભિક્ખૂતિ સમ્બન્ધો. તતોતિ જાનાપેતબ્બતો. યન્તિ યં આકારં ધાતુકમ્મમેતં, સઙ્ઘોતિ કારિતકમ્મમેતં. ઇધ કારિતકમ્મં કિતો વદતિ.

૭૧. ઉપસમ્પન્નસમનન્તરાતિ એત્થ ઉપસમ્પન્નસ્સ સમનન્તરાતિ અત્થં નિવારેન્તો આહ ‘‘ઉપસમ્પન્નો હુત્વાવ સમનન્તરા’’તિ. એવસદ્દેન ચિરકાલં નિવત્તેતિ. ઉલ્લુમ્પતૂતિ એત્થ ઉપુબ્બલુપધાતુયા ઉપસગ્ગવસેન વા અત્થાતિસયવસેન વા ધાતૂનમનેકત્થત્તા ઇધ ઉપુબ્બધરધાતુયા અત્થે વત્તતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉદ્ધરતૂ’’તિ. ઉટ્ઠાપેત્વા, ઉક્ખિપિત્વા વા ધરતૂતિ અત્થો. તમેવત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અકુસલા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા’’તિ ઇમિના સહાવધિના ઉત્યૂપસગ્ગસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. ‘‘કુસલે પતિટ્ઠાપેતૂ’’તિ ઇમિના સહાધારેન ધરધાતુસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. ઉત્યૂપસગ્ગસ્સ ઉક્ખિપનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સામણેરભાવા વા ઉદ્ધરિત્વા’’તિ. ‘‘પટિચ્ચા’’તિ ઇમિના ઉપાદાયાતિ એત્થ સમીપે આદિયિત્વાતિ સદ્દત્થમગહેત્વા સઙ્કેતત્થવસેન પાકટત્તા તસ્સ સઙ્કેતત્થં દસ્સેતિ, અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતીતિ અત્થો.

૭૩. અધિટ્ઠિતાતિ એત્થ અધિ નિચ્ચવસેન ઠાતિ પવત્તતીતિ અધિટ્ઠિતાતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘નિચ્ચપ્પવત્તિની’’તિ. કસ્મા ચત્તારો પચ્ચયા નિસ્સયાતિ વુત્તાતિ આહ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ. ‘‘ચત્તારો’’તિઆદિના ચત્તારો પચ્ચયે નિસ્સાય અત્તભાવો સેતિ પવત્તતીતિ નિસ્સાયાતિ અવુત્તકમ્મત્થં દસ્સેતિ.